Кіріспе
Жолдан тыс жүру – құм, топырақ, қиыршық тас, өзен арналары, лай, қар, тастар сияқты асфальтталмаған жерлерде көлікпен жүргізу. Жолдан тыс жүру, қарапайым көліктермен демалыспен жүруден бастап, жабдықталған көліктермен және тәжірибелі жүргізушілермен жарыс сияқты жарыстарға дейін жетеді.
Off roading is the act of driving or riding in a vehicle on unpaved surfaces such as sand, dirt, gravel, riverbeds, mud, snow, rocks, or other natural terrain. Off roading ranges from casual drives with regular vehicles to competitive events with customized vehicles and skilled drivers.
Жолдан тыс көлік
Көліктің жолсыз қабілеті бар немесе жолсыз жүру үшін арнайы жасалған көліктер. Мұндай көліктерде көбінесе жолсыз жағдайларда пайдалануға арналған арнайы мүмкіндіктер болады, мысалы, арттырылған серіппелер, жолсыз жүруге арналған шиналар, қорғаныш тақталар, шнорхельдер, қауіпсіздік камералары немесе күшейтілген күш беріліс жүйелері.
Дюналарды бұзып-жарып
Дюналық шабуыл – құм төбелерде жүргізілетін жолдан тыс жүрудің ерекше түрі. Көбінесе Dune Buggies, Sport utility vehicles және ATVs пайдаланылады. Құм төбелерде жүретін көліктер қауіпсіздік үшін, аударылған жағдайда қорғау мақсатында дөңгелек қақпақтарымен жабдықталады. Дөңгелектің жерге тиетін бөлігін ұлғайту және құмда көліктің жерге түсетін қысымын төмендету арқылы жақсырақ сүйреуге қол жеткізу үшін дөңгелектердің қысымы көбінесе төмендетіледі, бұл қарда батып кетпеу үшін қарға арналған аяқ киім киген адамға ұқсас. Кейбір көліктерде дөңгелек пен дискінің бөлініп кетпеуі үшін дөңгелек қысымын одан да төмендетуге мүмкіндік беретін бұғатталған дөңгелектер орнатылған. Шөлге кірген кезде, жүргізушілер әдетте басқа көліктер тобымен және топ жетекшісімен кездесіп, содан кейін жолға шығады. Топ жетекшісі топты тізбектей жетектеп барады. Мұндай тәсілдің мақсаты – жүргізушілердің бағдарын жоғалтып, адасып кетпеуін қамтамасыз ету.
Жарыс
Жартас жарысы – тастардың үстінен жүргізуді қамтиды, бірақ жартасқа өрмелеуден айырмашылығы, конустарға тию, кері жүру немесе лебёдка қолдану үшін ешқандай жаза қарастырылмайды. Сонымен қатар, жартас жарысы жоғары жылдамдықта өтетін жарыс элементтерін қосады, бұл жартасқа өрмелеуге тән емес.
Саздандыру және саздандыру
Маддинг – ылғалды саз немесе балшық аймағынан жолдан тыс қозғалыс, нәтижесінде жақсы тіреу табу қиын болып, алға жылжуға кедергі келтіреді. Мақсаты – батпайынша мүмкіндігінше алысқа жүру. Бұл үшін әртүрлі шиналар қолданылады, олардың ішінде үлкен доңғалақты шиналар, сазға арналған шиналар және қалапты шиналар бар. Бұл қызмет АҚШ-та танымал, бірақ қоршаған ортаға тигізетін зиянынан мемлекеттік жерлерде рұқсат етілмейді. Ұлыбританиядағы «саздықпен жүгіру» классикалық сынақтардың мотор спорты түрі болып табылады, ондағы басты міндет – қиын жолды (көбінесе топырақты) және (көбінесе сазды, жиі көлбеу) жолдан тыс жерлерді аяқтау. Бұл мотор спортының түрі ең көнелерінің бірі болып саналады және кем дегенде 1920 жылдарға дейін барады.
Тас аралап жүруге арналған
Тасқа өрмелеу – тасты жерлерді жүріп өту, мақсаты – мүмкіндігінше көп қашықтыққа, ең аз айыппен жету. Айыптар конустарға тию, тұрып қалғанда лебёдканы қолдану, белгіленген шектен шығу және кері жүру үшін беріледі. Осы ережелер спортты техникалық түрде қиынға айналдырады, жүргізушілер алған айыптарын азайту үшін алдын ала жоспарлауға мәжбүр болады. Тасқа өрмелеуге қолданылатын көліктер әдетте арнайы доңғалақтармен, біліктердің икемділігін арттыратын аспа компоненттерімен және кедергілерді басып өту үшін төмен жылдамдықта жұмыс істеуге қолайлы сипаттамаларды алу үшін дифференциалдың беріліс қатынасын өзгерту арқылы модификацияланады. Көбінесе тасқа өрмелеуші көліктерде "көзбен бақылаушы" болады, ол көліктің жанындағы жаяу көмекші, жүргізушінің көру аумағынан шыққан жерлер туралы ақпарат береді.
Жарыстар сынақтары
Барлық прогресс баяу жылдамдықпен жасалады және бірінші болып келуге емес, дағдыға баса назар аударылады, дегенмен сынақтарда жоғары бәсекелестік болуы мүмкін. Жолдан тыс сынақтардың үш дәстүрлі түрі бар. Кейбір жарыс шараларында, мысалы, Айдахо штатындағы «Түркия жүгіруі» және АҚШ-тың басқа да аймақтарындағы іс-шараларда, сыйлықтарды анықтау үшін ұпайлық жүйе қолданылуы мүмкін.
RTV-ді сүйреу
RTV (жолда жүретін көлік құралын) сынақтан өткізу – ең көп таралған сынақ түрі. Атауынан көрініп тұрғандай, бұл жол жүрісіне жарамды көліктерге арналған (демек, олар жол салымын төлеуге міндетті). Бұл ерекше өзгертілген немесе арнайы жасалған көліктерді қамтымайды. RTV класындағы көліктерде кең ауқымды аспалы бөліктердің модификациясы, сондай-ақ жолға жарамды дөңгелектер (егер олар жолға жарамды болса), қалпына келтіру винттері, көтерілген ауа қабылдағыштар және т.б. болуы мүмкін. RTV сынақтарындағы көліктер әдетте «стандарттан өзгертілген» деп сипатталады – олар көлік құралы жасалған стандартты шассиді, қуат беру жүйесін және кузовты пайдаланады, бірақ артта қалуға көмектесетін көптеген өзгерістермен жабдықталған. RTV сынағы үшін міндетті түрде өзгерістер қажет емес болса да, кем дегенде көлік құралының астыңғы және үстіңгі бөліктеріне сырғанақ тақталар немесе қауіпсіздік бағаналары сияқты қорғаныш орнатылуы керек, олар көбінесе берік тот баспайтын болаттан, алюминийден немесе көміртекті болаттан жасалған. RTV трассалары зақым келтірмейтіндей етіп жасалады және жаяу адамның жылдамдығынан сәл жоғары жылдамдықпен жүріледі, ал дұрыс салынған трасса зақымсызданусыз жүріп өтіледі. Дегенмен, трассада көлденең беткейлер, су, терең ойыстар және көлік құралына зиян келтіруі мүмкін басқа да кедергілер болуы мүмкін. Сондықтан, модификацияларды қолдану сәттілік мүмкіндігін арттырады. RTV сынақтары әдетте шаруашылық жерлерде, карьерлерде немесе арнайы жолдан тыс жүру орталықтарында өткізіледі және оларды арнайы сынақтан өткізу ұйымдары (мысалы, Ұлыбританиядағы All Wheel Drive Club немесе Land Rover клубтарының қауымдастығы немесе көлік иелерінің клубы) ұйымдастырады. Трасса екі таяқшамен белгіленген 10-12 «қақпадан» тұрады, олар тік орналастырылған. Қақпалар стандартты көлік құралынан өтуге жеткілікті кең. Көліктер бірінен соң бірі старт алады және егер алдыңғы дөңгелектердің кем дегенде бірі таяқшалардың арасынан өтіп кетсе, қақпадан өткені деп есептеледі. Көлік құралының әрекеті тоқтағанда аяқталады (сынақтың деңгейіне байланысты кез келген тоқтау әрекетті аяқтауы мүмкін немесе бірнеше секундқа рұқсат етілуі мүмкін). Ұзын дөңгелек аралығы бар көліктерге қажет болған жағдайда үш нүктелі бұрылыс жасауға рұқсат етіледі, егер жүргізуші трассаға кірмес бұрын бұрылыс қайда жасалатынын хабарласа (бұл жерді оқу қабілетіне ерекше мән береді). Бұл «шант» деп те аталуы мүмкін, онда жүргізуші қақпаға тырысып, содан кейін «шант» деп айқайлайды. Оларға артқа бұрылуға бір жарым көлік ұзындығындай кеңістік беріледі, содан кейін қақпадан кіру үшін көлікті дұрыс бағыттауға болады. Қақпалар арасындағы жол «бөлім» деп аталады: старт сызығы мен бірінші қақпа арасындағы бөлік «1-бөлім», бірінші және екінші қақпалар арасындағы бөлік «2-бөлім» және т.с.с. RTV трассасы көбінесе әр бөлімнің қиындығы артатындай етіп жасалады, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Егер жүргізуші 1-бөлімді аяқтамаса, оған 10 ұпай беріледі. Егер әрекет 2-бөлімде аяқталса, 9 ұпай беріледі және т.б. Сәтті аяқтаған жағдайда 1 ұпай ғана беріледі. Бір күндік жарыста көптеген трассалар болады және ең төмен ұпай жинаған жүргізуші жеңімпаз болады. RTV сынақтарындағы жер кез келген жақсы жабдықталған көлік құралының мүмкіндіктері шегінде болуы керек болғандықтан (дағдарыс стандартты түрде болса да), бұл сынақтар жүргізушінің шеберлігіне және жерді оқу қабілеттеріне баса назар аударады. Жақсы жабдықталған және өзгертілген машинаға қарағанда, біліктілік пен тәжірибе сәттілікке көбірек әсер етеді.
The course between the gates is a "section": between the start line and the first gate is "Section 1", the part between the first and second gates is "Section 2" and so on. An RTV course is often laid out so that each section is progressively more difficult, although this is not always the case. If a driver fails to complete Section 1 they are given 10 points. If the attempt ends in Section 2, 9 points are awarded, etc. A clear round results in gaining only 1 point. A day's event will consist of many different courses and the driver with the lowest score is the winner. Since the terrain covered in RTV trials should be well within the capabilities of any reasonably capable vehicle (even in standard form), these trials emphasize driver skill and ground reading abilities. Skill and experience have a larger bearing on success than having a well equipped and modified car.
CCV сынағы
Кросс-кантри көліктерді (ККК) сынау – RTV сынағынан кейінгі деңгей және жолға жарамсыз көліктерге ашық, бұл модификациялау мүмкіндігін арттырады. ККК сынағындағы трасса RTV сынағындағыдан гөрі қиын болады. Көлік корпусы тасқа немесе ағашқа тию қаупі болғандықтан, ККК сынағы көбінесе көлікті белгілі бір кедергілерден өткізу үшін жылдамдықты сақтап пайдалануды талап етеді, соның ішінде көлік зақымдану қаупін азайтуға тырысады. Ешбір сынақ көлікке зақым келтіруді мақсат етпесе де, қателер мен апаттар орын алуы мүмкін. Стандартты жиынтықтағы көлік ККК трассасын аяқтауға шамасы келмейді, бірақ бұл әлі де мүмкін. Іс-шара RTV сияқты, таяқтармен белгіленген қақпалардан тұратын трасса бойынша жүргізіледі. ККК сынағы қолданылатын көліктер тұрғысынан RTV сынағынан күрт өзгешеленеді. ККК төрешілері "қалай болса солай" қағидасын қабылдағандықтан, ККК сынақтары RTV сынағына қарағанда дұрыс көлікке ие болуға көбірек тәуелді. Бәсекелестер жолдан тыс пайдалану үшін төменгі деңгейдегі сынақтарға қарағанда көбірек оңтайландырылған көліктерді жобалай және құрастыра алады. ККК көліктерінде қуатты қозғалтқыштар, жоғары жерден арақашықтық, жеңіл, минималистік корпус және жақсы кіру және шығу бұрыштары болады. Ұлыбританияда көп жылдар бойы ең жақсы ККК көлігін Range Rover шассиін алып, корпусын алып тастау, шассиді 80 дюймдік доңғалақ базасына дейін қысқарту және оны I сериялы Land Rover корпусына бекіту арқылы жасауға болар еді, Range Rover V8 қозғалтқышы мен серіппелі серіппесін жеңіл, маневрленетін корпуспен сақтай отырып. Соңғы жылдары ертедегі Land Rover және Range Rover-лердің құны осыны енді мүмкін етпейтін деңгейге дейін өсті. ККК тіркемелері қазір әдетте өз көліктерін Land Rover Defender немесе Range Rover немесе Series I Discovery-дің стандартты 100 дюймдік шассиіне негіздейді. Suzuki SJ сериялы көліктер де ККК спецификациялы көліктер үшін жақсы база болып табылады. Кейбір көліктер арнайы жасалған, тракторлық доңғалақтары және "фидл" тежегіштері бар жеңіл "баггилер" түрінде (фидл тежегіштері доңғалақты құлыптауға мүмкіндік береді, бұл жақсырақ бұрылуға, төбеден түсетінде жақсырақ басқаруға және айналып тұрған доңғалақты баяулату немесе құлыптау арқылы сүйреуді басқаруға мүмкіндік береді) ең жақсы өнімділік үшін. Көліктердің белгілі бір қауіпсіздік ережелеріне сәйкес болуы қажет. Қорғаныс камералары орнатылып, тиісті стандарттарға сәйкес жасалуы керек, алдыңғы және артқы жағында құтқару нүктелері орнатылуы керек және жанармай бактерілері белгілі бір стандарттарға сәйкес болуы керек. Барлық жолаушылар үшін 4 нүктелі қауіпсіздік белдігі міндетті, ал өрт сөндіргіш ұсынылады.
Жол жүрісімен айналысатын жарыстар
Кейбір елдерде жолдан тыс қозғалыс қатаң реттеледі, ал басқалары Дакар раллиі, испандық Баха, Африка Эко Жарысы, Абу-Даби шөліндегі сынақ, ресейлік Баха Солтүстік Орманы, Балғаның патшасы, Сан-Фелипе 250 және Баха 500 & 1000 сияқты елді аралап өтуге арналған төзімділік жарыстарын қолдайды, олар навигация дағдыларын және техниканың сенімділігін сынап бағалайды. Жолдан тыс парктер мен мотокросс трассалары да бірнеше шараларға төсеушілік етеді және бұл аймақта жолдан тыс қозғалысқа рұқсат етілген жалғыз орын болуы мүмкін.
Қоршаған ортаға әсері
Мемлекеттік жерлерде жолдан тыс көлік құралдарын пайдалануды АҚШ үкіметінің кейбір өкілдері және Sierra Club және The Wilderness Society сияқты экологиялық ұйымдар сынға алды. Олар ORV-ді заңсыз пайдаланудың бірнеше салдарына тоқталды, мысалы, ластану, жолдардың зақымдануы, эрозия, жердің құнарсыздығы, түрлердің жойылу қаупі және тіршілік ортасының жойылуы, бұл жаяу жолдарды өтпейтін етеді. ORV жақтастары жоспарлы қолжетімділікпен заңды пайдалану және ORV топтарының көптеген қоршаған ортаны және жолдарды сақтау жұмыстары осы мәселелерді азайтады деп мәлімдейді. BlueRibbon Coalition сияқты ұйымдар жолдан тыс іс-шаралар үшін мемлекеттік жерлерді жауапты пайдалануды қолдайды. АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің мәліметінше, бұрын жолдан тыс көліктерде жиі қолданылатын ескі үлгідегі екі тактілі қозғалтқыштардың пайдалануы ластану туралы алаңдаушылық тудырады. Өйткені "екі тактілі қозғалтқыштар шығарылатын газдар арқылы тұтылған отынның 20-33 пайызын шығарады" (қозғалтқыш майлауы "толық жоғалту жүйесі" болып табылады және конструкция бойынша шығарылады) және "екі тактілі қар мотоциклі қозғалтқыштарынан шығатын сулар қардың үстіңгі қабатына, содан кейін жер беті мен жер асты суларына жанама ластануға әкелуі мүмкін". Шу ластануы да маңызды мәселе, және Монтана мемлекеттік университеті, Калифорния мемлекеттік университеті, Флорида университеті және басқалар жүргізген бірнеше зерттеулер ORV пайдаланудың нәтижесінде жануарлардың мінез-құлқындағы теріс өзгерістерді көрсетті. Кейбір АҚШ штаттарында жолдан тыс және тас жол көліктерінен таралатын шуды азайтуға бағытталған заңдар бар. Вашингтон штаты мысалы: "Мемлекеттік заңға сәйкес, жолдан тыс және басқа да тас жол көліктері белгілі шуды басу құрылғыларын пайдалануға міндетті (RCW 46.09.120(1)(e) ең жоғары шектері мен сынақ процедуралары). Мемлекеттік органдар мен жергілікті билік органдары өздерінің құзыретіндегі мүліктерде, көшелерде немесе тас жолдарда тас жол көліктерінің жұмысын реттейтін ережелерді қабылдауы мүмкін, егер олар мемлекеттік заңнан кем қатаң болмаса (жергілікті саяси бөлімшелердің RCW 46.09.180 ережесі)".
Мохаве шөлінің дау-дамайлары
АҚШ Жерді басқару бюросы (BLM) Калифорнияның Мохаве шөліндегі бірнеше ірі жолдан тыс көлік аймақтарын қадағалайды. 2009 жылы АҚШ округтік судьясы Сьюзан Иллстон BLM-нің мемлекеттік жерлердегі белгіленген ашық бағыттардағы жолдан тыс көлік пайдалануын қосымша белгілеу туралы ұсынысына қарсы шешім шығарды. Шешімге сәйкес, BLM 2006 жылы шамамен 5000 мильдік жолдан тыс көлік бағыттарын белгілеген кезде өзінің ережелерін бұзған. Судья Иллстонның пікірінше, BLM-нің белгілеуі «кемшіліктері бар, себебі ол ұлттық экологиялық саясат заңына сәйкес, сезімтал ортаға зиян келтіруді шектеу үшін қолайлы баламаларды қамтымайды». Иллстон Бюроның бағыттың ауа сапасына, топыраққа, өсімдіктер қоғамдастығына және Мохаве шеткі аяқты кекірегі сияқты қауіпті түрлерге тигізетін әсерін жеткіліксіз талдағанын анықтады, сондай-ақ АҚШ Конгресі Калифорния шөлін және оның ресурстарын «өте нәзік, оңай зақымданатын және жай жазылатын» деп жариялағанын көрсетті.
Ойын түрінде
Пайдаланушыларға жолдан тыс жүруге мүмкіндік беретін бейнеойындарға Forza Horizon, Dirt Series, MudRunner, Grand Theft Auto V, Dakar Desert Rally және MotorStorm сериясы жатады.