Рим қалыңқысы Діана: Аңшылық, табиғат және ай құдайы

Кіріспе

Римдік аңшылық және жабайы табиғат құдайы Диана – рим және эллиндік діндеріндегі құдай, басты назарда ауыл шаруашылығы мен табиғат, аңшылар, жабайы жануарлар, бала туу, жол тоғысы, түн және Айға қамқорлық етеді. Ол грек құдайы Артемидамен теңестіріледі және Рим тарихының ерте кезеңінде Артемиданың мифологиясының көп бөлігін сіңірді, соның ішінде Юпитер мен Латонаның Делос аралындағы туған баласы және Аполлон ағасы туралы аңыз, бірақ ол Италияда дербес пайда болды. Диана – бойжеткен құдай және бала тудырудың қорғаушысы. Тарихи тұрғыдан, Диана екі басқа рим құдайымен үштік құрады: су нимфасы Эгерия, оның қызметшісі және акушерлікке көмектесушісі; және орман құдайы Вирбиус. Диана қазіргі заманғы неопаган діндерінде, рим неопаганизмі, Стрегерия және Викка сияқтыларында құрметтеледі. Көне, орта ғасырлық және қазіргі заманда Диана үш құдай ретінде қарастырылды, ол ай құдайымен (Луна/Селена) және әлем асты құдайымен (әдетте Геккате) біріктірілді.

Этимология

Диана есімінің латын тіліндегі dīus ('құдайлық') сөзінен шыққан болуы мүмкін, ал түбі прото-италиялық *dīwī сөзіне дейін жетеді, яғни 'құдайлық, көктегі'. Ол Proto Indo European *diwyós ('құдайлық, көктегі') сөзінен туындаған, *dyew ('күндізгі аспан') түбіріне yós тематикалық жұрнағы қосылған. Бұл сөздерге ұқсас сөздер Микендік грек тілінде di wi ja, ежегі грек тілінде dîos (δῖος; 'көкке тиесілі, құдайға ұқсас') және санскрит тілінде divyá ('көктік' немесе 'ұлы') тілінде кездеседі. Ежелгі латын жазушылары Варро мен Цицерон Диананың этимологиясын 'dies' сөзімен байланыстырып, оның Айдың сәулесімен байланысын атап өткен, оның атауының бірі – Диана Люцифера ('жарық әкелуші'). Адамдар Диана мен Айды бір-бірімен байланыстырады. Ай (luna) сөзі 'жарық шашу' (lucere) етістігінен шыққан. Ол Луцинамен теңестіріледі, сондықтан елімізде бала туғанда Джуно Луцинаға дұға тілейді, гректер Диананы жарық әкелуші деп шақырғандай. Диананың Омнивага ('әр жерде саяхаттаушы') деген есімі де бар, бұл оның аңшылықпен байланысты емес, ол жеті планетаның бірі болғандықтан; Диана есімінің шығуы оның қараңғылықты күнге айналдыру қабілетінен (dies) туындайды. Ол бала туғанда шақырылады, өйткені балалар кейде жеті, ал көбінесе тоғыз айлық циклдан кейін дүниеге келеді. Квинт Луцилий Балбустың жазбаларын Маркус Туллий Цицерон тіркеп, П. Г. Уолш аударған. De Natura Deorum (Құдайлардың табиғаты туралы), ІІ кітап, ІІ бөлім, "с" бөлімі.

Жол қиылысы мен жер астының құдайы ретінде

Диананың ең алғашқы эпитеті Тривия болды, және оны Вергилий, Катулл және тағы басқалар осы атаумен атады. "Тривия" латын тіліндегі trivium, "үш жол" деген сөзден шыққан, және Диананың жолдарды, әсіресе Т-тәрізді немесе үш жолдың тоғысқан жерлерін қорғауымен байланысты. Бұл рөл біршама қараңғы және қауіпті мағынаға ие болды, себебі ол метафоралық түрде жер асты әлеміне жол көрсетті. Жол тоғысының символы Диананың билігінің бірнеше аспектілерімен байланысты. Ол аңшылардың орман ішінде кездесетін жолдарын бейнелейді, олар тек толық аймен жарықтандырылады; бұл нұсқаудың жарығы болмағанда "қараңғыда" таңдау жасауды символдайды. Неми көліндегі оның ғибадатханасындағы театрдың ішінде шұңқыр мен туннель болды, бұл актерлерге сахнаның бір жағынан оңай түсіп, екінші жағынан көтерілуге мүмкіндік берді, бұл ай фазалары мен ай қасиеттісінің жер астына түсуі арасындағы байланысты көрсетеді. Олар әлем мен адамзатқа ерекше ықпал етіп, олардың әсері болды. Диананың аспандық сипаты оның қол жетімсіздігінде, тазалығында, жарығында және биік тауларда және қасиетті ормандарда тұруға бейімділігінде көрінеді. Сондықтан Диана, көктегі әлемді өз егемендігімен, үстемдігімен, сезімсіздігімен және адамдар мен мемлекеттердің тағдыры сияқты әлемдік мәселелерге бейжай қана қарауымен көрсетеді. Дегенмен, ол патшалардың жалғасуын қамтамасыз етуде және бала тудыру арқылы адамзатты сақтауда белсенді болып көрінеді. Бұл функциялар құдайға байланысты дәстүрлі институттар мен культтерде айқын көрінеді: Арикий орманындағы Диананың қасиетшісі рекс Неморенсис туралы аңыз, ол егер біреу оны күш сынасып, жеңіп өлтіргенше, ормандағы белгілі бір ағаштан бұтақ сындырып алғаннан кейін лауазымды ұстап тұрды. Бұл үнемі ашық мұрагерлік құдайдың сипатын және миссиясын көрсетеді, яғни ұрпақтан ұрпаққа патшалық мәртебеге кепілдік беруді. Диананың билік беру билігі Ливийдің баянында да айтылған. Дианаға жүкті болғысы келген немесе жүкті болған әйелдер де құрмет көрсетті. Бұл құдайға табыну түрі археологиялық қазбаларда оның Арициний орманындағы ғибадатханасынан табылған сайысты мүсіндерде, сондай-ақ ежелгі дереккөздерде, мысалы, Овидийде расталған. Б.з.д. 3 ғасырда ақын Энний римдік пантеонның он екі басты құдайының қатарында Диананы тізімдеген. Капитолийлік үштік Римнің негізгі мемлекеттік құдайлары болғанымен, ертедегі римдік мифология грек мифологиясы сияқты құдайларға қатаң иерархия тағайындамады, бірақ грек иерархиясы ақырында рим дініне де қабылданды. Макробий (Нигидий Фигул мен Цицеронның сөздерін келтірген) айтуынша, Янус және Яна (Диана) күн мен ай ретінде құдайлардың жұбы болып табылады. Янус басқалардың бәрінен бұрын құрбандықтарды қабылдады, өйткені ол арқылы қажетті құдайға жол ашылады.

The earliest epithet of Diana was Trivia, and she was addressed with that title by Virgil, Catullus, and many others. "Trivia" comes from the Latin trivium, "triple way", and refers to Diana's guardianship over roadways, particularly Y junctions or three way crossroads. This role carried a somewhat dark and dangerous connotation, as it metaphorically pointed the way to the underworld. The symbol of the crossroads is relevant to several aspects of Diana's domain. It can symbolize the paths hunters may encounter in the forest, lit only by the full moon; this symbolizes making choices "in the dark" without the light of guidance.). A theater in her sanctuary at Lake Nemi included a pit and tunnel that would have allowed actors to easily descend on one side of the stage and ascend on the other, indicating a connection between the phases of the moon and a descent by the moon goddess into the underworld. since they did retain a particular sort of influence over the world and mankind. The celestial character of Diana is reflected in her connection with inaccessibility, virginity, light, and her preference for dwelling on high mountains and in sacred woods. Diana, therefore, reflects the heavenly world in its sovereignty, supremacy, impassibility, and indifference towards such secular matters as the fates of mortals and states. At the same time, however, she is seen as active in ensuring the succession of kings and in the preservation of humankind through the protection of childbirth. These functions are apparent in the traditional institutions and cults related to the goddess:
The legend of the rex Nemorensis, Diana's sacerdos (priest) in the Arician wood, who held the position until someone else challenged and killed him in a duel, after breaking a branch from a certain tree of the wood. This ever open succession reveals the character and mission of the goddess as a guarantor of kingly status through successive generations. Her function as bestower of authority to rule is also attested in the story related by Livy in which a Sabine man who sacrifices a heifer to Diana wins for his country the seat of the Roman empire. Diana was also worshiped by women who wanted to be pregnant or who, once pregnant, prayed for an easy delivery. This form of worship is attested in archaeological finds of votive statuettes in her sanctuary in the nemus Aricinum as well as in ancient sources, e. g. Ovid. By the 3rd century BCE, Diana is found listed among the twelve major gods of the Roman pantheon by the poet Ennius. Though the Capitoline Triad were the primary state gods of Rome, early Roman myth did not assign a strict hierarchy to the gods the way Greek mythology did, though the Greek hierarchy would eventually be adopted by Roman religion as well. According to Macrobius (who cited Nigidius Figulus and Cicero), Janus and Jana (Diana) are a pair of divinities, worshiped as the sun and moon. Janus was said to receive sacrifices before all the others because, through him, the way of access to the desired deity is made apparent.

Актеон туралы аңыз

Диана мифологиясы Артемида туралы бұрынғы әңгімелердің нұсқаларын қамтыды. Бұл әңгімелердің ең танымалдарының бірі – Актеон мифі. Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасындағы осы мифтің нұсқасында ол Гаргафийдің орманды алқабында жасырылған көл немесе үңгір туралы айтады. Сол жерде орманның құдайы Диана аң аулағаннан кейін шомылып, демалатын. Жас аңшы Актеон үңгірге соқпалы жолмен келіп, құдайды шақырусыз шомылып жатқанын көріп қойды. Қарсылық ретінде Диана оған көлден су шашып, қарғыс айтты, ол бұғыға айналды. Оның иісін сезген өзінің аң аулайтын итттері оны жыртып өлтірді.

Классикалық дәуірдегі ғибадат

Диана – барлық латын тайпаларына ортақ ежелгі қасиетті құдай. Сондықтан, латын тайпалары қоныстанған жерлерде оған арналған көптеген қасиетті орындар салынған. Оның ең маңызды қасиетті орны – Неми көліне қарайтын орманды алқап, ол «Диананың айнасы» деп те аталады, онда оған Диана Неморенсис, яки «Орман Дианасы» деп табынылған. Римде Дианаға табынушылық қаланың өзінің пайда болуымен бірдей көне болуы мүмкін. Варро оны Титус Таций патшаның құрбандық орнын салуға уәде берген құдайлардың тізіміне енгізеді. Оның тізімінде Луна мен Диана Луцина екі бөлек құдай ретінде келтірілген. Оның құлшылығының көнелігіне тағы бір дәлел – патша Тулл Гостилийдің заңдарында (lex regia) инцест жасағандарды Дианаға арналған сакрацияға (құдайға тоғыстыру) айыптауы. Римде оның Авентин төбесіндегі қасиетті орны болған, дәстүр бойынша оны Сервий Туллий патша салып берген. Оның орналасқан жері ерекше, себебі Авентин қаланың бастапқы шекарасының (помериум) сыртында орналасқан, Диана барлық латын тайпаларына ортақ құдай болған, тек римдіктерге ғана емес, деген талапты орындау үшін. Авентинде орналасқандықтан, помериумнан тыс, Диананың құлшылығы Бахус сияқты шетелдік болып қалды; ол Веи қаласының тонауданынан кейін Юнона сияқты ресми түрде Римге көшірілген жоқ. Дианаға арналған басқа да белгілі қасиетті орындар мен ғибадатханалар: Тускулумға жақын Колле ди Корне, онда ол дева Корниска деген ежелгі латынша атымен аталады және онда ғибадат етушілердің бірлестігі болған; Эвора, Португалия; Альгид тауы, сондай-ақ Тускулумға жақын; Лавиний; және Тибур (Тиволи), онда ол Диана Опифера Неморенсис деп аталады. Диана Ливийдің айтуынша, ad compitum Anagninum (Анагниге жақын) және Кампаниядағы Тифата тауындағы қасиетті орманда да құлшылыққа ие болған. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Дианаға әйелдер де, ерлер де табынып, оның барлық қасиетті орындарына кірген. Бір ғана ерекшелік – Викус Патрицийдегі қасиетті орын, онда ер адамдар дәстүр бойынша кірмеген немесе кіруге рұқсат етілмеген. Плутарх ер адамның осы қасиетті орында құлшылық ететін әйелге шабуыл жасауға тырысқанын және иттердің тобы оны өлтіргенін (Диана мен Актеон туралы мифті еске түсіреді) айтады, бұл қасиетті орынға ер адамдардың кіруіне қарсы ырымға әкелді. Біздің заманымыздың екінші ғасырына қарай Диананың барлық қасиетті орындарындағы және ғибадатханаларындағы ортақ белгі – бұғы мүйіздерін ілу болды. Плутархтың айтуынша, бұл ережеден Авентин төбесіндегі қасиетті орын ғана ауытқыған, онда бұқа мүйіздері ілінген. Плутарх мұны Сервий патшаның Авентин қасиетті орнының негізін қалау кезінде таңғажайып сабин бұқасын құрбандыққа шалу туралы аңызға сілтеме жасай отырып түсіндіреді. Аңыз бойынша, бұл қасиетті орынды Орест пен Ифигения Тавриден қашқаннан кейін салған. Бұл дәстүр бойынша, Неми қасиетті орны Артемида Таурополостың бұрынғы қасиетті орнының үлгісімен салынған, ал Немидегі алғашқы құлшылық мүсіні Тавриден ұрланып, Орестпен Немиге әкелінген. Б.з.б. 4 ғасырында Немидегі қарапайым қасиетті орынға қасиетті орын кешені қосылған. Дианаға арналған фестиваль, Неморалия, жыл сайын Немиде тамыздың 13-15 күндері өткізілген. Құлшылық етушілер Немиге шамырандар мен гүл шоқтарын алып бара жатып, көлге жеткенде, қоршауларға байланған жіптердің бөліктерін және дұғалар жазылған тақташаларды қалдырған. Диананың фестивалі ақырында бүкіл Италияда кеңінен тойланды, бұл Диананың құлшылығының провинциялық сипатын ескере отырып, ерекше жағдай болды. Ақын Стаций фестиваль туралы жазған: ал Рекс Неморенсистің тарихи өмір сүргенін растайтын заманауи жазбалар жоқ.

Diana was an ancient goddess common to all Latin tribes. Therefore, many sanctuaries were dedicated to her in the lands inhabited by Latins. Her primary sanctuary was a woodland grove overlooking Lake Nemi, a body of water also known as "Diana's Mirror", where she was worshiped as Diana Nemorensis, or "Diana of the Wood". In Rome, the cult of Diana may have been almost as old as the city itself. Varro mentions her in the list of deities to whom king Titus Tatius promised to build a shrine. His list included Luna and Diana Lucina as separate entities. Another testimony to the antiquity of her cult is to be found in the lex regia of King Tullus Hostilius that condemns those guilty of incest to the sacratio to Diana. She had a temple in Rome on the Aventine Hill, according to tradition dedicated by king Servius Tullius. Its location is remarkable as the Aventine is situated outside the pomerium, i. e. original territory of the city, in order to comply with the tradition that Diana was a goddess common to all Latins and not exclusively of the Romans. Being placed on the Aventine, and thus outside the pomerium, meant that Diana's cult essentially remained a foreign one, like that of Bacchus; she was never officially transferred to Rome as Juno was after the sack of Veii. Other known sanctuaries and temples to Diana include Colle di Corne near Tusculum, where she is referred to with the archaic Latin name of deva Cornisca and where existed a collegium of worshippers; at Évora, Portugal; Mount Algidus, also near Tusculum; at Lavinium; and at Tibur (Tivoli), where she is referred to as Diana Opifera Nemorensis. Diana was also worshiped at a sacred wood mentioned by Livy – ad compitum Anagninum (near Anagni), and on Mount Tifata in Campania. According to Plutarch, men and women alike were worshipers of Diana and were welcomed into all of her temples. The one exception seems to have been a temple on the Vicus Patricius, which men either did not enter due to tradition, or were not allowed to enter. Plutarch related a legend that a man had attempted to assault a woman worshiping in this temple and was killed by a pack of dogs (echoing the myth of Diana and Actaeon), which resulted in a superstition against men entering the temple. A feature common to nearly all of Diana's temples and shrines by the second century AD was the hanging up of stag antlers. Plutarch noted that the only exception to this was the temple on the Aventine Hill, in which bull horns had been hung up instead. Plutarch explains this by way of reference to a legend surrounding the sacrifice of an impressive Sabine bull by King Servius at the founding of the Aventine temple. According to legendary accounts, the sanctuary was founded by Orestes and Iphigenia after they fled from the Tauri. In this tradition, the Nemi sanctuary was supposedly built on the pattern of an earlier Temple of Artemis Tauropolos, and the first cult statue at Nemi was said to have been stolen from the Tauri and brought to Nemi by Orestes. By the 4th century BCE, the simple shrine at Nemi had been joined by a temple complex. A festival to Diana, the Nemoralia, was held yearly at Nemi on the Ides of August (August 13–15). Worshipers traveled to Nemi carrying torches and garlands, and once at the lake, they left pieces of thread tied to fences and tablets inscribed with prayers. Diana's festival eventually became widely celebrated throughout Italy, which was unusual given the provincial nature of Diana's cult. The poet Statius wrote of the festival: and no contemporary records exist that support the historical existence of the Rex Nemorensis.

Артемидамен таралуы және бірігуі

Рим Неми маңындағы латын тайпаларын біріктіріп, бақылауға ниеттенді. Екі қасиеттің арасындағы теңдестіру процесі, әдетте, Диананың Немиден тыс ғибадатханалары үшін жаңа құлшылық мүсіндерін жасауға шақырылған суретшілер Диана мен жақсы таныс Артемиданың ұқсас белгілерін байқап, Артемиданың бұрынғы бейнелерінен шабыттанған Диананы бейнелеген кезде басталған болуы мүмкін. Сибилланың ықпалы және Артемиданың ұқсас құлшылық мүсіндері болған Массилиямен сауда осы процесті аяқтаған болар еді. Тарихи және археологиялық дәлелдер Авентин төбесіндегі Дианаға да, Диана Неморенсиске де тән ерекшеліктердің Артемида культінің тікелей немесе жанама әсерінен туынды екенін көрсетеді. Бұл культті фокейлер Кампаниядағы және Кума, Капуа сияқты грек қалаларында таратып, біздің заманымызға дейінгі VI және V ғасырларда этрусктар мен латынға жеткізді. Дәлелдер этрусктардың екі тобы – Тарквиния, Вулки және Каэре (Капуа гректерімен одақтас) және Клузиумдықтар арасындағы билік үшін күресті көрсетеді. Бұл Оресттің Немиге келуі және оның сүйектерін Сатурн ғибадатханасының жанындағы Рим форумында жерлеу туралы аңызға көрініс береді. Немиде Орест енгізген культ, көрінетіндей, Артемида Тауропола культі. Әдеби кеңейтім шатас діни фонды көрсетеді: Артемиданың әртүрлі нұсқалары бір эпитет астында біріктірілді. Немидің Дианасы туралы екі түрлі нұсқа бар – Страбон мен Сервий Гоноратус айтқандары. Страбонның нұсқасы сенімдірек көрінеді, өйткені ол Артемиданың қасиетті орындары туралы бірінші қолдан алған бастапқы дереккөздерге, яғни Эфестегі Артемиданың жөндісі Артемидорға қол жеткізген. Тауропола атауы айлық белгілері бар Азиялық қасиетті, малдың қорғаушысын білдіреді. Диана Неморенсис туралы ежелгі замандағы жалғыз мүмкін түсіндірме – жарық құдайының, жануарлар әлемінің иесінің ежелгі қырына негізделген болуы мүмкін. Тауропола – Артемидаға, Геккаға, тіпті Афинаға байланысты ежелгі эпитет. Аңыз бойынша Орест Немиді Ифигениямен бірге құрған. Кумада Сибилла Фибос пен Тривияның жөндісі. Гесиод пен Стесихордың айтуынша, Ифигения өлімінен кейін Гекка деген атпен қасиеттілікке ие болған. Бұл факт Артемида Таурополаның басты кейіпкермен, оның Тавридадағы жөндісімен және адамдағы үлгісімен ежелгі одағы болған деген болжамды қолдайды. Бұл діни кешен Артемида Гекканың үш мүсінімен де қолдалады. Алайда, Эфестегі Артемида ғибадатханасында да осындай салт болған.

Rome hoped to unify into and control the Latin tribes around Nemi, The process of identification between the two goddesses probably began when artists who were commissioned to create new cult statues for Diana's temples outside Nemi were struck by the similar attributes between Diana and the more familiar Artemis, and sculpted Diana in a manner inspired by previous depictions of Artemis. Sibyllene influence and trade with Massilia, where similar cult statues of Artemis existed, would have completed the process. historical and archaeological evidence point to the fact that the characteristics given to both Diana of the Aventine Hill and Diana Nemorensis were the product of the direct or indirect influence of the cult of Artemis, which was spread by the Phoceans among the Greek towns of Campania Cuma and Capua, who in turn had passed it over to the Etruscans and the Latins by the 6th and 5th centuries BCE. Evidence suggests that a confrontation occurred between two groups of Etruscans who fought for supremacy, those from Tarquinia, Vulci and Caere (allied with the Greeks of Capua) and those of Clusium. This is reflected in the legend of the coming of Orestes to Nemi and of the inhumation of his bones in the Roman Forum near the temple of Saturn. The cult introduced by Orestes at Nemi is apparently that of the Artemis Tauropolos. The literary amplification reveals a confused religious background: different versions of Artemis were conflated under the epithet. As far as Nemi's Diana is concerned there are two different versions, by Strabo and Servius Honoratus. Strabo's version looks to be the most authoritative as he had access to first hand primary sources on the sanctuaries of Artemis, i. e. the priest of Artemis Artemidoros of Ephesus. The meaning of Tauropolos denotes an Asiatic goddess with lunar attributes, lady of the herds. The only possible interpretatio graeca of high antiquity concerning Diana Nemorensis could have been the one based on this ancient aspect of a deity of light, master of wildlife. Tauropolos is an ancient epithet attached to Artemis, Hecate, and even Athena. According to the legend Orestes founded Nemi together with Iphigenia. At Cuma the Sybil is the priestess of both Phoibos and Trivia. Hesiod and Stesichorus tell the story according to which after her death Iphigenia was divinised under the name of Hecate, a fact which would support the assumption that Artemis Tauropolos had a real ancient alliance with the heroine, who was her priestess in Taurid and her human paragon. This religious complex is in turn supported by the triple statue of Artemis Hecate. However, the Temple of Artemis at Ephesus had the same custom of the asylum.

Римде

Дианаға табыну шамамен б.з.д. 550 жылы, оның эллинизациясы және грек құдайы Артемидамен бірігу кезінде Рим қаласына тарады. Дианаға алғашқыда оның ағасы мен анасы Аполлон мен Латонамен бірге Марс алаңындағы ғибадатханасында, кейіннен Аполлон Палатин ғибадатханасында табынылды. Дегенмен, ғибадатхананың осылай ерте салынуын растайтын нақты дәлелдер жоқ, және ол б.з.д. 3 ғасырында, Немидегі ғибадатхананың ықпалымен, және шамамен сол кезде Дианамен байланысты Вертумнға арналған алғашқы ғибадатханалар салынған кезде (б.з.д. 264 ж.) салынған болуы мүмкін. Кейінгі ғибадатханалардың бағышталу рәсімдері мен ережелері көбінесе Диана ғибадатханасының үлгісіне негізделген. Римдік саясаткерлер халықтың қолдауын алу үшін Римнің басқа жерлерінде Дианаға арналған бірнеше шағын ғибадатханалар салды. Олардың бірі б.з.д. 187 жылы Марс алаңында салынды; осы ғибадатхананың императорлық кезеңдегі жазбалары табылған жоқ, және ол б.з.д. 55 жылы театр салу үшін бұзылған ғибадатханалардың бірі болуы мүмкін. Римдіктер Авентин төбесіндегі ғибадатханалары үшін Ефестегі Артемиданың үлкен мүсінін алды. Диана білімді римдіктерге көбінесе грек бейнесінде бейнеленді. Егер ол Версальдегі Диана сияқты бұғымен бірге бейнеленсе, бұл Диананың аңшылықтың қамқоршысы болғандықтан болды. Бұғы, Диананың жалаңаш жуынғанын көрген Актеон (немесе Актеон) туралы мифке жасырын сілтеме болуы мүмкін. Диана Актеонды бұғыға айналдырып, оны өлтіру үшін өзінің аңшылық итттерін жіберді.

Тифата тауында

Кампанияда Капуаға жақын Тифата тауында Диананың ірі ғибадатханасы болған. Ол жерде оған Диана Тифатина деп табынып, құлшылық ететін. Бұл Кампаниядағы ең ежелгі қасиетті орындардың бірі еді. Ауылдық қасиетті орын болғандықтан, онда Римдіктер Кампанияны басып алғаннан кейін құлдар еңбек еткен жерлер мен меншіктер болған. Тарихи деректерде оның ғибадатханасындағы кеңейту және жаңарту жобаларының бір бөлігі Римдік әскери жорықтарының нәтижесінде алынған олжамен қаржыландырылғаны көрсетілген. Қазіргі заманғы Сант-Анжело-ин-Формис христиан шіркеуі Тифата ғибадатханасының орнында салынған.

Үй ішіндегі ғибадат

Диана тек қана даланың және аңшылықтың құдайы ретінде емес, сонымен қатар отбасылардың қамқоршысы ретінде де құрметке ие болды. Ол ошақ құдайы Веста сияқты қызмет атқарды және кейде үй ішіндегі рәсімдерде шақырылатын Пенаттардың құрамына кіретін деп саналды. Осы рөлде оған көбінесе оған табынып, қорғаныш тілейтін отбасы руының атын қойды. Мысалы, қазіргі Висбаден қаласында Матиаци тайпасы Диананы Диана Матиака деп атап құлшылық еткен. Ежелгі әдебиеттерде кездесетін басқа туыстық атаулар – Диана Карициана, Диана Валериана және Диана Планция. Үй құдайы ретінде Диана Рим мемлекеттік дініндегі ресми құлшылыққа қарағанда жиі төмендеу дәрежеде қарастырылды. Жеке немесе отбасылық құлшылықта Диана басқа үй рухтарының деңгейіне түсірілді және үйдің гүлденуіне және отбасының жалғасуына қызығушылық танытқан деп сенді. Рим ақыны Гораций «Одаларында» Диананы үй құдайы ретінде бейнеледі және вилласында оған арналған құрбандық орны болды, онда үй ішіндегі құлшылық жүргізілді. Гораций өзінің поэзиясында бүкіл Рим мемлекетінің атынан Дианаға арналған салтанатты, жоғары әндерді, оның Авентин ғибадатханасындағы дәстүрлі құлшылықты, жеке құлшылықпен салыстырып, айқын қарама-қайшылық жасады. Диананың суреттері мен оның аңыздары бай римдіктердің саркофагтарында табылды. Олар көбінесе құдайға құрбандық шалу сахналарын бейнелейді, ал бір мысалда қайтыс болған адам Диананың аң аулауына қосылған. Бірақ оның құлшылығы кеңірек тараған сайын, ол басқа ұқсас құдайлардың қасиеттерін қабылдады. Артемидамен біріккенде ол ай құдайына айналды, Луна және Геката сияқты басқа ай құдайларымен теңестірілді. Марспен бірге Диана Рим амфитеатрларында өткізілген ойындарда жиі құрметтелді, ал Дунай провинцияларындағы жазулар оның осы рөлде Немезиспен біріктірілгенін, яғни Диана Немезис ретінде көрсетіп тұр. Кейбір көне дереккөздер одан да ары барып, көптеген жергілікті «үлкен құдайларды» бір «Жаспан патшайымы» ретінде біріктірді. Платоншы философ Апулей II ғасырдың соңында былай деп жазды: «Мен, Луций, сенің жалбарыныңың ықпалымен келдім: Мен, ғаламның анасы, барлық элементтердің иесі, дәуірлердің біріншісі, құдайлардың ең жоғарысы, көлеңкелердің патшайымы, көкте тұратындардың алғашқысы, барлық құдайлар мен құдайларды бір бейнеде бейнелеймін. Менің еркім аспанның жарқыраған биіктігін, денсаулық сыйлайтын теңіз желдерін және тозақтың қайғылы үнсіздігін басқарады; бүкіл әлем менің жалғыз құдайлығыма мыңдаған пішінде, әртүрлі рәсімдермен және сан алуан есімдермен ғибадат етеді. Адамзаттың біріншісі фригийліктер мені Пессинунтиялық құдайлардың анасы деп атайды; туған афинялықтар – Цекропиялық Минерва; аралдық кипрліктер – Пафиан Венера; садақшылар – Криттік Диктыннан Диана; үш тілді сицилиялықтар – Стигиан Прозерпина; ежелгі элевсиндықтар – Актеан Церера; кейбіреулер мені Юнона, кейбіреулер Беллона, ал басқалары Геката, ал басқалары Рамнусия дейді; бірақ эфиопиялықтардың екі руы да, күн шығысынан және батысынан сәуле шашыратын, сондай-ақ ежелгі біліммен өзгешеленетін египеттіктер мені шын мәнінде маған тиесілі құлшылықпен құрметтейді және мені шын есіміммен атайды: Изис патшайымы». Апулей, Е. Дж. Кенни аудармасы. Алтын есек.

Diana was not only regarded as a goddess of the wilderness and the hunt, but was often worshiped as a patroness of families. She served a similar function to the hearth goddess Vesta, and was sometimes considered to be a member of the Penates, the deities most often invoked in household rituals. In this role, she was often given a name reflecting the tribe of family who worshiped her and asked for her protection. For example, in what is now Wiesbaden, Diana was worshiped as Diana Mattiaca by the Mattiaci tribe. Other family derived named attested in the ancient literature include Diana Cariciana, Diana Valeriana, and Diana Plancia. As a house goddess, Diana often became reduced in stature compared to her official worship by the Roman state religion. In personal or family worship, Diana was brought to the level of other household spirits, and was believed to have a vested interest in the prosperity of the household and the continuation of the family. The Roman poet Horace regarded Diana as a household goddess in his Odes, and had an altar dedicated to her in his villa where household worship could be conducted. In his poetry, Horace deliberately contrasted the kinds of grand, elevated hymns to Diana on behalf of the entire Roman state, the kind of worship that would have been typical at her Aventine temple, with a more personal form of devotion. Images of Diana and her associated myths have been found on sarcophagi of wealthy Romans. They often included scenes depicting sacrifices to the goddess, and on at least one example, the deceased man is shown joining Diana's hunt. but as her worship spread, she acquired attributes of other similar goddesses. As she became conflated with Artemis, she became a moon goddess, identified with the other lunar goddesses goddess Luna and Hekate. Along with Mars, Diana was often venerated at games held in Roman amphitheaters, and some inscriptions from the Danubian provinces show that she was conflated with Nemesis in this role, as Diana Nemesis. Some late antique sources went even further, syncretizing many local "great goddesses" into a single "Queen of Heaven". The Platonist philosopher Apuleius, writing in the late 2nd century, depicted the goddess declaring:
"I come, Lucius, moved by your entreaties: I, mother of the universe, mistress of all the elements, first born of the ages, highest of the gods, queen of the shades, first of those who dwell in heaven, representing in one shape all gods and goddesses. My will controls the shining heights of heaven, the health giving sea winds, and the mournful silences of hell; the entire world worships my single godhead in a thousand shapes, with divers rites, and under many a different name. The Phrygians, first born of mankind, call me the Pessinuntian Mother of the gods; the native Athenians the Cecropian Minerva; the island dwelling Cypriots Paphian Venus; the archer Cretans Dictynnan Diana; the triple tongued Sicilians Stygian Proserpine; the ancient Eleusinians Actaean Ceres; some call me Juno, some Bellona, others Hecate, others Rhamnusia; but both races of Ethiopians, those on whom the rising and those on whom the setting sun shines, and the Egyptians who excel in ancient learning, honour me with the worship which is truly mine and call me by my true name: Queen Isis." Apuleius, translated by E. J. Kenny. The Golden Ass

Кейінгі ақындар мен тарихшылар Диананың үш құдай ретіндегі бейнесін көктегі, жердегі және жер астындағы (ктондық) құдайлардың үштігімен біріктіруге тырысты. Мавр Сервий Онораттың айтуынша, бір құдай көкте Луна, жерде Диана және тозақта Прозерпина деп аталды. Майкл Дрейтон «Айдағы адам» (1606) поэмасында Үш Диананы мақтайды: «Осылайша, қалғандарының ішіндегі ең күшті үш үлкен – Фиби, Диана, Геката, олардың билігін көкте, жерде және тозақта айтады».

Платоның ілімінде

Платонның ертедегі жазбаларына сүйене отырып, ежелгі антикалық заманның неоплатонистік философтары грек дәстүрінің әртүрлі ірі құдайларын өз ішінде үштіктерді қамтитын монодалар сериясына біріктірді, кейбіреулері әлемді жаратады, кейбіреулері оны жандандырады немесе өмірге әкеледі, ал басқалары оны үйлестіреді. Бұл жүйеде Прокл Диананы өмірді жандандырушы немесе өмір беретін басты құдайлардың бірі деп санады. Прокл Орфикалық дәстүрге сілтеме жасап, Диана "табиғаттағы барлық ұрпаққа басшылық етеді және физикалық өнімділік принциптерінің аналық анасы" және ол "осы жыныс мүшелерін кеңейтіп, жер асты табиғатына дейін [Бакхустың] өнімділігін таратады" деп қорытындылайды. Нақты айтқанда, Прокл Интеллектуалды әлемдегі ең жоғары тәртіптің өмірді тудырушы қағидаты Рея деп есептеген, оны Церерамен бірдейлендірген. Оның құдайлық болмысы өмірдің негізгі бастамасының себебін шығарды. Бұл принципті төменгі, гиперкосмостық шындық саласына шығару төменгі монадты, Коре, тудырды, сондықтан оны Церераның "қызы" деп түсінуге болады. Коре "қыздай" ұрпақ құру принципін жүзеге асырды, одан да маңыздысы, бөліну принципін қамтиды – Деметр өмірді кемсітусіз туғызады, ал Коре оны жеке-жеке таратады. Бұл бөлінудің нәтижесінде тағы бір үштік немесе үштік пайда болады, ол Кора монодасының ішінде Қыздар үштігі деп аталады: атап айтқанда, Диана, Прозерпина және Минерва, олар арқылы жеке тірі организмдерге өмір беріледі және кемелдендіріледі. Атап айтқанда, ғалым Спиридон Рангостың түсініктемесіне сәйкес, Диана (Гекатемен теңестірілген) өмір сүруді береді, Прозерпина ("Жанмен" теңестірілген) нысанды береді, ал Минерва ("Құрметпен" теңестірілген) ақыл-ойды береді. Кейін Прокл туралы пікір білдірушілер Диананың пәктігі жыныстық құмарлықтың болмауы емес, жыныстық қатынастан бас тарту екенін түсіндірді. Диана қыздылықты бейнелейді, өйткені ол белсенді құнарлылықты тудырады, бірақ оның алдында болады (неоплатонизмде маңызды максима "әрбір өнімді себеп өндірілген әсердің табиғатынан жоғары"). Ежелгі неоплатониктерді негіз ретінде пайдаланып, Тейлор Диананың және оған байланысты құдайлардың үштік табиғаты мен олардың бір-бірімен өмір сүру жолдары туралы пікір білдірді, бір-бірінің күші мен қасиеттеріне теңсіз қатысады. Мысалы, Коре Диана / Гекэта мен Минерваны бейнелейді, олар оның ішінде ізгілік немесе пәктікті құдірет жасайды, сонымен қатар Прозерпина (оның жалғыз дәстүрлі сәйкестендіруі), ол арқылы Коредің тұтастай тудыру күші әлемге шыға алады, онда ол демиургпен қосылып, Бахус және "тоғыз көк көзді, гүлді тудырушы қыздар" сияқты қосымша құдайларды шығарады. Дианаға табынудың қазіргі заманғы нұсқалары 6 ғасырдан бастап Иберия түбегінде және қазіргі Францияның оңтүстігінде кездеседі. Төменгі елдер аймағындағы құдайсыздықтың сақталуы туралы қосымша дәлелдер 7 ғасырда Аудин жазған Vita Eligii немесе "Жанұмыс" деп аталады. Ауден Фландрия халқына Елигийдің таныс ескертулерін жинады. Ол уағыздарында халықтың жалғастырып жүрген "мәсіхші емес әдет-ғұрыптарын" айыптап жүрді. Ол, әсіресе, бірнеше римдік құдайлар мен құдайларды, сондай-ақ Друид мифологиялық нанымдары мен нысандарын айыптап: "Мен айыптаймын және айыптаймын, сіздер құдайсыз жалған әдет-ғұрыптарды сақтамауыңыз керек. Ақымақ, сәуегейлер, сиқыршылар мен балгерлерге бармаңдар! Күндізгі алғашқы жұмыстарға да, айдың [фазасына] да ешқандай әсер етпейді. Ешбір мәсіхші соллестия, би, секіру, жыр-жырлар орындамайды. Ешбір мәсіхші нептун, оркус, диана, минера, генис емес, жынның атын атап шақыруға батылы бармайды. Ешкім де Юпитер күнін бос уақытында атап өтуі тиіс емес. Мәсіхші үш жолдың қиылысқан жерінде, яғни бұталар мен тау-тастарда, бұлақтар мен бұталарда, бұрыштарда тұратын құдайларға ешбір құлшылық жасамауы керек. Ешкім де адам не жануардың мойнына филактерияларды іліп қоюға батылы бармайды. Ешкімнің де шөптермен лустрация немесе сиқырлау жасауға, немесе ірі қараны қуыс ағаш немесе арықтан өткізуге, ешбір әйелдің мойнына зәулім түсті іліп қоюға немесе Минерваға немесе басқа да ауру жұлдызды жаратылыстарға тоқу немесе бояу кезінде шақыруға батылы бармауы керек. Ешкім де күн мен айды құдай деп атамауы керек. Адамның өзі қандай болып туылса, сол болуы керек деп сенетіндер сияқты, ешкім де тағдырды, сәттілік пен жұлдызды шолуды солардың көмегімен білуге тиіс емес". Ортағасырлық Бельгиядан шыққан аңыздар "Фонс Ремакли" деп аталатын табиғи бұлақ туралы айтады, ол Дианаға соңғы табыну орны болған болуы мүмкін. Ремакл – Елигий тағайындаған, Солиньяктағы монастырға басшылық еткен монах, ол Варше өзені маңында Дианаға табынуды кездестіргенін хабарлайды. Бұл аймақтағы халық "Арденнің Дианасына" (Диана мен кельт құдайы Ардуиннаның синкретизмі) табынуға қатысқан, құдайлардың бейнелері мен "Диананың тастары" мәсіхші емес әдет-ғұрыптардың дәлелі ретінде пайдаланылған. Ремакл бұлақта зұлым күштер бар деп сенді және оның құрғап қалған себебін осымен байланыстырды. Ол су көзінің екзорцизмін жасады және судың қайта ағып түсуіне мүмкіндік берген қорғасын құбырды орнатты.

Based on the earlier writings of Plato, the Neoplatonist philosophers of late antiquity united the various major gods of Hellenic tradition into a series of monads containing within them triads, with some creating the world, some animating it or bringing it to life, and others harmonizing it. Within this system, Proclus considered Diana to be one of the primary animating, or life giving, deities. Proclus, citing Orphic tradition, concludes that Diana "presides over all the generation in nature, and is the midwife of physical productive principles" and that she "extends these genitals, distributing as far as to subterranean natures the prolific power of [Bacchus]." Specifically, Proclus considered the life generating principle of the highest order, within the Intellectual realm, to be Rhea, whom he identified with Ceres. Within her divinity was produced the cause of the basic principle of life. Projecting this principle into the lower, Hypercosmic realm of reality generated a lower monad, Kore, who could therefore be understood as Ceres' "daughter". Kore embodied the "maidenly" principle of generation that, more importantly, included a principle of division – where Demeter generates life indiscriminately, Kore distributes it individually. This division results in another triad or trinity, known as the Maidenly trinity, within the monad of Kore: namely, Diana, Proserpine, and Minerva, through whom individual living beings are given life and perfected. Specifically, according to a commentary by scholar Spyridon Rangos, Diana (equated with Hecate) gives existence, Proserpine (equated with "Soul") gives form, and Minerva (equated with "Virtue") gives intellect. Later commentators on Proclus have clarified that the virginity of Diana is not an absence of sexual drive, but a renunciation of sexuality. Diana embodies virginity because she generates but precedes active fertility (within Neoplatonism, an important maxim is that "every productive cause is superior to the nature of the produced effect"). Using the ancient Neoplatonists as a basis, Taylor also commented on the triadic nature of Diana and related goddesses, and the ways in which they subsist within one another, partaking unevenly in each other's powers and attributes. For example, Kore is said to embody both Diana/Hecate and Minerva, who create the virtuous or virgin power within her, but also Proserpine (her sole traditional identification), through whom the generative power of the Kore as a whole is able to proceed forth into the world, where it joins with the demiurge to produce further deities, including Bacchus and "nine azure eyed, flower producing daughters". References to contemporary Diana worship exist from the 6th century on the Iberian peninsula and what is now southern France,

Additional evidence for surviving pagan practices in the Low Countries region comes from the Vita Eligii, or "Life of Saint Eligius", written by Audoin in the 7th century. Audoin drew together the familiar admonitions of Eligius to the people of Flanders. In his sermons, he denounced "pagan customs" that the people continued to follow. In particular, he denounced several Roman gods and goddesses alongside Druidic mythological beliefs and objects:

"I denounce and contest, that you shall observe no sacrilegious pagan customs. For no cause or infirmity should you consult magicians, diviners, sorcerers or incantators. Do not observe auguries No influence attaches to the first work of the day or the [phase of the] moon. [Do not] make vetulas, little deer or iotticos or set tables at night or exchange New Year gifts or supply superfluous drinks No Christian performs solestitia or dancing or leaping or diabolical chants. No Christian should presume to invoke the name of a demon, not Neptune or Orcus or Diana or Minerva or Geniscus No one should observe Jove's day in idleness. No Christian should make or render any devotion to the gods of the trivium, where three roads meet, to the fanes or the rocks, or springs or groves or corners. None should presume to hang any phylacteries from the neck of man nor beast. None should presume to make lustrations or incantations with herbs, or to pass cattle through a hollow tree or ditch No woman should presume to hang amber from her neck or call upon Minerva or other ill starred beings in their weaving or dyeing. None should call the sun or moon lord or swear by them. No one should tell fate or fortune or horoscopes by them as those do who believe that a person must be what he was born to be." Legends from medieval Belgium concern a natural spring which came to be known as the "Fons Remacli", a location which may have been home to late surviving worship of Diana. Remacle was a monk appointed by Eligius to head a monastery at Solignac, and he is reported to have encountered Diana worship in the area around the river Warche. The population in this region was said to have been involved in the worship of "Diana of the Ardennes" (a syncretism of Diana and the Celtic goddess Arduinna), with effigies and "stones of Diana" used as evidence of pagan practices. Remacle believed that demonic entities were present in the spring, and had caused it to run dry. He performed and exorcism of the water source, and installed a lead pipe, which allowed the water to flow again.

"Диана қоғамы"

Диана – Жаңа өсиетте аты аталған жалғыз пұтқа табынушылық құдайы (бірақ кейбір Киелі кітаптардың нұсқаларында 19-тарауда, Аян кітабында; көптеген басқа Киелі кітаптарда оны Артемида деп атайды). Осының салдарынан, ол католик дін қызметкерлері жынға айналдыруға тырысқан, құдайларға ұқсас табиғаттан тыс күштермен байланысты болды. Орта ғасырларда Солтүстік Италия, Батыс Германия және Оңтүстік Францияның шіркеу жазбаларында түнгі уақытта әйел тұлға басқарған рухтар шерулері туралы аңыздар тіркелген. Олар үйлерге кіріп, тамақ жеп, кейде қайтадан пайда болатын еді. Олар ән айтып, би билеп, емдік шөптер және жоғалған заттар туралы кеңес беретін. Егер үй жақсы күйде болса, олар жерге молшылық әкелетін. Әйтпесе, отбасыға қарғыс тигізер еді. Кейбір әйелдер осы шерулерге денелері төсекте жатқанда қатысқандарын айтты. Тарихшы Карло Гинцбург осы аңызға байланысты рухтардың жиналысын «Диана қоғамы» деп атады. Бұл аңыздар туралы ең алғашқы мәліметтер 899 жылы Прумдық Реджиноның жазбаларында кездеседі, содан кейін Ратерий және басқалардың құжаттарында одан да көп мәліметтер мен аңыздың түрлері тіркелген. 1310 жылы аңызға байланысты құдайлардың есімдері кейде Иродиана деп біріктірілді. Фрейзердің Диананың шығу тегі және Немидегі оның табынуының сипаты туралы болжамды қайта құруы тіпті оның замандастарынан да жақсы қабылдамады. Годфри Лиенхардт Фрейзердің өмірінде басқа антропологтар «көбінесе өз теориялары мен пікірлерінен алшақтағандарын» және «Алтын бұтаның» және Фрейзердің кең ауқымды жұмысының ықпалы «академиялық емес, әдеби әлемде болғанын» атап өтті. Роберт Акерманның жазуынша, антропологтар үшін Фрейзер «барлығының ішіндегі ең танымал» болғандықтан «керексіз» болып саналады және көпшілігі оның жұмысынан алшақтап жүреді. «Алтын бұта» кеңінен «халыққа тартымды» болды және «көптеген [20 ғасыр] шығармашылық жазушыларға» «өте үлкен» ықпал етті, бірақ Фрейзердің идеялары академиялық әлеуметтік антропология тарихында «анағұрлым аз рөл» атқарды. Мюррейдің тезисіне қарсы аргументтер ақырында Лиландқа қарсы аргументтерді де қамтыды. Сиқыршылықты зерттеуші Джеффри Расселл 1980 жылы жарық көрген «Сиқыршылық тарихы: сиқыршылар, еретиктер және пұтқа табынушылар» атты кітабының бір бөлігін Лиландтың «Арадияда» айтқан пікірлеріне қарсы тұруға арнады. Тарихшы Эллиот Роуздың «Ешкіге арналған қылыш» атты еңбегінде «Арадия» дінді бейнелеуге тырысқан сиқырлар жинағы ретінде жоққа шығарылды. «Айдың жеңісі» атты кітабында тарихшы Рональд Хаттон «Арадия» көрсеткен діннің бар екендігіне, Лиланд ұсынған дәстүрлердің ортағасырлық әдебиетте кездесетін ешбір нәрсеге ұқсамайтындығына және Лиландтың деректерінің бар екендігіне күмән келтірді, оның орнына Лиландтың осы оқиғаны өзі құрастырғаны ықтимал екенін айтты. Діни ғалым Чейс Клифтон Хаттонның ұстанымына қарсы шығып, оның «жоқ болудан дәлел келтіру» арқылы жасалған «әдеби алдап айыптауға» тең екенін жазды. Фрейзер, Мюррей және басқалардың еңбектеріне сүйене отырып, кейбір 20 және 21 ғасыр авторлары Диана мен жергілікті құдайлар арасындағы байланысты анықтауға тырысты. Мысалы, 2013 жылы жарық көрген «Иблис тарихы» атты кітабында Р. Лоу Томпсон Диананың кейде галлиялық мүйізді құдай Сернуноспен «зайыбы» ретінде байланысты болуы мүмкін деп болжады. Томпсон Диананың аңшылықтың жабайы құдайы рөлінде Батыс Еуропадағы Сернуносқа лайықты жар болатынын айтты және Диананың Просерпина ретінде Плутонмен байланысын атап өтті.

Diana is the only pagan goddess mentioned by name in the New Testament (only in some Bible versions of Acts 19; many other Bibles refer to her as Artemis instead). As a result, she became associated with many folk beliefs involving goddess like supernatural figures that Catholic clergy wished to demonize. In the Middle Ages, legends of night time processions of spirits led by a female figure are recorded in the church records of Northern Italy, western Germany, and southern France. The spirits were said to enter houses and consume food which then miraculously re appeared. They would sing and dance, and dispense advice regarding healing herbs and the whereabouts of lost objects. If the house was in good order, they would bring fertility and plenty. If not, they would bring curses to the family. Some women reported participating in these processions while their bodies still lay in bed. Historian Carlo Ginzburg has referred to these legendary spirit gatherings as "The Society of Diana". The earliest reports of these legends appear in the writings of Regino of Prüm in the year 899, followed by many additional reports and variants of the legend in documents by Ratherius and others. By 1310, the names of the goddess figures attached to the legend were sometimes combined as Herodiana. Frazer's speculatively reconstructed folklore of Diana's origins and the nature of her cult at Nemi were not well received even by his contemporaries. Godfrey Lienhardt noted that even during Frazer's lifetime, other anthropologists had "for the most part distanced themselves from his theories and opinions", and that the lasting influence of The Golden Bough and Frazer's wider body of work "has been in the literary rather than the academic world." Robert Ackerman wrote that, for anthropologists, Frazer is "an embarrassment" for being "the most famous of them all" and that most distance themselves from his work. While The Golden Bough achieved wide "popular appeal" and exerted a "disproportionate" influence "on so many [20th century] creative writers", Frazer's ideas played "a much smaller part" in the history of academic social anthropology. Arguments against Murray's thesis would eventually include arguments against Leland. Witchcraft scholar Jeffrey Russell devoted some of his 1980 book A History of Witchcraft: Sorcerers, Heretics and Pagans to arguing against the claims Leland presented in Aradia. Historian Elliot Rose's A Razor for a Goat dismissed Aradia as a collection of incantations unsuccessfully attempting to portray a religion. In his book Triumph of the Moon, historian Ronald Hutton doubted not only of the existence of the religion that Aradia claimed to represent, and that the traditions Leland presented were unlike anything found in actual medieval literature, but also of the existence of Leland's sources, arguing that it is more likely that Leland created the entire story than that Leland could be so easily "duped". Religious scholar Chas S. Clifton took exception to Hutton's position, writing that it amounted to an accusation of "serious literary fraud" made by an "argument from absence". Building on the work of Frazer, Murray, and others, some 20th and 21st century authors have attempted to identify links between Diana and more localized deities. R. Lowe Thompson, for example, in his 2013 book The History of the Devil, speculated that Diana may have been linked as an occasional "spouse" to the Gaulish horned god Cernunnos. Thompson suggested that Diana in her role as wild goddess of the hunt would have made a fitting consort for Cernunnos in Western Europe, and further noted the link between Diana as Proserpina with Pluto, the Greek god associated with the riches of the earth who served a similar role to the Gaulish Cernunnos.

Қазіргі заманғы ғибадат

Италиялық сиқыршылық сектасы туралы Лиландтың мәлімдемелері күмәнді болғандықтан, қазіргі заманда Дианаға алғаш рет нақты табыну Виккамен басталған болуы мүмкін. Неопагандық сиқыршылықты ең ерте орындағандар Джеральд Гарднер негіздеген дәстүрдің мүшелері болды. Гарднер тобының 1949 жылы жарық көрген, құлшылыққа арналған материалдары Лиландтың фольклорында Диананың қызы Арадияға табынуға баса назар аударады. Диананың өзі Апулей дәстүрінде бір «үлкен құдайдың» бір қыры ретінде танылды, бұл Викканың Құдайларға арналған ғибратында сипатталған (өзі Лиландтың мәтінінен алынған). Кейінірек Викканың өкілдері, мысалы Скотт Каннингэм, Арадияның орнына Диананы құлшылықтың орталық тұлғасы етіп алды. 1960 жылдардың басында Виктор Генри Андерсон Чарльз Лиландтың фольклоры мен Гарднер дәстүрінен нәр алған Викканың бір түрі – Фери дәстүрін құрды. Андерсон 1926 жылы бала кезінде сиқыршылық дәстүріне алғаш рет қабылданып, сиқыршылардың құдайы Тана деп аталғанын айтты. Тана есімі Лиландтың «Арадия» кітабында кездеседі, онда ол Диананың ежелгі этрусктік аты екенін мәлімдейді. Андерсон құрған Фери дәстүрі Тана/Диананы от элементімен байланысты Жұлдызды Құдайдың бір қыры ретінде тануды жалғастырады және «барлық затты туғызатын және өзгертетін отты жатыр» деп сипаттайды. Кейбір Викка дәстүрлері Диананы құлшылықтың маңызды фигурасына көтерді, сондай-ақ Викканың негізінен Дианаға бағытталған екі ерекше заманауи саласы бар. Біріншісі, 1970 жылдардың басында АҚШ-та Морган Макфарланд пен Марк Робертс құрған, феминистік теологияға ие және көбінесе еркектерді қабылдамайды, ал басшылық әйел діни қызметкерлермен шектеледі. Макфарландтың Дианалық Виккасы өз дәстүрін негізінен Роберт Грейвстің еңбектері мен оның «Ақ Құдай» кітабына негіздейді, сондай-ақ Маргарет Мюррейдің «Батыс Еуропадағы Сиқыршылық Кұлты» кітабындағы ортағасырлық еуропалық «Дианалық культтер» туралы сілтемелерден шабыттанды. Үшінші неопагандық дәстүр, Дианаға табынудан итальяндық фольклор арқылы күшті шабыт алған Стрегерия, 1980 жылдары құрылды. Ол құдайлық махаббатқа толы екі тұлғаны орталыққа қояды, олар Диана мен Диан, сондай-ақ Тана мен Танус немесе Жана мен Янус сияқты әртүрлі атаулармен белгілі (соңғы екі құдайдың есімдерін Джеймс Фрейзер «Алтын Тал» кітабында Диана мен Дианның кейінгі бұрмалануы ретінде атады, олар өздері Юнона мен Юпитердің баламалы және ықтимал ескі атаулары болған). Бұл дәстүрді автор Рейвен Гримасси құрды, ал оған итальяндық халық аңыздары, оларды анасы айтқан, әсер етті. Мұндай аңыздардың бірінде айды сүйіктісі таңғы жұлдызбен жүктілігі көрсетіледі, бұл Лиландтың Диана мен оның сүйіктісі Люцифер туралы мифологиясына ұқсас. Диана сонымен қатар 1967 жылдан бастап кейбір фераферийлік рәсімдерде, әсіресе күзгі күн мен түннің теңелуіне байланысты құлшылық нысаны болды.

Because Leland's claims about an Italian witch cult are questionable, the first verifiable worship of Diana in the modern age was probably begun by Wicca. The earliest known practitioners of Neopagan witchcraft were members of a tradition begun by Gerald Gardner. Published versions of the devotional materials used by Gardner's group, dated to 1949, are heavily focused on the worship of Aradia, the daughter of Diana in Leland's folklore. Diana herself was recognized as an aspect of a single "great goddess" in the tradition of Apuleius, as described in the Wiccan Charge of the Goddess (itself adapted from Leland's text). Some later Wiccans, such as Scott Cunningham, would replace Aradia with Diana as the central focus of worship. In the early 1960s, Victor Henry Anderson founded the Feri Tradition, a form of Wicca that draws from both Charles Leland's folklore and the Gardnerian tradition. Anderson claimed that he had first been initiated into a witchcraft tradition as a child in 1926, and that he had been told the name of the goddess worshiped by witches was Tana. The name Tana originated in Leland's Aradia, where he claimed it was an old Etruscan name for Diana. The Feri Tradition founded by Anderson continues to recognize Tana/Diana as an aspect of the Star Goddess related to the element of fire, and representing "the fiery womb that gives birth to and transforms all matter."). A few Wiccan traditions would elevate Diana to a more prominent position of worship, and there are two distinct modern branches of Wicca focused primarily on Diana. The first, founded during the early 1970s in the United States by Morgan McFarland and Mark Roberts, has a feminist theology and only occasionally accepts male participants, and leadership is limited to female priestesses. McFarland Dianic Wiccans base their tradition primarily on the work of Robert Graves and his book The White Goddess, and were inspired by references to the existence of medieval European "Dianic cults" in Margaret Murray's book The Witch Cult in Western Europe. A third Neopagan tradition heavily inspired by the worship of Diana through the lens of Italian folklore is Stregheria, founded in the 1980s. It centers around a pair of deities regarded as divine lovers, who are known by several variant names including Diana and Dianus, alternately given as Tana and Tanus or Jana and Janus (the later two deity names were mentioned by James Frazer in The Golden Bough as later corruptions of Diana and Dianus, which themselves were alternate and possibly older names for Juno and Jupiter). The tradition was founded by author Raven Grimassi, and influenced by Italian folktales he was told by his mother. One such folktale describes the moon being impregnated by her lover the morning star, a parallel to Leland's mythology of Diana and her lover Lucifer. Diana was also a subject of worship in certain Feraferian rites, particularly those surrounding the autumnal equinox, beginning in 1967.

Тіл бойынша

Румын тіліндегі "пери" дегенді білдіретін Зэна және Сынзиана, леон және португал тілдеріндегі "су нимфасы" дегенді білдіретін хана, испан тіліндегі "ату нысанасы" және "таңғы шақыру" (диана) сөздері Диана есімінен туындаған сияқты.

Өнер саласында

Ренессанс дәуірінен бері Диананың мифтері көбінесе бейнелеу және сахналық өнерде, соның ішінде "Диана ағашы" операсында бейнеленген. 16-шы ғасырда Диананың суреті Франция королі Генридің сүйіктісі Диана де Пуатьеге құрмет көрсету мақсатымен Фонтенбло, Шенонсо және Анет сарайларында кеңінен қолданылған. Версальде ол Олимпиадалық иконографияның бір бөлігіне айналды, осы арқылы XIV Людовик, "Күн патшасы" Аполлон сияқты өзін қоршауды ұнатты. Диана 1876 жылғы Лео Делибе балеті "Сильвия"ның да кейіпкері. Сюжет Диананың нимфаларының бірі, пәктігіне ант берген Сильвия және Диананың Сильвияның шабандоз Аминтасқа деген сезіміне жасаған қарсылығын қамтиды.

Фильмде

Жан Коктоның 1946 жылы түсірілген "Адам аспабы мен сұлулық" фильмінде Диананың күші ғана аңды түрлендіріп, түрмеге қамаған. Диана/Артемида "Фантазия" фильмінің "Пасторальдық симфония" бөлігінің соңында пайда болады. 1968 жылы түсірілген "La Mariée était en noir" фильмінде Франсуа Труфо осы мифологиялық символмен жұмыс істейді. Жанна Моро сомдаған Джули Колер суретші Фергус үшін Диана/Артемида рөлінде түседі. Бұл таңдау Джулиге өте сай, өйткені ол кек қайтарумен мазаланған, ал Фергус оның төртінші құрбанына айналады. Ол садақ-жебемен, ақ киіммен бейнеленген. 1995 жылғы "Төрт бөлме" комедиясында әйелдер тобы Жаңа жыл қарсаңында тасқа айналған Диананы қайта тірілтеді. Франциялық LFKs ұжымы және оның кино/театр режиссері, жазушы және бейнелеу өнері шебері Жан Мишель Брюйер 2002 жылы 600 қысқа және "орта" метражды фильмдер сериясын, интерактивті аудиовизуалды 360° инсталляциясын ("Егер осыны айта алсаң, онда осыны істей аласың") және 2008 жылдан 2016 жылға дейін 3D 360° аудиовизуалды инсталляциясын (<http://www.newmediaart.eu/str10.html>) жасады, сондай-ақ Диана мен Актеон туралы мифке арналған "Une Brutalité pastorale" (2000) ашық ауадағы қойылымын ұйымдастырды.

Басқа

1997 жылы Уэльс ханшайымы Диананың қоштасу рәсімінде оның інісі ежелгі аңшылық құдайы мен оның қарындасы – "қазіргі заманда ең көп қудаланған адам" арасындағы саякестікті атап өтті. DIANA Mayer & Grammelspacher GmbH & Co. KG, пневматикалық қару компаниясы, аңшылық құдайы Диананың атымен аталған. Нидерланд Корольдік әуе күштерінің 323-ші эскадрильясы Диана деп аталады және оның таңбасында садақпен Диананың бейнесі бейнеленген. Мексиканың Сиудад-Хуарес қаласында өзін "автобус жүргізушілерінің Диана аңшысы" деп атаған әйел 2013 жылы екі автобус жүргізушісін атып жарақаттады, бұл қастандық шабуылдары болуы мүмкін. Диананың құрметіне барал жыланының Micrurus diana түрінің ғылыми аты берілген.