Кіріспе

Гректің таң аспанының құдайы – Пилос қаласынан табылған грек құдайы; ол "таң" сөзімен байланысты қойшының жеке аты немесе Авоиои датив түрі ретінде түсіндірілген. Генрих Вильгельм Столл ἠὼс сөзі үшін басқа (қазір қабылданбаған) этимология ұсынды, оны "соққы беру", "демалу" мағынасын беретін αὔω етістігімен байланыстырды. Ликофрон оны ежегі архаикалық Тито деп атайды, бұл "күн" дегенді білдіреді және этимологиялық тұрғыдан "Титан" сөзімен байланысты болуы мүмкін. Карл Керени Титоның Эос жақыны Титоноспен бірдей тілдік түбірге ие екенін айтады, ол ежелгі грек тілінен бұрынғы тілге жатады.

Индоевропалық таңғы құдай

Жоғарыда аталған төрт құдайдың барлығы Эоспен тілдік байланыста болып, прото-үнді-еуропа тіліндегі *h₂ewsṓs (кейін *Ausṓs) түбірінен, яғни «таң» сөзінен туындаған деп саналады. Осы түбірден сонымен қатар прото-герман тіліндегі *Austrō, ежелгі жоғары неміс тіліндегі *Ōstara және ежелгі ағылшын тіліндегі Ēostre / Ēastre сөздері де пайда болды. Бұл және басқа туыс сөздер прото-үнді-еуропалық таң құдайының *h₂éwsōs реконструкциясына әкелді. Грек пантеонында Эос, Гелиос және Зевс – этимология және мәртебе тұрғысынан да мінсіз үнді-еуропалық тектің үш құдайы, бірақ бұрынғы екеуі пантеонда үнді-еуропалық емес, кейінірек келгендердің ықпалына түсті. Бұл таң құдайымен байланысты жиі кездесетін эпитет – *Diwós Dhuǵh2tḗr, яғни аспан құдайы Диеустің қызы. Алайда Гомер дәстүрінде Эос ешқашан Зевстің қызы деп айтылмаған (Διὸς θυγάτηρ), себебі ол мифологияда немесе дінде маңызды рөл атқармайтын Гиперионның қызы. Керісінше, оның жиі кездесетін эпитеті – δῖα, dîa, «құдайлық» деген мағынаны білдіреді, бұл ертеректе *díw ya сөзінен туындаған, ол «Зевске тиесілі» немесе «көкке қатысты» деп аударылған. Эостың махаббатқа құмар, көптеген жандармен қарым-қатынас құрған жыныстық тұлға ретінде бейнеленуі тікелей прото-үнді-еуропалық түбірінен мұраланған. Хаусостың ұрпақтарының арасында кең таралған тақырып – жаңа күннің жарығын әкелуге құштарлық танытпауы. Эос прото-үнді-еуропалық поэзиясында да рөл атқарған болуы мүмкін. Екеуі де ерекше сұлулығымен, құмарлықпен және қарым-қатынасқа бейімділігімен, өлімге дайын сүйіктілерімен байланысты болған, сондай-ақ қызыл, ақ және алтын түстермен байланыстырылған. Майкл Жанда Афродитаның атын «теңіз көбігінен туған» деген мағынаны білдіретін Эос эпитеті ретінде қарастырады және Гесиодтың «Теогониясында» Афродитаның тууы туралы айтылатын оқиғаны үнді-еуропалық мифтің көне нұсқасы деп санайды. Дегенмен, Афродита атының этимологиясы семиттік текті деп қабылданады және оның нақты мағынасы мен шығу тегі анықталмаған. Мысал ретінде итальяндық қызыл фигуралы кратер келтіріледі, онда Афродита күн дискісінің астында айна ұстап тұрғаны бейнеленген, ал тебалық батыр Кадмус айдаһарды өлтіреді. Ал басқа бір кратерде Афродитаға ұқсас әйел фигурасы «ΑΩΣ» немесе Аṓs, яғни «таң» деп белгіленген. Бұл Афродита Астарта/Иннанамен теңестірілсе де, грек суретшілігінде оның кейде Эосқа ұқсас бейнеде бейнеленгенін көрсетеді. Афродита, Эос сияқты, олжа емес, жыртқыш, себебі Афродитаға шабуыл жасаған еркектер туралы ешқандай аңыз жоқ, бірақ оның ер адамдарды ұрлап әкеткені туралы көптеген оқиғалар бар, бұл құдайлар мен еркектердің қыздарды қуған дәстүрлі тақырыбын кері қайтарады. Афродита Эос сияқты ер адамдарды ұрлап немесе азғырып қана қоймай, тіпті Эостың Титонмен болған оқиғасын Анхизаны азғырғанда келтіреді. Екеуі де сүйіктілеріне өлім (жамандық) және сақтану (қайырымдылық) сыйлайтын, екі жақты әрекет ететін құдайлар. Екеуі де Сириялық Фаэтон мифінде бір-бірімен қатар өмір сүреді, Эос оның анасы, ал Афродита оның сүйіктісі және ұрлаушысы. Сонымен қатар, «Аоос» атауының Адонис, Афродитаның Шығыстан келген сүйіктісі және Эостың Кефалдан туған ұлы (Фаэтон сияқты) ретінде жазылғандығы да маңызды, ол Кипр аралының патшасы болды, бұл арал Афродитаның туған жері саналды. Бұл аралдағы микендік және финикиялық діндердің араласқандығын көрсетеді. Мүмкін, Аоос бастапқыда Эостың ұлы немесе сүйіктісі үшін қолданылатын жалпы атау болған, содан кейін Эостан дамыған кезде Афродитаға бірдей есімді жұбай ретінде қосылған.

Сипаттама

Эос көбінесе қызғылт саусақтарымен немесе қызғылт қолдарымен сипатталады, өйткені ол Күннің шығуы үшін аспан қақпаларын ашты: Гомердің Гелиосқа арналған гимніндегі жыршы оны "қызғылт қолды" деп атайды, сондай-ақ Сапфо да оны алтын қолдары мен алтын сандалдары бар деп сипаттайды; вазаларда оның қызғылт саусақтары, алтын қолдары бейнеленген. Ол Аттикалық вазаларда тиарамен немесе диадемамен және құстың ірі ақ қауырсынды қанаттарымен әшекейленген әдемі әйел ретінде бейнеленген. Гомерде оның сафран түсті халаты гүлдермен кестеленген немесе тоқылған. Критілік Мезомед оны "қарындай ақ кірпіктері бар" деп атаған, ал Овидий оны "алтын" деп сипаттаған. Оның нәзік және әсем келбеті мифтер мен әдебиетте оған жиі тағайындалған сезімталдықтан мүлдем өзгеше.

Ата-аналар

Грек космогониясына сәйкес, Эос – Гиперион және Тея титандарының қызы: Гиперион – жарық әкелуші, Жоғарыдағы Бір, Жерден биік саяхаттайтын, ал Тея – құдай, сонымен қатар Еврифасса, "кең жарқыраған" және Аэтра, "жарық аспан" деп те аталады. Эос – күн құдайы Гелиос пен ай құдайы Селенаның қарындасы, олар "жер бетіндегінің бәріне және кең аспанда тұратын өлімсіз құдайларға сәулесін шашыратып тұрады". Оның және оның бауырларының туған тәртібін анытқан төрт автордың ішінде, екеуі оны ең үлкен бала деп, ал қалған екеуі ең кіші бала деп санайды.

Негізгі дереккөздер

Антонин Либералис, «Антонин Либералистің метаморфозалары» Фрэнсис Целория аудармасы (Routledge 1992). Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Арат Соленсис, «Феномена» Г. Р. Мейр аудармасы. Лоб классикалық кітапханасының 129 томы. Лондон: Уильям Хайнеман, 1921 жыл. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Арат Соленсис, «Феномена». Г. Р. Мейр. Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons. 1921 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Диодор Сицилий, «Тарих кітапханасы» Чарльз Генри Олдфедр аудармасы. Он екі томдық. Лоб классикалық кітапханасы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон: Уильям Хайнеманн, Ltd. 1989. 3-том. 4.59–8 кітаптары. Онлайн нұсқасы Билл Тайердің веб-сайтында. Диодор Сицилий, Bibliotheca Historica. 1-том, 2-кітап. Имманель Беккер. Людвиг Диндёрф. Фридрих Фогель. B. G. Teubneri баспасында. Лейпциг. 1888–1890 жылдар. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Гай Юлий Гигин, «Астрономия» «Гигин аңыздарынан» Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университеті гуманистік зерттеулер бойынша басылымдар. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Гай Юлий Гигин, «Гигин аңыздарынан» «Фабула» Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университеті гуманистік зерттеулер бойынша басылымдар. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Гай Валериус Флаккус, «Аргонаутика» Мозли, Дж. Х. аудармасы. Лоб классикалық кітапханасының 286 томы. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1928 жыл. Онлайн нұсқасы: theoi.com. Гай Валериус Флаккус, «Аргонавтикон». Отто Крамер. Лейпциг. Teubner. 1913 жыл. Персей цифрлық кітапханасында латын мәтіні бар. Гесиод, «Теогония» Гомердің гимндерінен және Гомерикадан, Гю Г. Эвелин Уайттың ағылшынша аудармасымен. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1914 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады. Гомер, «Илиада» А. Т. Мюррейдің ағылшынша аудармасымен, Ф. Д., екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Ltd. 1924 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, «Гомер операсы» бес томдық. Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы. 1920 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Гомер, «Одиссея» А. Т. Мюррейдің ағылшынша аудармасымен, PH. Д., екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Ltd. 1919 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады. Гомерлік гимндер, Гомерлік апокрифтер, Гомердің өмірі, редактор және аудармашы: Мартин Л. Вест, Лоб классикалық кітапханасы 496, Гарвард университетінің баспасы, 2003, Лондон, Англия. Мимнермус, гректің элегиялық поэзиясында: б.з.д. VII-V ғасырлар, редактор және аудармашы: Дуглас Э. Гербер, Лоб классикалық кітапханасы No. 258, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1999 жыл. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы. Панополис Ноннусы, «Дионисика» Уильям Генри Денхэм Роуз аударған (1863–1950), Лоб классикалық кітапханасынан, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1940 жыл. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Панополис Ноннусы, «Дионисика». 3 томдық. У. Х. Д. Роуз. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн, Ltd. 1940–1942 жылдар. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Паузания, «Грекияның сипаттамасы» В. Х. С. Джонстың ағылшынша аудармасымен, Литт. Д., және Х. А. Ормерод, М. А., 4 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1918 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Паузания, Graeciae Descriptio. 3 томдық. Лейпциг, Teubner. 1903 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Пиндар, Диана Арнсон Сварлиен аударған «Одалар». 1990 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Пиндар, «Пиндардың Одасы», кіріспе және ағылшынша аудармасы бар негізгі фрагменттер Сэр Джон Сэндис, Литт. Д., ФБА. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Псевдо Аполодор, «Кітапхана» Сэр Джеймс Джордж Фрейзердің ағылшынша аудармасымен, Ф. Б. А., Ф. Р. С., 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1921 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады. Пропертиус, «Элегиялар» «Римдік эротикалық элегиядағы» Тибуллдан, Пропертиустан, Овидийден және Сулпициядан алынған таңдаулар, Джон Корелистің кіріспесі, жазбалары және сөздіктерімен аударылған (Англия әдебиеті бойынша Зальцбург зерттеулері поэтикалық драма және поэтикалық теория 128). romanelegyonline сайтында толық мәтін қолжетімді. Публий Овидий Насо, «Fasti» Джеймс Г. Фрейзер аударған. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Публий Овидий Насо, «Fasti». Сэр Джеймс Джордж Фрейзер. Лондон; Кембридж, Массачусетс. Уильям Хайнеманн Ltd.; Гарвард университетінің баспасы. 1933 жыл. Персей цифрлық кітапханасында латын мәтіні бар. Публий Овидий Насо, «Метаморфозалар» Брукс Мор аударған (1859–1942). Бостон, Cornhill Publishing Co. 1922 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Публий Овидий Насо, «Метаморфозалар». Hugo Magnus. Гота (Германия). Friedr. Andr. Perthes. 1892 жыл. Персей цифрлық кітапханасында латын мәтіні бар. Квинт Смирней, «Троя құлауы» Уэй, А. С. аудармасы. Лоб классикалық кітапханасының 19 томы. Лондон: Уильям Хайнеман, 1913 жыл. Онлайн нұсқасы: theoi.com. Квинт Смирней, «Троя құлауы». Артур С. Уэй. Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons. 1913 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Гомердің гимндері және Гомерика, Гю Г. Эвелин Уайттың ағылшынша аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1914 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады.

Екіншілік көздер

Афанасакис, Апостолос Н. және Бенджамин М. Волкоу, Орфикалық әндер, Джонс Хопкинс университетінің баспасы; алғашқы басылым (29 мамыр 2013). Google кітаптары. Буркерт, Уолтер (1982), Грек діні. Кэмпбелл, Дэвид А., Greek Lyric, I том: Сапфо және Алкей, Loeb Classical Library No. 142, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1990. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Корин Один Паче, "Ананың сәні: ежелгі Грекиядағы нимфолепсия поэтикасы". Оксфорд университетінің баспасы, 2011. Кьюри, Бруно, Пиндар және Батырлар культі, Оксфорд университетінің баспасы, 2005, Google кітаптары. Сирино, Моника С. (2010), Афродита, Ежелгі әлемнің құдайлары мен батырлары, Нью-Йорк және Лондон: Routledge, Google кітаптары. Дэвидсон, Джеймс, "Уақыт және грек діні", грек дініне арналған анықтамалық, Д. Огденнің редакциясымен, John Wiley & Sons, 2010. Дюмезил, Жорж (1934), Ouranos Варуна: Индоевропалық мифологияны салыстыру туралы зерттеу, Париж: Maisonneuve. Феррари, Глория, Алкман және Спарта космосы, Чикаго университетінің баспасы, 2008. Грималь, Пьер, Классикалық мифология сөздігі, Wiley Blackwell, 1996, "Эос" 146 бет. Грин, Эллен; Пакстон, Джозеф, Сапфоны оқу: қазіргі заманғы тәсілдер, Калифорния университетінің баспасы, 1996. Хансен, Уильям, Классикалық мифология анықтамалығы, ABC CLIO, 2004. Кейтли, Томас, Ежелгі Грекия мен Италия мифологиясы, G. Bell and Sons, 1877. Меагер, Роберт Э., "Геленаның мәні: ежелгі иконаны іздеу", Bolchazy Carducci Publishers, 2002. Наги, Грегори, Грек мифологиясы және поэтикасы, Корнелл университетінің баспасы, 1990. Оукли, Джон Х.; Палагия, Ольга, Афиналық құмырашылар мен суретшілер II том, Oxbow Books, 2009, Google кітаптары. Пикон, Карлос А.; Хемингуэй, Шон, Пергамон және Ежелгі әлемнің эллиндік патшалықтары, Йель университетінің баспасы, 2016. Прайс, Джонатан Дж.; Зельник Абрамовиц, Рейчел, Грек эпосы мен драмасындағы мәтін және интертекст: Маргалит Финкельберг құрметіне арналған мақалалар, Routledge, 2021, Google кітаптары. Рейцзаммер, Лауриаллан, Афиналық Адония контекстінде: Адонис фестивалі мәдени практика ретінде. Висконсин университетінің баспасы, 2016. Робертс, Хелен Э., Салыстырмалы иконография энциклопедиясы: Суретте бейнеленген тақырыптар. I және II томдар, Fitzroy Dearborn Publishers, Лондон, Чикаго, 1998. Савиньони Л. 1899. "Гелиос және Селена бейнелері туралы", The Journal of Hellenic Studies 19: 265–272 беттер. Шмидт, Евамария, Пергамның Ұлы құрбандық алтарі, 1962, Лейпциг басылымы. Смит, Уильям; Грек және римдік өмірбаян мен мифология сөздігі, Лондон (1873). John Murray: Spottiswoode and Co., New Street Square және Parliament Street баспасында басылды. Столл, Генрих Вильгельм, Гректердің діні мен мифологиясы туралы нұсқаулық, Римдіктердің діни жүйесі туралы қысқаша мәліметтермен, Р. Б. Полдың аудармасымен және Т. К. Арнольдтың редакциясымен, Лондон, Francis & John Rivington, 1852. Цагалис Христос; Марктонтонос Андреас, Гомерлік зерттеулердегі жаңа перспективалар, De Gruyter, Германия Ұлттық кітапханасы, 2017. Уолтерс, Генри Бошамп, Ежелгі керамика тарихы, грек, этрус және римдік II том, Самуэль Бирчтің еңбегіне негізделген, 1905, Лондон, J. Murray, Нью-Йорк.