Кіріспе

Бактериялық өсімдік ауруы

Бактериялық жеміс дағы (BFB) бүкіл әлемдегі қабақ тұқымдас өсімдіктерге әсер етеді және ластанған тұқым арқылы таралуы себепті фермерлер үшін қауіпті болуы мүмкін. BFB – Gram-теріс Acidovorax citrulli бактериясының жұқтыруының нәтижесінде пайда болады, және бұл бактерия жақында ғана толыққанды зерттелді. A. citrulli бактерияларының мүшелері Gram-теріс таяқша тәрізді, 0,5 × 1,7 мкм өлшемдес бактериялар. Олар полярлық қамшы арқылы қозғалады.

Ұялы ағзалар мен симптомдар

А. цитрулли Cucurbitaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерде ауру тудырады, ең көп зиян қарбыз бен қауынға тиеді. Сондай-ақ, ол тымақ, кабақ және қиярға да әсер етеді, бірақ олар қауын сияқты жеміс шілігінен экономикалық тұрғыдан қатты зардап шекпейді. A. citrulli-дің экономикалық егіншілік иелері – cucurbit тұқымдас өсімдіктер, бірақ бактерия басқа тұқымдастардың жабайы өскіндеріне де жұғуы мүмкін. Бұл патогеннің таралуын жеңілдетеді. Жеміс шілігімен (BFB) ауырған қауынның белгілеріне котиледон және гипокотильдегі суға сіңген зақымданулар жатады, бұл өсімдіктің құлауына және өлуіне алып келеді. Зақымданулар некроздық болып көрінеді және көк тамырлардың жанында пайда болуы мүмкін. Жемістердегі суға сіңген зақымданулар кішкентай және дөңгелек емес (олардың диаметрі шамамен 1 см және шұңқырға ұялауы мүмкін), бірақ кейін қабық арқылы тереңдей түседі. Содан кейін жеміс шіриді және патоген некроз тудырғанда жарылады. Бұл зақымданулар өсімдікті қосымша инфекцияларға да осал етеді. А. цитрулли содан кейін қауынның қабығын қоныстандырып, нәтижесінде тұқымның заластануына мүмкіндік береді.

Аурудың циклі

Acidivorax citrulli негізінен тұқым арқылы таралады. Эпидемиологияның әлі де белгісіз жақтары бар. Патоген бастапқыда күрделі қанттардың ыдырауынан туындаған сапрофит ретінде тіршілік ететіні анықталды, ал көшет пайда болғанда патогендік өсу фазасына көшеді. Бұл бір қадам болғанымен, патогеннің өсімдікте қалай қозғалатыны, қыстау кезеңін қалай өткізетіні немесе басқа қонақтары туралы білім аз. Осы білімнің болмауы патогеннің толық көбею жолын (эпидемияны азайту үшін маңызды құрал) әлі де анықсыз қылады. Жемістің жұғуы жақсырақ зерттелген. Бактериялар әдетте гүлденгеннен кейін үш-төрт аптадан соң жеміске еніп, тесікшелер арқылы ғана ішке өтеді. Жеміс өскен сайын, балауыз тесікшелерді толтырып, бактериялардың кіруіне тосқауыл қояды. Жеміс пісіп жетілуі бактериялардың кіруін шектесе де, пісіп жетілген жемістер жас жемістерге қарағанда бактерияның симптомдарына көбірек сезімтал. Жемісте ауру белгілері көбінесе дамудың соңғы апталарында пайда болады, инфекция мен симптомдар арасында белгілі бір кешігу орын алады. Жеміс әдетте дамудың басында жұғады, ал ауру белгілері егін жинау кезінде көрінеді, бұл диагностика мен профилактиканы қиындатады. Бактерияның өндіріс алаңдарына жұқтырған тұқымдарды енгізу арқылы ғана түсуі мүмкін. Сондықтан санитариялық жағдайды сақтау өте маңызды.

Қоршаған орта

А. цитруллидің қонақүйлерді жұқтыру қабілеті қоршаған орта факторларына байланысты. Ол температура мен ылғалға тәуелді. Жұқпаны анықтау үшін жоғары температура мен ылғалдылық, сондай-ақ тұқымдағы бактериялардың жоғары деңгейі қажет. Патогенді жою үшін 3-5 күн бойы 85°C температурада өңдеу тиімді. Әртүрлі қабақ тұқымдары осы өңдеуге әртүрлі жауап береді, ал кейбір түрлер (ірі тұқымды қабақ, балауыз қабақ, бөтелке қабақ) құрғақ жылумен өңделгеннен кейін өнімділігі төмендейді. Бұл тазалау әдісі тұқымдарда табиғатта кездесетін басқа патогендерді де жоюға мүмкіндік береді, бірақ ол BFB-ге қарсы күресте ерекше пайдалы. Егу алдында тұқымның BFB жұқтырғанын анықтау үшін тексеру қажет. Eurofins STA Laboratories және Summit Plant Labs сияқты компаниялар тұқымның тазалығын тексеріп береді. Патогенді жою қиын болғандықтан, өсімдіктің патогенге төзімділігі патогенді жоюдың балама жолы болуы мүмкін. Қазіргі уақытта патогенге төзімді сорттарды шығару бойынша зерттеулер жүргізілуде, бірақ нәтижелер күтілгендей жылдам болмай отыр. Су арбузы мен қарбызда BFB-ге төзімділігі бар бірнеше тұқымдық жиынтықтары хабарланған, бірақ олар әлі кеңінен қабылданбады. Бұл жетістіктер үміт береді, бірақ қазіргі таңда BFB-ге айқын төзімділігі бар коммерциялық сорттар жоқ.

Маңыздылық

1878 жылы алғашқы өсімдік патогенді бактерия анықталды, содан бері одан да көп бактериялар табылды. Дегенмен, бактериялық жеміс шөбуі ауруына қатысты зерттеулер көптеген басқа өсімдік ауруларына қарағанда кешірек басталды. Бұл ауру 1980-ші жылдарда ғана жеміс өнеркәсібіне экономикалық зиян келтіре бастады. BFB анықталғалы бері, егін шіруден миллиондаған долларлар жоғалды, бірақ нақты сомасы белгілі емес. BFB зерттеулері туралы алғашқы хабарлама 1965 жылы Түркиядан алынған ауру өсімдік тінінен тұқымдық фитобактерияның оқшауланған кезде жарияланды. USDA бастапқыда бұл ауру көшеттерде ғана кездеседі деп ойлаған, бірақ 1987 жылғы алғашқы BFB жарылысы бүкіл егістіктер жеміс шіруден жоғалуы мүмкін екенін көрсетті. Бүгінде АҚШ-тағы көптеген жарылыстардың нәтижесінде ауруға шалдыққан әрбір егістікте 90-100% жеміс жоғалады, бұл фермерлердің залалданған тұқым үшін сотқа жүгінуіне себеп болады. 1990-шы жылдарда A. citrulli басқа көптеген қабақ тұқымдас өсімдіктерге де жұқтыратыны анықталды. Осы кезеңде бактериялық жеміс шөбуі ауруы дүние жүзіндегі қабақ тұқымдас егістіктерде өте жылдам тарады. Ол тек зақымдалған тұқым арқылы ғана таралады, бірақ экономикалық маңызы жоқ қожайын өсімдіктер де тұқым арқылы ауруды тарата алады, бұл оны бақылауды қиындатады. BFB бірегей ауру, өйткені оның кеш ашылуы ғалымдарға оның пайда болуын бастапқы кезеңнен-ақ қадағалауға мүмкіндік береді. Барлық өсімдік аурулары сияқты, BFB эпидемиясы да ауру компоненттерінің үшбұрышының (патоген, қожайын және орта) өзара әрекеттесуімен байланысты. Сондықтан, BFB осы аурудың таралу барысында осы өзара әрекеттесулерді нақты уақытта қалай қадағалауға болатынын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.