Кіріспе

Швейцариялық дворян Кристоф фон Графенрид, 1-ші Бернберг бароны (15 қараша 1661 – 27 қазан 1743), Американың алғашқы швейцариялық және неміс отарлауы кезінде Солтүстік Каролинадағы Нью-Берн қаласын құрған швейцариялық жер алыпсатар және көшбасшы. Швейцарияның аристократ отбасынан шыққан фон Графенрид туралы көп мәлімет оның "Менің американдық жобам туралы естеліктер" (1716) атты естелігінен белгілі, онда ол Бернберг бароны және Каролина ландграфы ретіндегі тәжірибесін баяндайды.

Ерте өмір

Графенрид 1661 жылы Швейцарияның Берн қаласының жанындағы Ворб ауылында дүниеге келді. Ол Антон фон Графенрид пен Кэтрин Дженнердің ұлы еді. Әкесі Ворб иесі және кішігірім мемлекеттік лауазымдағы қызметкер болған. Кристоф Хайдельберг және Лейден университеттерінде оқыды, содан кейін шамамен 1680 жылы Англияға сапар шекті. Англияда ол Джон Коллетон және Каролинаның басқа да иелерімен танысты. 1683 жылы ол үйіне қайтып келді және 1684 жылдың 25 сәуірінде Регина Цхарнерге үйленді, олардан он үш бала дүниеге келді.

Жаңа Берн колониясы

Отбасы өскен сайын, фон Графенридтің жергілікті мемлекеттік қызметкер ретіндегі жалақысы мен иелігінен түскен кірісі шығындарды және өсіп келе жатқан қарыздарды жабуға жеткіліксіз екенін түсінді. 1708 жыл шамасында ол Франц Людвиг Мишельмен танысып, оны Америкадағы күміс кендерін табу және кедей немесе діни қуғынға ұшыраған швейцариялық босқындардың колониясын құруға көндірді. 1709 жылы фон Графенрид Англиядағы бұрынғы таныстарымен кездесті, ал Каролинаның иелері швейцариялық кәсіпорнына Каролинадағы Нойз және Трент өзендері бойында 19 000 акр жер берді, оның ішінде фон Графенридтің өзі сатып алған 5 000 акр да бар еді. Ірі жер иесі ретінде фон Графенрид «Каролинаның жер графы» атағын алды, кейіннен «Бернбург бароны» провинциялық атағы берілді. Сонымен қатар, королева Анна Испания мұрагерлік соғысынан қашып Англияға келген 100 неміс палата отбасысын тасымалдау үшін 4000 фунт стерлинг көмек берді. 1710 жылдың қаңтар айында фон Графенрид провинциялық бас геодезист Джон Лоусон басшылығымен 650 палаталық қоныс аударушыны Каролинаға жіберді. Лоусон жақында «Каролинаға саяхат» атты кітабын жариялау үшін Каролинадан оралған еді. Лоусон елді жақсы білді және қоныс аударушыларға олардың қауымдастықтары үшін ең қолайлы жерлерге бағыт беруге уәде берді. Сапарларына қыстың бірнеше дауылдары кедергі келтірді және олар Вирджинияға жеткенге және содан кейін Каролинаға жол тартқанға дейін он үш апта уақыт кетті. Қиындықтар мен аурулар топқа ауыр соққы берді және бастапқы 650 отаршының жартысы мақсатына жетпей қайтыс болды. Шілдеде фон Графенрид 150 швейцариялық отаршылдан тұратын отрядпен кемеге мінді. Олардың сапары салыстырмалы түрде оқиғасыз болды және қыркүйек айында Вирджиния штатының Хэмптон қаласына қонғаннан кейін ол Мишель мен Лоусонға Нойз-Трент аймағында қосылды. Ол Трент пен Нойз өзендерінің қосылған жерінде қала құрып, оны Жаңа Берн деп атады. Жергілікті тайпа жер оларға тиесілі екенін айтқанда, Графенрид келісімге келіп, тайпадан жаңа қаланың орнын сатып алды. Топтың шеберлері қалаға бекітілді, ал фермерлерге Трент өзені бойындағы шеткі аймақтарда 250 акр жер берілді. Қоныстанудың жылдам басталуына қарамастан, отаршылар азық-түлік пен басқа да жабдықтарға мұқтаж болды. Солтүстік Каролинаның вице-губернаторы қажетті заттарды сатып алу үшін қаражат беруі керек еді, бірақ Каролина үкіметіндегі діни және саяси даулар ақша келмейтінін білдірді. Графенрид иелерге, басқа инвесторларға және отарлаушы заң шығарушы органға қолдау сұрап, сәтсіз өтініш білдірді. 1711 жылдың жазында колонияға сары қызылша індеті жұқты, бірнеше қоныс аударушы, оның ішінде фон Графенридтің үйіндегі екі швейцариялық қызметші қайтыс болды. Осы уақыт аралығында отарлаушылар мен жергілікті американдықтардың қарым-қатынасы нашарлай берді. Жергілікті тұрғындар еуропалықтардың өз аумағына үнемі кіріп-шығуына наразылық білдіріп, отарлаушылармен сауда жасағанда өзін қорланғандай сезінді. Олардың ең үлкен наразылығы шекаралық аймақтарда гүлденген құл саудасы болды. Әсіресе, жергілікті балаларды ақ құл саудагерлері ұрлап, құл ретінде сатты. Графенридтің жаңа колониясы бұл наразылықтың нақты нысанасы болмады және кейінгі жылдары Графенрид үндістерге әділ қарағанын мәлімдеді. Графенрид Тускароралармен қарым-қатынастың қаншалықты нашарлағанын білмейтін көрінеді. 1711 жылдың қыркүйегінде Джон Лоусонмен бірге Нойз өзені бойымен саяхаттап, Вирджиниямен сауда жолын табуға тырысты. Сапар екі аптаға жоспарланған, олар екі қара құл мен екі жергілікті жетекшіні алып келді. Жол Тускарора аумағының ортасынан өтті. Жергілікті тұрғындар фон Графенридті, Лоусонды және олардың қара құлдарын тұтқындап, фон Графенрид пен Лоусонды ұзаққа созылған сот процесінен өткізді. Ақырында, екеуі де Тускарора халқына қарсы қылмыс жасады және өлтірілуі керек деп шешілді. Графенрид өзін қорғап, жергілікті тұрғындармен ешқандай дауға қатыспағанын және Англия королевасының қорғауында екенін, ол өлімінен кек алатынын айтты. Ақырында, Тускарора фон Графенридті аман қалды, бірақ Лоусонды өлтірді. Оның өлімінің жағдайы белгісіз. Вирджиния шекарасындағы жергілікті тайпалармен келіссөздер жүргізу кезінде Вирджинияның вице-губернаторы Александр Спотсвуд фон Графенридтің босатылуын талап етті. Фон Графенрид алты апталық тұтқындықтан кейін босатылды. Ол, соңында, Жаңа Бернге жеткенде, қала тасталып, өртеніп жатқанын көрді. 1711 жылдың 22 қыркүйегінде, Графенрид тұтқынға алынғанда, Тускарора және олардың одақтастары аймақтағы ақ отарлаушыларға шабуыл жасады. Бұл қақтығыс Тускарора соғысы деп аталды. Жаңа Берн мен айналасындағы ауданда 60 швейцариялық және палаталықтар қаза тауып, 15-і тұтқынға алынды. Аман қалғандар Жаңа Берннен қашып, Уильям Брайс иесінің құрылысында паналады. Отарлаушылар Графенридтің әлі тірі екеніне қуанды, бірақ оның басшылығына сенімсіздік білдірді және ол толық билігін қайта қалпына келтіре алмады. Оның туған жерге шабуыл жасауға кек қайтарудан бас тартуына наразылық білдірілді. Кейбір отарлаушылар онымен бірге Жаңа Бернге қайтты, ал қалғандары Брайс иелігінде қалды. Бірнеше ұстаның құралдарына қатысты дау ашық соғысқа ұласуға жақындады. Наразы отарлаушылар отарлаушы үкіметке шағымданып, Графенридті өзінің әрекеттерін қорғау үшін жиналысқа шақыруға мәжбүр болды. 1711–1712 жылдарының қысында Графенрид және қалған адал отарлаушылар Жаңа Берн қаласында бекініп, қоныстарын Вирджинияға көшіруді жоспарлады. Жабдықтар жетіспегенде, Графенрид Альбемарл округіне барып, жүздеген бидай, ұңғы және басқа да жабдықтарды әкелді. Өкінішке орай, кеме Жаңа Бернге қайта жолда келе жатып өртенді және жабдықтар жоғалып кетті. 1712 жылдың көктемінде Графенрид Потомак шатқалының маңында жаңа қоныс табу үшін Вирджинияға сапарлады. Кетуге дейін ол Франц Мишельмен кез келген қалаған отарлаушыларды кемемен Вирджинияға тасымалдауға келісім жасады. Вирджинияда барон француз-канад саяхатшысы және әуесқой Мартин Шартьеге жетекші ретінде шарт жасады. Жаңа қонысқа қолайлы жерді табудан басқа, Графенрид аймақта бар деген күміс кенінің көзін табуға асықты. Шартье оны Шугарлоаф тауына, содан кейін Шенандоа аңғарына алып барды, онда олар күміс кендері бар деп есептелген Массануттен тауын аралады, ол баронның бақытын жаңартпақ болды. Алайда, олар күміс іздерін таппады. Мишель отарлаушыларды тасымалдамайтыны белгілі болғанда (кейін кемесі теңізге лайық емес екенін мәлімдеді), Графенрид Солтүстік Каролинаға қайтуға шешім қабылдады. Қайтып келе жатып, ол эпидемия сары қызылша провинцияны шарпып жатқанда, губернатор Эдвард Хайдпен кеңесті. Ауру губернатордың үйіне жетті және Графенрид ауырғанмен жазылып кетті, ал губернатор мұндай бақытқа ие болмады және қайтыс болды. Графенрид өзінің отарлаушы кәсіпорнын жандандырудың жолын табуға біраз уақыт тырысты, бірақ инвесторлары оған сенімсіздік білдірді және кредиторлар оны тұтқынға алып, қарыздар түрмесіне тастауға қаупі бар еді. 1713 жылғы Пасха күні ол Чован округының Томас Поллокына компанияның барлық жерлерін кепілге берген соң Англияға кемеге отырды. 1714 жылы Швейцарияға оралды.

Кейінгі өмірі

1714 жылдың соңында Графенрид банкрот болып, рухы құлазып Ворбқа оралды. Бірнеше күн бойы ол әкесіне бетпе-бет келе алмады, себебі әкесі оның әрекеттерін басынан бастап сынап келген еді. Мүмкін, сыншылардан өзін қорғау ниетімен, Графенрид жақын арада "Менің американдық жобам туралы хабарлама" атты қолжазба жазды, онда Америкадағы өзінің іс-қимылдарын егжей-тегжейлі сипаттады. Ол кемінде үш нұсқасын жазды: біреуін неміс тілінде, екеуін француз тілінде. 1731 жылы Антон фон Графенрид кеңсеге байланысты мүлікті басқару құқығын ұлы Кристофқа сатты, ал кеңседен түсетін кірісті өзіне қалдырды. Мүлікті басқару аса табысты болған жоқ, бірақ әкесі ысырапшыл ұлы үшін өте кеңдік таныған келісім жасады деп ойлады. Кейіннен Антон Муртон қаласының мэрі болғанда, Ивертон қаласында өкілі болуын қалады; Кристоф бұл лауазымды ұнатпаса да, әйелінің қалауымен сайлауға түсіп, сайланды. 1730 жылы Антонның қайтысымен Ворб мүлігі Кристофқа ауыртпалықсыз өтті, ол 1740 жылға дейін оны басқарды, содан соң ұлдарының иелігіне беріп, зейнетке шықты. Үш жыл өткен соң, 1743 жылы Графенрид қайтыс болды және Ворб шіркеуінің хорында жерленді. Оның ұлы Кристоф Америкаға эмиграциялап, Англияның Гертфордшир округынан келген Барбара Темпест Нидхэмге үйленді. Олардың ұрпақтары отбасының американдық тармағын құрды, ол атаудың француз нұсқасын – De Graffenried қабылдады. Бұл отбасы Вирджиния және Теннесси штаттарында белгілі болды.