Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гидратталған натрий карбонаты минералы
Hydrated sodium carbonate mineral
Трона (тринатрий гидрогенкарбонаты дигидраты, сондай-ақ натрий сесквикарбонаты дигидраты, Na2CO3·NaHCO3·2H2O) – теңіздік емес булану минералы. АҚШ-та натрий карбонатының негізгі көзі ретінде өндіріледі, онда ол натрий карбонатын өндіру үшін әлемнің көп бөлігінде қолданылатын Solvay процесін ығыстырды. Түркия да маңызды өндіруші елдердің қатарында.
Trona (trisodium hydrogendicarbonate dihydrate, also sodium sesquicarbonate dihydrate, Na2CO3·NaHCO3·2H2O) is a non marine evaporite mineral. It is mined as the primary source of sodium carbonate in the United States, where it has replaced the Solvay process used in most of the rest of the world for sodium carbonate production. Turkey is also a major producer.
Этимология
Сөз ағылшын тіліне швед (trona) немесе испан (trona) тілі арқылы келген, екі мүмкін көзінің де мағынасы ағылшын тіліндегідей: Солтүстік Африкадан табылған натрон минералы. Испан және швед терминдері араб тіліндегі trōn сөзінен туындаған, ол өз кезегінде араб тіліндегі natron және еврей тіліндегі נתרן (natruna) сөздерінен шыққан, бұл ежелгі грек тіліндегі νιτρον (nitron) сөзінен, ал соңғысы ежелгі египет тіліндегі ntry (немесе ''nitry'') сөзінен бастау алады.
The word entered English by way of either Swedish (trona) or Spanish (trona), with both possible sources having the same meaning as in English: the mineral natron from North Africa. Both the Spanish and Swedish terms derive from the Arabic trōn, which in turn derives from Arabic natron and Hebrew נתרן (natruna), which comes from ancient Greek νιτρον (nitron), derived ultimately from ancient Egyptian ntry (or ''nitry'’).
Табиғи кен орындары
Трона Калифорниядағы Оуэнс көлі мен Сирлс көлінде, Вайоминг және Юта штаттарының Грин-Ривер формациясында; Ботсванадағы Макгадикгади ойпатында және Египеттегі Ніл аңғарында табылады. Грин-Ривер (Вайоминг) маңындағы трона әлемдегі ең ірі белгілі кен орны және жер астындағы қабатты эвапориттерде орналасқан, онда трона Палеоген кезеңінде көлде шөгіндірген. Трона сондай-ақ Кенияның Рифт аңғарындағы Магади көлінде шамамен 100 жылдан бері қазылып келеді. Натрон көлінің солтүстік бөлігі 1,5 м қалыңдықтағы трона қабатымен жабылған және Намибиядағы Этоша ұлттық паркіндегі «тұзды» ойпаттарда кездеседі. Түркияның Анкара провинциясындағы Бейпазари аймағында Төменгі Хирка формациясының мұнайлы сланцтарында және олардың үстінде орналасқан екі жарылыммен шектелген линза тәрізді денелерде 33-ке жуық трона қабаты бар (16 төменгі және 17 жоғарғы денеде). Қытайдың Хэнань провинциясындағы Учэн бассейніндегі трона кенішінде 36 трона қабаты бар (693–974 м тереңдікте), төменгі 15 қабаттың қалыңдығы 0,5–1,5 м, ең жуан қабаты 2,38 м; жоғарғы 21 қабаттың қалыңдығы 1–3 м, максималды қалыңдығы 4,56 м және олар Улуидуй формациясының доломиттенген мұнайлы сланцтарымен жабылып, төменде жатыр. Трона магмалық ортада да табылған. Зерттеулер көрсеткендей, трона соңғы магмалық сұйықтықтардың немесе балқымалардың (немесе суперкритикалық сұйықтық балқыма қоспаларының) автометасоматикалық реакциялары арқылы, бір плутондық кешендегі ертерек кристалдасқан тау жыныстарымен немесе магматизмнің соңғы сатыларындағы ірі көлемдегі будың араласуы арқылы пайда болуы мүмкін. Құрылымы карбонат топтары мен сутекті байланыстар арқылы байланысқан 3 жиекті натрий полиэдрінен (септаэдрлермен қоршалған орталық октаэдрден) тұрады. Бейкон мен Карри (1956) екі өлшемді бір кристаллдық нейтронды дифракцияны пайдаланып, құрылымды нақтылады және симметриялық (HC2O6)3− анионындағы сутек атомының ретсіз екенін ұсынды. Ретсіз H атомының ортасын кейіннен Чой мен Мигхелл (1982) үш өлшемді бір кристаллдық нейтронды дифракция арқылы 300 К-де зерттеді: олар H атомының бір-бірінен 0,211(9) Å қашықтықта орналасқан екі эквивалентті орын арасында динамикалық түрде ретсіз екенін анықтады. Динамикалық ретсіз H атомын О'Бэннон және авторлар тобы 2014 жылы төмен температурада қайта зерттеді және олардың қорытындысы бойынша, ол 100 К температурада да реттелмейді.
Trona is found at Owens Lake and Searles Lake, California; the Green River Formation of Wyoming and Utah; the Makgadikgadi Pans in Botswana and in the Nile Valley in Egypt. The trona near Green River, Wyoming, is the largest known deposit in the world and lies in layered evaporite deposits below ground, where the trona was deposited in a lake during the Paleogene Period. Trona has also been mined at Lake Magadi in the Kenyan Rift Valley for nearly 100 years. The northern part of Lake Natron is covered by a 1.5 m thick trona bed, and occurs in 'salt' pans in the Etosha National Park in Namibia. The Beypazari region in the Ankara Province of Turkey has some 33 trona beds in two fault bound lensoid bodies in and above oil shales of the Lower Hirka Formation (16 in the lower and 17 in the upper body). The Wucheng basin trona mine, Henan Province China has some 36 trona beds (693–974 m deep), the lower 15 beds are 0.5–1.5 m thick, thickest 2.38 m; the upper 21 beds are 1–3 m thick, with a maximum of 4.56 m hosted and underlain by dolomitic oil shales of the Wulidui Formation. Trona has also been found in magmatic environments. Research has shown that trona can be formed by autometasomatic reactions of late magmatic fluids or melts (or supercritical fluid melt mixtures), with earlier crystallized rocks within the same plutonic complex, or by large scale vapor unmixing in the very final stages of magmatism. The structure consists of units of 3 edge sharing sodium polyhedra (a central octahedron flanked by septahedra), cross linked by carbonate groups and hydrogen bonds. Bacon and Curry (1956) refined the structure determination using two dimensional single crystal neutron diffraction, and suggested that the hydrogen atom in the symmetric (HC2O6)3− anion is disordered. The environment of the disordered H atom was later investigated by Choi and Mighell (1982) at 300 K with three dimensional single crystal neutron diffraction: they concluded that the H atom is dynamically disordered between two equivalent sites, separated from one another by 0.211(9) Å. The dynamically disordered H atom was reinvestigated at low temperature by O'Bannon et al. 2014 and they concluded that it does not order at temperatures as low as 100K.
Қолданылуы
Трона – шыны, химия, қағаз, жуғыш заттар және тоқыма өндірісінде қолданылатын маңызды экономикалық тауар. Ол суды жұмсарту үшін пайдаланылады. Түтін газдарынан және тас көмірден күкіртті жоюға қолданылады. Бұл түтін газдарының көміртегін сіңіру процесінің өнімі. Сонымен қатар, ол тағамдық қоспа ретінде де қолданылады.
Trona is a common source of soda ash, which is a significant economic commodity because of its applications in manufacturing glass, chemicals, paper, detergents, and textiles. It is used to condition water. It is used to remove sulfur from both flue gases and lignite coals. It is a product of carbon sequestration of flue gases. It is also used as a food additive.