Кіріспе

Пропорционалдық есептегіш – зарядталған бөлшектер мен фотондарды анықтайтын құрал.

Жел камерасы немесе көп сымдық пропорционалдық камера – зарядталған бөлшектер мен фотондарды анықтайтын пропорционалдық есептегіштің бір түрі. Газдық иондалу іздерін қадағалап, бөлшектердің траекториясы бойынша позициялық ақпаратты ұсынады.

Сипаттама

Көп сымдық камерада жоғары кернеудегі (анод) сымдар тізімі қолданылады, олар жер потенциалында (катод) ұсталатын өткізгіш қабырғалары бар камера арқылы өтеді. Балама ретінде, сымдар жер потенциалында болуы мүмкін, ал катод жоғары теріс кернеуде ұсталады; маңыздысы – біркелкі электр өрісі аз көлденең қозғалыспен анод сымдарына қосымша электрондарды немесе теріс иондарды тартады. Камера аргон/метан қоспасы сияқты мұқият таңдалған газбен толтырылады, сондықтан түтікшеден өтетін кез келген иондаушы бөлшек айналасындағы газ атомдарын иондайды. Соның салдарынан пайда болатын иондар мен электрондар камерадағы электр өрісімен үдетіледі, бұл Таунсенд лавинасы деп аталатын ионданудың локальді каскадын тудырады. Бұл ең жақын сымға жиналады және анықталған бөлшектің иондану әсеріне пропорционалды зарядты құрайды. Барлық сымдардан келетін импульстарды есептеу арқылы бөлшектің траекториясын анықтауға болады. Бұл негізгі конструкцияның өзгешеліктері – жұқа кеңістік, кедергілік пластина және дрейфтік камералар. Дрейфтік камера да уақыт проекциясы, микрожолақты газ және кремнийді пайдаланатын детекторлар түрлері сияқты камералық жобалардағы нақты қолданыс салаларына бөлінеді.

Даму

1968 жылы Жорж Шарпак Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымында (CERN) жұмыс істеген кезде көп сымды пропорционалды камераны (MWPC) ойлап тапты және жасады. Осы өнертабысы үшін ол 1992 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Бұл камера бұрынғы көпіршік камерасының бір секундта бір немесе екі ғана бөлшекті анықтау мүмкіндігін бір секундта 1000 бөлшекті анықтауға дейін жетілдірді. MWPC бөлшектерді анықтау арқылы электрондық сигналдарды тудырып, ғалымдарға компьютерлер арқылы деректерді қарауға мүмкіндік берді. Көп сымды камера – бұл ұшқын камерасының жетілдірілген түрі.

Қолдану

Жоғары энергиялық физика эксперименттері үшін бұл бөлшектің жолын бақылауға қолданылады. Бұл мақсатта бұрын көп уақыт бойы көпіршік камералары пайдаланылды, бірақ электрониканың жетілдірілуімен бірге жылдам электрондық оқылымды қамтамасыз ететін детектор қажет болды. (Көпіршік камераларында фотосуреттер түсіріліп, содан кейін алынған басылған фотосуреттер тексерілетін еді.) Сым камерасы – көптеген параллель сымдардан тұратын, тор ретінде орналастырылған және жоғары кернеуге қойылған камера, ал металл корпусы жерге қосылған. Гейгер санауыштың принципіне сәйкес, бөлшек иондар мен электрондардың іздерін қалдырады, олар тиісінше корпусқа немесе ең жақын сымға қарай қозғалады. Ток импульсі болған сымдарды анықтау арқылы бөлшектің жолын көруге болады. Камераның өте жақсы салыстырмалы уақыт шешімі, жақсы орналасу дәлдігі және автоматты іске қосылу мүмкіндігі бар (Ferbel 1977). Камераның жасалуы ғалымдарға бөлшектердің траекторияларын әлдеқайда жақсы дәлдікпен зерттеуге, сондай-ақ бөлшектердің өзара әрекеттесуі нәтижесінде болатын сирек кездесетін өзара әрекеттесулерді алғаш рет байқап зерттеуге мүмкіндік берді.

Дрейф камералары

Егер сымдардың ток импульстерінің уақытын дәл өлшесе және иондардың ең жақын сымға ие болуына белгілі бір уақыт керек екенін ескерсе, бөлшектің сымнан қанша қашықтықта өткенін анықтауға болады. Бұл траекторияны қайта құрудың дәлдігін едәуір арттырады және бұл дрифт камерасы деп аталады. Дрифт камерасы газ бөлшектерімен соқтығысу нәтижесінде бөлшектердің энергиясын жоғалтуын, бөлшектерді үдету үшін қолданылатын жоғары энергиялы электр өрістерінде туындайтын энергияның жинақталуымен теңестіру принципі бойынша жұмыс істейді. Оның құрылымы көп сымды пропорционалды камераға ұқсас, бірақ орталық қабат сымдары арасындағы қашықтық көбірек. Фермилаб детекторы CDF II құрамында Орталық сыртқы іздегіш деп аталатын дрифт камерасы бар. Камерада аргон және этан газы және 3,56 миллиметрлік аралықта орналасқан сымдар бар. Егер екі дрифт камерасы қолданылса, олардың сымдары бір-біріне перпендикуляр, ал екеуі де сәуле бағытына перпендикуляр болса, бөлшектің орнын анықтаудың дәлдігі артады. Егер қосымша қарапайым детектор (вето-сауытта қолданылатын сияқты) сымдардың алдында немесе артындағы белгілі бір қашықтықтағы бөлшекті анықтау үшін, нашар немесе нөлдік позициялық ажыратымдылықпен қолданылса, үш өлшемді реконструкция жасауға болады және детектордың әртүрлі бөліктерінен бөлшектің өту уақытының айырмасынан бөлшектің жылдамдығын есептеуге болады. Бұл құрылғы уақыт проекция камерасы (ТПК) деп аталатын детекторды қамтамасыз етеді. Газдағы электрондардың жылдамдығын өлшеу үшін (аяну жылдамдығы) белгілі иондану орны үшін аяну уақытын өлшейтін арнайы дрифт камералары, жылдамдық дрифт камералары бар.