Кіріспе

Египет-австралиялық имам (1941–2023) Тадж Эль Дин Хамид Хилали (сондай-ақ Tajeddin Hilaly, Hilali, Al Hilaly, Taj el Din al Hilali, Aldin Alhilali, Tajideen El Hilaly немесе Tajeddine деп те жазылады; 17 қаңтар 1941 – 5 қазан 2023) – Сиднейдегі Лакемба мешітінің египет-австралиялық имамы және Австралиядағы сүнни мұсылмандарының лидері. 1988 жылы Австралия Ислам кеңестері Федерациясы оны Австралия мүфтиі етіп тағайындады. Ол өзін Австралия мен Жаңа Зеландияның Бас мүфтиі деп атады, бірақ бұл атақ бірауыздан мақұлданбады, сонымен қатар кейбір мұсылмандар оны нақты емес, құрметті атақ деп сипаттады. Хилали даулы тұлға болды және көптеген даулы мәлімдемелер жасады, сондай-ақ кейбір жағдайларда ислами экстремизмді насихаттады. Хилали өмірі бойында көптеген антисемиттік артық ойлар мен теорияларды таратты, оның ішінде Батыс елдерін Израиль басқарады және Холокост – «сионистік өтірік» деген секілді таластарды айтты. Хилали антисемиттік, ЛГБТҚ+ қарсы, Батысқа қарсы және ислами үстемдік көзқарастарымен, сондай-ақ әйелдерге деген жек көрушілік мәлімдемелерімен белгілі болды. Әлеуметтік мәселелер бойынша бірқатар даулы мәлімдемелерден кейін Хилали 2007 жылдың маусым айында қызметінен кетіп, оның орнын Фехми Наджи басты.

Ерте өмір

Мысырда туған Хилали 1982 жылы Ливаннан туристік визамен Австралияға келді. Виза уақытша болғанымен, ол 1988 жылға дейін үнемі жаңаланды, сол кездегі иммиграция министрі Крис Хёрфорд Хилалиді «австралиялық құндылықтарға» қарсы шыққандығы үшін елден шығаруға тырысты. Ислам қауымы Хилалидің Австралияда қалуын қатты қолдады, және Хилалиге 1990 жылы Хёрфордтың ізбасары Джерри Хэнд тұрақты түрде тұруға рұқсат берді.

Имам болып тағайындалу

Ливан мұсылман қауымдастығы басқаратын Лакемба мешітінде Хилали имам қызметін атқарды.

Қылмыстық айыптаулар

1999 жылы Хилали Мысырдан Австралияға тауар контрабандасымен айналысқан деген айып тағылып, сотталды және түрмеге қамалды, бірақ ол осы айыпты жоққа шығарды. 2003 жылдың басында Хилалидің көлігі тоқтатылды, себебі одан бір зат көрініп тұрды. Жаңа Оңтүстік Уэльс полициясы тексеруден кейін оны тіркелмеген және сақтандырылмаған көлік жүргізгені үшін, сондай-ақ полиция қызметкерлерімен әрекеттесудегі мінез-құлқы үшін айыптады. Бұл оқиға жақын жердегі мұсылмандардың полиция қызметкерлеріне шабуыл жасауына және халықтың кеңінен наразылығын тудырды. Полиция қызметкерлеріне шабуыл жасау, олардың жұмысына кедергі келтіру және ұстауға қарсылық көрсету туралы айыптар кейіннен полиция күдік тудыру және одан кейін іздеуді негіздеу үшін жарамсыз дәлелдер қолданғандықтан алынып тасталды, бірақ Хилали осы оқиға үшін 400 австралиялық доллар айып төледі.

Дуглас Вудты босату туралы келіссөздер

2005 жылдың мамыр айында австралиялық мердігер Дуглас Вудты Ирактың муджахидтері Шура кеңесі деп атаған жауынгерлік топ ұрлап кетті. Олар Австралия үкіметінен Вудты босату үшін Ирактан әскерін шығарып алуды талап етті. Сол айда Хилали Вудты босату үшін келіссөздер жүргізу мақсатымен Иракқа екі рет сапар шекті, екінші рет жүрек ауруына ем алуды тоқтатып, Австралия үкіметінің тікелей өтініші бойынша "Вудты ұстап тұрғандарға олардың атынан ерекше ұсыныс беру үшін Бағдадқа қайтып келді". Кейінірек Хилали: "Бір кезде ұрлаушылар 25 миллион доллар сұрады. Соңында біз оларды бұл талаптан бас тартуға көндірдік және бірнеше мың доллар сомада келісімге келдік" деді. Хилали сондай-ақ Дуглас Вудпен телефон арқылы сөйлескенін айтты, бірақ Дуглас Вуд ирак армиясының шабуылынан кейін құтқарылғаннан кейін Хилалимен сөйлескенін жоққа шығарды.

2005 жылғы мұсылмандық жетістіктер үшін сыйлық

2005 жылдың шілдесінде Хилали «Үміт миссиясы» (Денсаулық және әл-ауқат мәселелері бойынша мұсылман қауымының шешімдері) ұйымдастырған алғашқы Австралиялық мұсылман жетістіктері марапатында «Жылдың мұсылман адамы» деп танылды.

1988 жылғы еврейлерге қатысты сөйлеген сөзі

Австралиялық еврей ұйымдары Хилалиді антисемитизммен айыптап келеді, ол бұл айыптаманы жоққа шығарды. Айыптамалар 1988 жылы Хилали Сидней университетіндегі мұсылман студенттеріне "Құран аясында яһудилердің сипаттамасы" тақырыбында лекция оқығаннан кейін басталды. Ол:

Хилали өзінің бұл сөздерінен кешірім сұрамады және қайтарып алмады, онда ол яһудилерді "барлық соғыстардың себебі" деп айыптаған.

2004 жылғы ақпандағы уағыз

2004 жылдың ақпанында Хилали Ливанның Сидон қаласындағы мешітте уағыз айтты, оның мәтіні Бейруттағы Австралия елшілігімен аударылды. Ол террорлық шабуылдарды қолдайтын сияқты көрінді. Хилали өз уағызында былай деді:

Ол сондай-ақ мұсылмандардың Ақ үйді бақылап алатынын болжады және «Хезболла» ұйымын қолдайтын сияқты көрінді. Австралия Федералдық полициясы оның шетелдегі қызметін тергеуден бас тартты.

2006 жылғы Холокостты жоққа шығару

2006 жылдың шілдесінде Хилали Австралия премьер-министрі Джон Говардтың Мұсылман қауымының кеңесші тобынан қызметтен алынды. Бұған себеп, ол Холокостты жоққа шығарып, оны "ционистік өтірік" деп атаған сөздері болды. Сондай-ақ ол Израильді "ісік" деп сипаттады. Бұл, әлемде Израильден кейін Холокосттан аман қалғандардың ең көп санына ие елде оған қарсы заңдық шаралар қабылдау туралы талаптарға әкеп соқты.

Киім мен рапс туралы ескертулер

2006 жылдың қазан айында Хилали Рамазан айында араб тілінде уағыз айтып, әйелдердің киім киюіне қатысты әңгімелер жасады, олар қатты дау тудырды. Оның басты бөлігі мынадай болды:

Хилали сондай-ақ: «Зина жағдайында жауапкершілік 90 пайыз жағдайда әйелге жүктеледі. Неге? Өйткені оның құмарландыру қаруы (играа) бар», – деді. Кейін Хилали, «егер әйел өзін көрсетсе, ол кінәлі, бірақ ер адам өзін ұстай білуі керек» дегенді айтқысы келгенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ 2000 жылы Сиднейде топтық зорлау жасаған ливандық австралиялықтар тобының басшысы Билал Скафтың түрмеге қамалуына қатысты айтқан сөздерін, онда әйелдер ер адамдардың алдында «әдепсіз қозғалыс жасайтынын» және «содан кейін сіз мейірімсіз судья (рахма) аласыз және сізге 65 жыл жаза тағайындайды» деді. Бұл зорлау үшін қатаң жазалар қажеттігін көрсету мақсатында айтылған. Хилалидің өкілі Кейсар Трад Австралия телерадиокорпорациясына: «Онымен сөйлескенімде, мәселе хиджаб киіп жүрмеуінде емес. Мәселе мынада, әр қоғамның белгілі бір киім талаптары бар, адамдар әдетте осы талаптарға сәйкес киінеді. Егер біреу осы талаптардан тысқары киініп, ерлер мен әйелдер провокациялық киім киюге келсе, онда олар дұрыс емес нәрсе жасап жатыр. Ол зорлау туралы айтқан жоқ», – деді. Осы пікірлер жарияланғаннан кейін, 2006 жылдың 26 қазанында Хилали мәлімдеме жасады. Ол: «Менің сөзімнен ренжіген кез келген әйелден шын жүректен кешірім сұраймын. Мен тек әйелдердің ар-намысын қорғауға ниеттендім, бірақ бұл менің сөзімнің Австралиядағы баяндамасында жоғалды», – деді. Австралия Ұлттық Имамдар Кеңесі 2006 жылы Тадж әл-Дин Хилалидің сөздерінен туындаған дағдарысты талқылау үшін 80-нен астам имам қатысқан жиын кезінде құрылды.

Бикини жүрісі

2006 жылдың соңында Мельбурн қаласының тұрғыны Кристин Хокинс бикини митингін ұйымдастырды, онда әйелдер жағажай киімін киіп, Лакемба мешіті мен Мельбурнның Брансуиктегі Исламдық ақпарат және қолдау орталығына Хилалидің сөздеріне "наразылықтарын" білдіру үшін шеру жасау жоспарланған. Ақырында, ұйымдастырушылар демонстрацияны сынаған жария орталық хабарлар мен жеке шабуылдар оларды іс-шарадан бас тартуға мәжбүр еткенін мәлімдеді.

2007 жылғы қаңтар теледидарлық пікірлер

2007 жылдың 8 қаңтарында Хилали мысырлық телеарнаның бағдарламасында сұхбат берді. Ол Австралияда сын тудырған бірнеше мәлімдеме жасады, олардың ішінде:
Британдық және ирланддық қоныс аударушылар Австралияға қылмыскерлер ретінде келді. Мұсылмандар өз билеттерінің ақысын төледі, демек Австралияға олардың құқығы артық. Батыс адамдары, әсіресе ағылшын ұлты, ең ірі жалғаншылар және зұлматшылар. Хилали Австралиядағы гомосексуалдарға берілген құқықтардың деңгейін де айыптады, "Бізде бір жынысты адамдарға үйленуге рұқсат беретін христиан шіркеулері бар" және "Мен Батыстың, әсіресе Австралияның ойлау жолын түсінемін және Австралия заңдары ақылға сыймас еркіндіктерге кепілдік беретінін білемін" деді.

Ұсынылған саяси қозғалысы

Әлеуметтік және құқықтық мәселелер жөніндегі пікірлерінен кейін және 2007 жылғы федералды сайлауға дейін Хиллали ұлттық парламентте исламдық мүдделерді қорғайтын саяси партия құруды ұсынды. Партияны мұсылман қауымының ақсақалдарынан құралған саяси комитет қолдауға тиіс болған. Ұран ретінде "Сендермен, сендер үшін және сендер арқылы" деген сөздер ұсынылды. Партия манифесі алғаш рет 2001 жылы жазылған, бірақ 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін бұл идеядан бас тартылды. Ұсынылған жаңа партия бірден сынап-қанауға түсті. Оппозиция жетекшісі Кевин Радд: "Австралиялықтар әйелдерді кемсіртетін, топтық зорлаушыларды қорғайтын және Таяу Шығыста Австралия мен австралиялықтарды сынап айтатын адамға ешқашан дауыс бермейді" деді. Премьер-министр Джон Ховард: "Бұл дұрыс емес, себебі бұл қоғамдағы кейбір адамдардың мұсылман австралиялықтары интеграцияға қарсы деген ойын күшейтеді" деп түсіндірді. Партия идеясы 2007 жылдың маусым айында Хиллали мүфти лауазымынан кеткен кезде қайтадан тоқтатылды.

Хезболламен байланысы бар деген айыптан арылды

Кейбір мәлімдемелерге сәйкес, Хилали Израиль-Ливан соғысының құрбандарына арналған көмек қаржыларын Ливандық шиит әскери тобы Хезболлаға жұмсаған, оның әскери бөлімі Австралия үкіметі тарапынан террористік ұйым деп танылған. 2007 жылдың 10 мамырында Австралия Федералдық полициясы Хилалиді Хезболлаға қайырымдылық қаражатын жұмсады деген айыптаудан ақтап берді.

Зейнеткерлік және өлім

Ислам заң ғылымы мен зерттеулер кеңесі 2007 жылғы 10 маусымда Хилалиді Бас мүфти лауазымына қайта тағайындады; бірақ ол бұл қызметтен бас тартты, соның салдарынан оның өкілеттік мерзімі аяқталды.