Кіріспе
Иран көлігіне шолу
Иранның көптеген қалалары мен барлық қалаларын байланыстыратын ұзақ, асфальтталған жол жүйесі бар. 2011 жылы елдегі жолдардың 73% асфальтталған. 2008 жылы әр 1000 тұрғынға шамамен 100 жолаушы көлігі келді. Пойыздар 11 106 км (6942 миль) теміржол желісінде жүреді. Елге импортталатын тауарлардың негізгі порты – Ормуз бұғазындағы Бандар-Аббас порты. Иранға келгеннен кейін импортталған тауарлар жүк көліктері мен жүк пойыздары арқылы елдің барлық аймақтарына таратылады. 1995 жылы ашылған Тегеран-Бандар-Аббас теміржолы Бандар-Аббасты Тегеран және Машхад арқылы Орталық Азияның теміржол жүйесімен байланыстырады. Басқа ірі порттарға Каспий теңізіндегі Бандар-э-Анзали және Бандар-э-Торкеман, сондай-ақ Парсы шығанағындағы Хоррамшахр және Бандар-э-Имам Хомейни жатады. Оннан астам қалада жолаушылар мен жүк ұшақтарын қабылдайтын әуежайлар бар. 1962 жылы құрылған Iran Air ұлттық әуе компаниясы ішкі және халықаралық рейстерді орындайды. Иранда көлік қызметтерінің төмен бағасы үкіметтің бензин бағасын субсидиялауының арқасында мүмкін болады. Алайда, бұл мемлекеттік бюджетке үлкен салмақ түсіреді, тұтынудың жоғары деңгейде ысырапты болуынан экономикалық тиімсіздікке, көрші елдермен контрабандаға және ауаның ластануына әкеледі. 2008 жылы көлік секторында бір миллионнан астам адам жұмыс істеді, бұл ЖІӨ-нің 9%-ын құрады.
Жол және көлік министрлігі
Жол және көлік министрлігі көлік тарифін зерттеу және қалыптастыру саясатын жүзеге асырады, сондай-ақ көлік фирмаларын құруға лицензиялар береді. Бұдан өзге, министрлік Иранда жан-жақты және біріктірілген көлік саясатын іске асыруға жауапты. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, көлік секторына шетелдік тікелей инвестициялар жоспарында 5600 км-ден астам тас жолдар, 745 км жылдам бағыттар және 3000 км-ге жуық негізгі жолдар қарастырылған. Аталған және басқа да жобалардың құны 25 миллиард долларды құрайды (ұшақтарды сатып алудың тағы 50 миллиард долларлық құны ескерілмеген).
Тегеран метрополитені
Тегеран метрополитені – Тегеранда күніне 5 миллион жолаушы тасымалдайтын жылдам транзит жүйесі. Ол жеті желіден тұрады, олардың жалпы ұзындығы 200 шақырым (~120 миль) және тағы екі желі құрылыс кезеңінде. Барлық тоғыз желі 2028 жылға дейін салынып аяқталғаннан кейін метроның жалпы ұзындығы 430 шақырымды (270 миль) құрайды. Метро қаланың барлық аймақтарында сағат 5:30-дан 23:00-ге дейін жұмыс істейді, ал билет бағасы 3,000 – 8,000 Иран теңірінен ($0.10 – $0.30 АҚШ доллары) саяхат еткен қашықтыққа байланысты белгіленеді.
Тегеранның автобус жылдам транзит жүйесі
Тегеран Автобустық Жедел Транзит (BRT) – 2008 жылы ресми түрде қолданысқа енгізілген Тегеран қаласын қамтамасыз ететін жедел транзит жүйесі. BRT желісінің ұзындығы 150 шақырымнан астам, ол күн сайын 1,8 миллион жолаушыны тасымалдайды. BRT жүйесінде барлығы он бағыт бар, ал жалпы ұзындығын 300 шақырымға жеткізу үшін одан әрі кеңейту жоспарлануда. Тегеран BRT бағасы 4000-нан 9500 ирандық риалына дейін шамамен ($0,15-тен $0,35 дейін).
Мәшһад қалалық темір жолы
Мәшһад қалалық темір жолы – Мәшһад қаласындағы қалалық темір жол желісі. Бірінші желінің құрылысы 1999 жылы басталды және 2011 жылдың 24 сәуірінде ашылды. Екінші желі де жақында ашылып, құрылысы аяқталды. Бұдан өзге, тағы төрт желі салынып жатыр немесе жоспарлануда. Мәшһад қалалық темір жолы күн сайын 6:30-дан 21:30-ға дейін жұмыс істейді. Оның жалпы ұзындығы 24 шақырымды құрайды және күніне 130 000 жолаушы тасымалдайды.
Исфахан метрополитені
Исфахан метросының бірінші желісінің құрылысы 2001 жылы басталды және 2015 жылдың 15 қазанында халыққа ашылды. Бірінші желінің жалпы ұзындығы 11 километрді құрайды. Қала екінші, шығыстан батысқа қарай өтетін желіні салуды жоспарлап отыр.
Шираз метрополитені
Шираз метрополитені – Шираз қаласындағы жылдам көлік жүйесі. Бірінші желі 2011 жылдан бері салынып келе жатқаннан кейін 2014 жылдың 11 қазанында ресми түрде ашылды; жалғыз желінің ұзындығы 10,5 шақырым (6,5 миль) және ол алты стансада тоқтайды. Екінші желі қазір салынып жатыр және ұзындығы 15 шақырымды құрайды. Метро күніне 500 000 жолаушы тасымалдайды, қазір 27 пойыз қызмет етеді.
Тәбриз метрополитені
Тәбриз метрополитені – Тәбриз қаласына қызмет ететін метро жүйесі. Бірінші желі 2015 жылдың 28 тамызында 7 километрлік ұзындығымен және алты стансасымен ашылды. Сонымен қатар, Саханд қаласына аймақтық қалалық желі құру жоспарлануда. Бірінші желі Эль-Голи стансасынан басталып, Солтүстік-Батыс бағытында Остад Шахриар стансасына дейін созылады.
Жалпы ұзындығы
Әр түрлі метро желілерінің жалпы ұзындығы 253 км.
Жол-көлік оқиғалары
Иран жыл сайын 100 мың халқына шаққандағы жол апаттарынан болатын өлімдер саны бойынша әлемде 23-ші орында тұр, көрсеткіші 24,3-ке тең, бұл Эритреядағы ең жоғары көрсеткіштің жартысынан кем. Иран жыл сайын 38 000 адамның қаза табуына және жарақат алуына байланысты жол апаттарының саны бойынша әлемде бірінші орында. Басқа дереккөздер соңғы 6 жылдағы қаза болғандардың жалпы санын 100 000 деп, немесе жылына орташа есеппен 20 000 деп бағалайды (2008 жылғы мәліметтер). Көлік саласының қызметкерлерінің мәліметінше, автокөлік апаттарының 46,8 пайызы қала ішінде, 21,5 пайызы қала сыртында, 19,5 пайызы ауылдық жолдарда, 4,2 пайызы қалалық магистральдарда және 4,2 пайызы қала маңындағы магистральдарда тіркеледі. Тегерандағы жол апаттарынан қаза тапқандардың 45 пайызы – жаяу жүргіншілер. Автокөлік апаттарындағы жоғары өлім-жітімнің себептері жоғары жылдамдық, қауіпсіз емес көлік құралдары, жол ережелерін сақтамау және жедел жәрдем қызметтерінің жеткіліксіздігі болып табылады. Тегерандағы шудың 50 пайызы мотоциклдердің үлесіне, ал апаттардың 40-45 пайызы да мотоциклдерге байланысты.
Су жолдары
Иранда ірі өзендер жоқ. Тек Карун өзені кеме жүруге жарамды, "шағын сыймалы кемелер Құрамшаһырдан Ахвазға дейін шамамен 180 км (110 миль) қашықтыққа жүзе алады". Шатт-әл-Араб әдетте теңіз көлігі үшін шамамен 130 км-ге дейін кеме жүруге қолайлы; арнасы 3 метрге дейін тереңдетілген және пайдаланылуда.
Тасымалдау түрі
Еліміздің импорты мен экспортының 90 пайыздан астамы, әсіресе балық және мұнай салаларында, теңіз арқылы жүзеге асырылады (2009). 2008 жылы Иран арқылы транзитпен өткен тауарлардың 84 пайызы автомобиль жолдарымен, ал қалғаны теміржол арқылы тасымалданды.
Кіру порты
2011 жылы Бандар-Аббас транзит бойынша ең белсенді шекара болып табылды (37 пайыз), одан кейін Парвизхан (17 пайыз), Базарған (9 пайыз) және Башмак (7 пайыз) еді. 2008 жылы Сардаштағы (Батыс Азербайжан) Килех және Оңтүстік Хорасандағы Язданнан басқа, ел бойынша 24 шекаралық өткізу пункті жұмыс істеді. Бандар-Аббас транзиттік операциялардың 40,8 пайызын атқарып, жүк транзиті бойынша ең динамикалық деп есептелді. Одан кейін Базарған (16,6 пайыз), Сарахс (14,1 пайыз), Бандар Анзали (9,2 пайыз) және Пиле Савар (3,9 пайыз) орналасты.
Экономика
Транзит жүгінің әрбір тоннасы елге 150 доллар пайда әкеледі және 40 жұмыс орнын құрайды. Ел арқылы жыл сайын 40 миллион тонна тауар тасылғанда Иран 12 миллиард АҚШ доллары көлемінде кіріс табады.
TRACECA
2009 жылдың қыркүйегінде Иран ресми түрде "Еуропа – Кавказ – Азия" көлік дәлізі (TRACECA) бағдарламасына қосылды, ол "жаңа Жібек жолы" деп те аталады. TRACECA 1998 жылы Еуропа, Кавказ және Азия арасындағы экономикалық қатынастарды, сауда және көлік байланыстарын дамыту мақсатында құрылды. Бұл бағдарламаға Еуропалық Одақ және Шығыс Еуропа мен Кавказ аймағының 14 мүше мемлекеті (соның ішінде Иран) кіреді. Иранның стратегиялық орналасуы оны Еуропа мен Орталық Азия арасындағы маңызды көлік дәлізіне айналдырады. 2010 жылдың тамызында Иран "TRACECA жобасына қол қоймағанын" жария етті және оның орнына көрші елдермен екіжақты келісімдер арқылы көлік байланыстарын жақсартуға жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Иранның бірінші вице-президенті Мохаммад Реза Рахими: "Егер елдің транзиттік секторының әлеуеті толыққанды пайдаланылса, ол мұнай саласымен салыстырылатын табыс әкелуі мүмкін" деді. Сондай-ақ ол Иранның жақын арада теміржол арқылы Қытай мен Еуропаға қосылатынын хабарлады.