Кіріспе
Ирандық банк және қаржы қызметтері корпорациясы. Bank Melli Iran (BMI; بانک ملی ایران, Bânk e Melli ye Irân) – Иранның бірінші ұлттық және коммерциялық бөлшек банкі. 2016 жылы 364 657 миллиард риал табыспен жылдық кірісі бойынша ең ірі ирандық компания деп есептелді. Бұл ислам әлеміндегі және Таяу Шығыстағы ең үлкен банк. Ұлттық банктың ішкі 3328 белсенді филиалы, шетелде 14 белсенді филиалы және 4 қосалқы станциясы бар, сондай-ақ 180 бөлімшесі бар. BMI-нің алғашқы басқару директоры Германиядан шақырылған, ал BMI-нің алғашқы шетелдік филиалы 1948 жылы Германияның Гамбург қаласында ашылды.
Bank Melli Iran (BMI; بانک ملی ایران, Bânk e Melli ye Irân) is the first national and commercial retail bank of Iran. It was considered as the largest Iranian company in terms of annual income with a revenue of 364 657 billion Rials in 2016. It is the largest bank in the Islamic world and in the Middle East. The National Bank has 3328 active branches inside, 14 active branches and 4 sub stations abroad, and it has 180 booths. The first managing director of BMI was vertical align=sup from Germany, the first foreign branch of BMI was opened in Hamburg, Germany in 1948.
Тарих
Жаңа банк құруды алғаш рет 1879 жылы Хадж Мохаммад Хасан Амин Дар әл-Зарб (Аминаль Зарб) – Тегеран акционерлерінің бірі – Насер әл-Дин Шах Каджарға ұсынды. Бірақ Иранды үстемдік еткен елдер мен олардың агенттерінің араласуына байланысты бұл ұсыныс қабылданбады. Оның орнына Иранда «King Bank» құрылды. Конституция қабылданғаннан кейін, үкімет Ұлттық Ассамблеяға сыртқы қарыз алуға рұқсат бергенде, бұрынғы қарыздар мен шетелдік банктердің әрекеттерінен ренжіген ұлттық сезімдер оянды. Сондықтан депутаттар аталған банктердің саяси және экономикалық ықпалын шектеу және сыртқы қарыз алуға қарсы тұрып, мемлекеттік қаржыны қалпына келтіру үшін Ұлттық банк құруды талап етті. Саудагерлер мен кәсіпкерлердің тобы банкке қатысуға міндеттенді. Осылайша, жалпы сезімдер мен халықтың ұлттық несие банкін құруға деген қызығушылығын көрсететін мәлімдеме жарияланды. 1906 жылдың 23 қарашасында Мұзаффар әл-Дин Шахтың қаржы министрі Мырза Аболқасым Насер әл-Малик Ұлттық Ассамблеяда болды. Ол елдің қаржы дағдарысы туралы мәлімдеді. Ол үкіметке осы мәселені шешу үшін еуропалық елдерден қарыз алуды ұсынды, бірақ депутаттар бұған күшті қарсылық көрсетті. Содан кейін, 9 желтоқсанда депутаттар елге пайдасы тиетін, ел мен халық мүддесі үшін халықтың салымдарымен жұмыс істейтін банк құруға келісті. Екінші жағынан, саяси жағдайдың күрт өзгеруі, Ресей мен Ұлыбритания үкіметтері арасындағы 1907 жылғы келісім және Иранның бөлінуі, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы және Иранға окупациялық күштердің келуі Ұлттық банк құруға жасалған барлық күш-жігерді күлдете түсті. Ақырында, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Ираннан окупанттар кеткеннен кейін, Иран Ұлттық банкін құру туралы заң парламентте 1927 жылдың 14 мамырында мақұлданды. Банктің жарғысы Парламенттің Қаржы комитеті 1928 жылдың 14 шілдесінде бекітілді. Ұлттық банктің бірінші бас директоры және оның вице-президенті Фогель Германиядан 70 сарапшымен бірге Иранға келді. Банктің жарғысына сәйкес, Иран Ұлттық Банкі заңды тұлғаға ие акционерлік қоғам ретінде танылды және коммерциялық заңдарға бағынатын болды. Банктің бастапқы капиталы 20 миллион риалды құрады, оның ішінде тек 8 миллионы төленді. Қазіргі уақытта ол 2016 жылы 187 триллион риалға жетті. Иранда сол кезде банк саласының мамандары болмағандықтан, заң бойынша банк басқаруына швейцариялық немесе неміс азаматтарын жұмысқа алуға рұқсат берілді. Банк ашылған күні ирандық және неміс қызметкерлерінің саны 27-ден аспады. Қазір BMI-де 45 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Бастапқыда, банк алғаш рет лицензияланған кезде орталық бөлімшеден басқа, екі қосымша ішкі бөлімше ашылды, біреуі Тегеран базарында, екіншісі елдің ең маңызды сауда порты – Бандар-э-Бушехрде. Банктің шетелдегі алғашқы ресми бөлімшесі 1948 жылы Батыс Германияның Гамбург қаласында ашылды. 1931 жылдың 22 наурызында Ұлттық Ассамблея банкнот басып шығару құқығын бекітті. Ол ресми түрде Иран Ұлттық Банкіне 10 жылға берілді, оны өздігінен жаңартуға болады. 1932 жылдың сәуір айында BMI-нің алғашқы банкноты шығарылды. Үнемдеу қоры: Bank Melli Iran-ның үнемдеу қоры 1939 жылы халықты ақша жинауға ынталандыру мақсатымен заң негізінде құрылды.
Ислам төңкерісінен кейін
Ислам революциясынан кейін ислам банктік және қаржы саласында шариғат заңдарына сәйкес келу үшін банктік жүйеге өзгерістер енгізілді. Жаңа заң 1984 жылы қабылданды. Ішкі елде 3328-нен астам белсенді филиал, шетелде 14 белсенді филиал, 4 еншілес компания және 180 кеңсе бар. 20 риалдық Пахлави монетасының екі жағында суреттер бейнеленген: бір жағында Реза Шахтың «БМИ құру – менің халқымның ұзақ мерзімді арманы болды» деген сөздерімен Реза Пахлавидің суреті, ал екінші жағында Мұхаммед Реза Пахлавидің суреті және «БМИ құру – Иранның тәуелсіздігінің маңызды негіздерінің бірі болды» деген жазу орналасқан.
Банкі Мели Иран мұражайы
BMI мұражайы 2017 жылдың 21 шілдесінде бірінші вице-президент Есхақ Жахангиридің қатысуымен ашылды. Мұражай ашылғанда Иранның әртүрлі тарихи кезеңдерінен сақталған әсем өнер туындылары, әсіресе банктік қазыналар қоры ұсынылды. Иран Ұлттық банкі Ахеменид, Сасанид дәуірлерінен қалған ежелгі заттарды, сондай-ақ суреттер, өрнектер, кілемдер мен жамылғыларды қоса алғанда, көркем туындыларды сақтайды. Сондықтан, BMI мұражайын құрудың мақсаты – BMI қызмет істеген кезеңде алынған түрлі елдердің сыйлықтарымен бірге, ескі және тарихи банктік құралдарды көрсету. BMI қорының ғимараты 1928 жылы Тегеран қаласындағы Фердоуси көшесінде салынды және 2000 жылдың 20 желтоқсанында 2930 нөмірмен Иранның ұлттық мұрасының тізіміне енгізілді. Бұл ғимаратты неміс сәулетшісі Х. Генрих жобалаған, ол Ахеменид дәуірінен сақталған ғимараттардан шабыттандырылып, ирандық және еуропалық сәулет өнерінің үйлесімділігін қолданды. Мұражайда банктың тарихи сыйлықтары, кеңсе жабдықтары, банкнот басу машинасы, көне суреттер, монеталар, ескі банкноттар және банктың салтанатты заттарынан тұратын толық жинақ көпшілік назарына ұсынылады.
Банкноттарды басып шығару
1931 жылғы 22 наурызда Ұлттық Ассамблея 10 жылға банкнота басып шығару құқығын BMI-ге берді. Сондай-ақ, егер бұл мерзім біткеннен кейін бұл құқық жойылмаса, келесі он жыл бойы да қолданыла беретіні шешілді. Алғашқы ұлттық банкноттар 1932 жылғы 1 сәуірде жарық көрді. Сол күнден бастап үш айға дейін Императорлық банк пен Иран Ұлттық банкінің банкноттары қолданыста болды. Аталған жылдың шілдесінен бастап BMI банкноттары Ирандағы жалғыз қағаз ақшаға айналды. 1960 жылға дейін BMI өзінің экономикалық қажеттіліктері үшін банкноттар шығарып келді. Бірақ сол жылы Иран Орталық банкі құрылғаннан кейін банкнота шығарудың эксклюзивті құқығы осы банкке ауыстырылды, және ол құқық бүгінге дейін сақталуда.
Капитал
Құрылғалы бері BMI акционерлік қоғам болды; оның бастапқы капиталы 20 миллион риалды құрады, ол 20 мың акцияға бөлінді (13 500 атаулы және 6 500 анонимді акция). Бірақ 1938 жылы банк акцияларын мемлекеттік емес акционерлерге беруге тыйым салынды. 1935 жылы BMI капиталы 300 миллион риалға дейін, ал 1952 жылы 2 миллиард риалға дейін өсті. Банктік жүйедегі шектеулерге байланысты 1956 жылға дейін Ұлттық банк экономикада Орталық банктың барлық функцияларын атқарды. Иран Орталық банкі құрылғаннан кейін, осы функциялар осы банкке берілді. Ұлттық банктің соңғы тіркелген капиталы 2017 жылдың маусым айында 198 мың 565 миллиард 600 миллион риалды құрады.
Әлеуметтік жауапкершілік
Қоғамдық пайдалы жобалар: Қазіргі уақытта банк 114 миллиард риалдан астам сомаға 39 қоғамдық пайдалы жобаға қатысып келеді. Балаларға көмек көрсету. Мәдени және ғылыми жобаларды қолдау. "Дия" түрмесіндегілерді босатуға бағытталған спорттық жоспарларды қолдау. Мектеп салу.
Исламдық банктік қызмет
Иранның барлық банктері 1983 жылы Иран Исламдық Мәжілісі қабылдаған Иранның Исламдық банкілік (Шарият) заңында сипатталған банктік қағидалар мен тәжірибелерді сақтауға міндетті. Осы заңға сәйкес, банктер тек пайызсыз исламдық мәмілелермен ғана айналыса алады (пайыз – өсімталдық немесе риба деп есептеледі және Ислам мен оның қасиетті кітабы Құранмен тыйым салынған). Рұқсат етілген коммерциялық мәмілелерге тауарлар мен қызметтерді күтілетін пайданың үлесімен алмасу кіреді. Мұндай барлық мәмілелер мозаребе, форуш ақсати, жоале, салаф және гарзол хассане сияқты исламдық шарттар арқылы жүзеге асырылады. Осы шарттар мен олармен байланысты тәжірибелер туралы толық мәліметтер Иранның пайызсыз банктік заңында және оның нұсқауларында қамтылған.
Ұлттық банк ауруханасы
BMI ауруханасы 1938 жылы қызметкерлеріне денсаулық сақтау және медициналық көмек көрсету мақсатында құрылды. Содан кейін, 1973 жылы қазіргі Банк ауруханасының ғимараты салынды.
Қарыздар мен талап-арыздар
ИММ директоры Мохаммад Реза Хоссейнзаде Иран Ислам Республикасының ИММ-ге 220 000 миллиардтан астам риал қарызы бар екенін мәлімдеді. 2009 жылы Махмуд Реза Хаваридің ISNA жаңалық агенттігімен сұхбатында Иран үкіметінің банкке 50 триллион риал қарызы және үкіметтің осы қарызды төлеуге шамасы келмейтіні туралы хабарландырылды. Бірақ кейін Хавари үкіметтің қарызды төлеуге шамасы келмейтіні туралы ақпаратты жоққа шығарды.
Азаматтық іс
1997 жылғы қыркүйекте Иерусалимде болған қанаушылық шабуылдан кейін, жараланған бес американдық студентке Иран үкіметі мен Иран революциялық гвардиясына қарсы сот Рикардо М. Урбина 251 миллион доллар көлемінде өтемақы және залап ақысын төледі. Бұл шешім Флатовтың Шетелдік Егемендік Иммунитеті туралы заңға енгізілген түзетуіне және 2002 жылғы Терроризмдік қатерлерді сақтандыру туралы заңның 201а бабына сәйкес шығарылды, онда «терроризм актісіне негізделген талап бойынша террористік тарапқа қарсы сот шешімі алған кез келген жағдайда, сол террористік тараптың тоқтатылған активтері сот орындауына жатады» делінген. АҚШ-тағы ирандық активтердің көп бөлігі елшіліктегі кепілдік дағдарысынан кейін алынып тасталғандықтан, қалған жалғыз маңызды қаржылық актив – Нью-Йорк банкіндегі Bank Melli шотындағы шамамен 150 000 доллар болатын. Бірақ Нью-Йорк банкі бес студентке қаражатты беруге дейін, бұл мәселе бойынша өзінің жауапкершілігін анықтау үшін заңдық шешім сұрады. АҚШ Әділет министрлігі Bank Melli-ді қолдап, банк студенттерге қаражатты аударуға міндетті емес екенін мәлімдеді. 2006 жылғы наурызда судья Денис Коул олардың пайдасына шешім шығармады, ал бұл шешім 2007 жылғы сәуірде Екінші апелляциялық сотта расталды. Bank Melli кейін Нью-Йорк банкінен қаражатты қайтарып алды. 2018 жылғы 5 наурызда Bank Melli «Visa Inc және Franklin Resources Inc» компаниялары Bank Melli үшін сақтап тұрған шамамен 17,6 миллион долларға қатысты «Ирандағы кредиттік карталарды пайдалану» туралы шағымда қалды.
АҚШ санкциялары
2007 жылғы 25 қазанда АҚШ Иранға қарсы бір жақты санкциялар салды. Бұл санкциялар Иранның мемлекеттік банктері мен АҚШ азаматтары немесе жеке ұйымдар арасындағы қаржылық операцияларды жүргізу мүмкіндігін шектеуге бағытталған жаңа шараларды қамтиды. Bank Melli осы санкциялар тізіміне енгізілді, себебі ол басқа клиенттерімен қатар Иранның ядролық және баллистикалық зымырандар бағдарламаларын қаржыландырады.
Еуропалық Одақ санкциялары
2008 жылғы 16 маусымда Еуропалық Одақ Иранға қарсы тағы да бір жақты санкциялар салды. Бұл санкциялардың ішінде Тегеранның уран байыту бағдарламасын тоқтатудан бас тартуына жауап ретінде Еуропалық Одақтың Bank Melli банкінің активтерін қатыруы бар. Санкциялар күштен шығарылғаннан кейін BMI SWIFT жүйесіне қайта қосылған алғашқы иран банкі болды.
Садад деректері компаниясы
1999 жылы Sadad Data компаниясы Компанияларды тіркеу кеңсесінде және коммерциялық емес ұйымдарда тіркелді.
BMI баспасы
Банкноттарды шығару құқығы BMI-ге берілгеннен кейін, банкноттарда шығарылған күнін көрсету үшін шектеулі ұйым құрылды. Бұл ұйым BMI-дың дамуымен бірге өсті және "BMI баспа үйі" деп аталды. BMI баспа компаниясы кітаптар мен журналдарды басып шығаруға рұқсат алу үшін Мәдениет және исламдық басшылық министрлігінен баспа лицензиясын алды, соның салдарынан "BMI баспа және жариялау компаниясы" деп өзгертілді.
Ұлттық даму тобы
Тегеран қор биржасында тіркелген инвестициялық компания – National Development Group.