Кіріспе

Иранның валютасы – иран риалы (ریال ایران; таңбасы: ﷼; қысқартуы: Rl (жекеше) және Rls (көпше) немесе латын әліпбиінде IR; ISO коды: IRR) – Иранның ресми валютасы. Ол 100 динарға бөлінеді, бірақ риалдың төмен сатып алу қабілетіне байланысты динар іс жүзінде қолданылмайды. Иранда POS терминалдары қолданыста болғанымен, АҚШ пен Иран арасындағы санкцияларға байланысты ел ірі халықаралық карта желілеріне қатыспайды. Саяхатшыларға жергілікті алдын ала төленген картаға ақша жүктеу ұсынылады. Валютаның ресми символы жоқ, бірақ ирандық ISIRI 820 стандарты жазу машиналарында қолдануға арналған символды анықтады (бұл стандарттар комитетінің өзі жасаған) және екі ирандық стандарт ISIRI 2900 және ISIRI 3342 оны қолдануға арналған таңба кодтарын анықтайды. Юникод стандартында осыған сәйкес келетін символ бар. Иран Парламенті риалды бұрынғы иран валютасының атауы – томанмен алмастыру арқылы төрт нөлді жою туралы ұсынысты мақұлдады, яғни 1 томан = 10 риал есебімен.

Валюталық бағам жүйесі

2002 жылға дейін Иранның валюта бағамы жүйесі көп деңгейлі жүйеге негізделген еді, онда мемлекеттік және мемлекетке жақын кәсіпорындар "артықшылықты немесе ресми бағамнан" (1 АҚШ долларына 1750 риал) пайдаланса, жеке сектор "нарық бағамын" (1 АҚШ долларына 8000 риал) төледі, осылайша теңсіз бәсекелестік ортасы құрылды. "Ресми бағам" мұнай мен газ экспортынан түскен түсімдерге, қажетті тауарлар мен қызметтерді импорттауға және сыртқы қарызды өтеуге қолданылды. 1995 жылдың мамыр айынан бері бір долларға 3000 риал белгіленген "экспорттық бағам" барлық басқа сауда операцияларына, бірақ көбінесе мемлекеттік кәсіпорындардың капитал тауарларын импорттауға қолданылды. Иранның Орталық банкі шетел валютасының 90 пайыздан астамын жергілікті нарыққа бағыттайды (2012). Бұл жоба 2012 және 2013 жылдар аралығында риалдың күрт құнсыздануына байланысты тоқтатылды, бірақ 2015 жылы валюта бағамдарын біріктіру (2017 жылға жоспарланған) және валюта туындыларын енгізу мақсатымен қайта қарастырылды. Бұл Иран тауар биржасы арқылы жүзеге асырылды. Банктерден басқа, шектеулі операциялар үшін айырбастау пункттері де қолжетімді. Айырбастау пункттері Иран Орталық банкі берген лицензия бойынша жұмыс істеуі тиіс. Шетел валютасын осы айырбастау пункттерінде сатып алуға немесе сатуға болады.

Қайта атау

Риалдың қазіргі төмен құны және адамдар бұл терминді сирек қолданатыны себепті, 1980 жылдардың соңынан бері валютаны қайта атау немесе ауыстыру мәселесі бірнеше рет көтерілді. 2003 жылы ірі номиналдағы банкноттар шығарылғаннан кейін бұл мәселе қайта жанданып, талқылауға түсті. Валюта реформасына қарсылар психологиялық факторларға байланысты инфляцияның өсуінен және Иран экономикасындағы тұрақсыздыққа алып келетін ақша айналымының жылдамдығының артуынан қаушады. 2007 жылдың 12 сәуірінде Парламенттің Экономикалық комиссиясы валютаны өзгерту жөніндегі заң жобасын бастауды жариялады, бұл ретте басқа елдерде, мысалы Түркияда валюта реформасы инфляцияны төмендетуге көмектескенін мәлімдеді. 2008 жылы Иран Орталық банкінің өкілі банк риалдан төрт нөлді алып тастап, оны томан деп атауды жоспарлап отырғанын хабарлады. Банк банкнотқа ұқсас екі жаңа саяхатшы чегін басып шығарды, олардың құны 500 000 және 1 000 000 риалды құрады. Алайда, олардың жоғарғы оң жақ бұрышында "50" (50 мың томанды білдіретін) және "100" (100 мың томанды білдіретін) деген сандар жазылған, бұл жаңа валютаға жасалған алғашқы қадам ретінде қарастырылды. 2011 жылдың 21 шілдесінде валюта реформасы жоспары бойынша халық пікірін білуге арналған веб-сайт іске қосылды, онда азаматтар қанша нөлді алып тастау керектігі және жаңа валютаның атауы қандай болуы тиіс деген мәселелер бойынша дауыс берді. Алдын ала нәтижелер төрт нөлді алып тастауды (үкімет ұсынғандай) және атауды парсиге өзгертуді көрсетті. 2016 жылы үкімет риалдың ресми статусын жою жоспарын жариялады, оны жиі қолданылатын томанмен алмастыруды көздеді (бір томан 10 риалға тең). 2019 жылдың шілдесінде Иран үкіметі ұлттық валютаны риалдан томанға ауыстыру туралы заң жобасын бекітті, бұл процеске 160 миллион доллар жұмсалатыны хабарланды. Бұл ұсыныс 2020 жылдың мамыр айында Иран Парламентімен де мақұлданды. Ауысу процесі екі жылға дейін кезең-кезеңмен жүзеге асырылуы мүмкін.

ЦРУ-ның нарықты манипуляциялау

2007 жылы АҚШ Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) Иранды тұрақсыздандыру мақсатымен иран риалына әсер ету жоспарына рұқсат берілгені хабарланды, алайда бұл жоспардың толық мәліметтері мен нәтижесі әлі белгісіз. 2012 жылы Иран 20 "валюта нарығын манипуляциялаушыны" ұстағанын мәлімдеді. 2013 жылы Иранға қатысты санкциялар туралы айтқан АҚШ сенаторы Карл Левин "Иран риалының банкноттары Еуропада басылады" деді.

Классикалық риал

18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында күміс монеталар 1/8, 1/4, 1/2 және 1 риал номиналында шығарылды.

Қазіргі риал

1932 жылы енгізілген екінші риал валютасының алғашқы монеталары 1, 2, 5, 10 және 25 динар, Rl 1/2, Rl 1, Rls 2 және Rls 5 номиналымен болды, Rls 1/2 – Rls 5 монеталары күмістен соғылды. Сондай-ақ, пахлави бойынша номиналталған алтын монеталар да шығарылды, бастапқыда олардың құны 100 Rls болды. 1944 жылы күміс монеталардың мөлшері кішірейтілді, ең кішкентай күміс монеталар – Rls 1. Осы жылы 25 динардан төмен номиналдағы барлық монеталар шығарылуын тоқтатты. 1945 жылы күміс Rls 10 монеталары енгізілді. 1953 жылы күміс монеталардың соғылуы тоқтатылды, ең кіші номиналы 50 динарға дейін төмендеді. 1972 жылы 20 Rl монетасы енгізілді. Ислам революциясынан кейін монеталардың дизайны Шахтың суретін алып тастау үшін өзгертілді, бірақ мөлшері мен құрамы бірден өзгертілмеді. 50 динар монетасы тек 1979 жылы соғылды, ал 50 Rls монетасы 1980 жылы енгізілді. 1992 жылы жаңа монеталар шығарылды, олар кішігірім Rls 1, Rls 5, Rls 10 және Rls 50 монеталарынан және жаңа Rls 100 монеталарынан тұрды. Келесі жылы 250 Rls монеталары енгізілді. 2004 жылы Rls 50, Rls 100 және Rls 250 монеталарының мөлшері кішірейтіліп, Rls 500 монетасы енгізілді. 2009 жылы Rls 250 және Rls 500 монеталарының жаңа, кішірек түрлері, сондай-ақ 1000 Rls жаңа номиналы енгізілді. 2010 жылы 2000 және 5000 риалдық монеталар шығарылды.

Цифрлық риал

Цифрлық риал немесе Иранның ұлттық валютасы – Иран Ислам Республикасының Орталық Банкінің мәлімдемесіне сәйкес, оның шығарылуы қазіргі риалдың негізінде жүзеге асырылады.

Қазіргі сериялар

Ирандық риал монеталары қазіргі кезде айналымда Сурет  Құны  Техникалық параметрлер  Сипаттама  Соғылған жылы Алдыңғы жағы Артқы жағы Диаметрі Қалыңдығы Салмағы Құрамы Шеті Алдыңғы жағы Артқы жағы Бірінші соғылу Rls 50 20.2 мм 1.33 мм 3.5 г мыс-никель-алюминий Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Фатима Масуме қабір кешені 2004 Rls 100 22.95 мм 1.36 мм 4.6 г мыс-никель-алюминий Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Имам Реза қабір кешені 2004 Rls 250 18.8 мм 1.56 мм 2.8 г мыс-никель-алюминий Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Фейзие мектебі 2009 Rls 500 20.8 мм 1.66 мм 3.9 г мыс-никель-алюминий Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Шираз қаласындағы Саади мазары 2009 Rls 1,000 23.7 мм 1.9 мм 5.8 г мыс-никель-алюминий Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Хажу көпірі 2009 Rls 2,000 26.3 мм 1.76 мм 6.8 г мыс-никель-мырыш Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Имам Реза қабір кешені 2010 Rls 5,000 29.3 мм 2 мм 10.1 г мыс-никель-мырыш Тісті Құны, мотив, соғылған жылы, "Ислам Республикасы Иран" Мәтін, Иран Ислам Республикасының Орталық Банкінің құрылған күнінің 50 жылдығы 2010

Банкноттар

1932 жылы "Bank Melli Iran" 5, 10, 20, 50, 100 және 500 риалдық банкноталарды шығарды. 1935 жылы 1000 риалдық банкноттар енгізілді, содан кейін 1951 жылы 200 риалдық, 1952 жылы 5000 және 10000 риалдық банкноттар енгізілді. 5 риалдық банкноттар соңғы рет 1940 жылдары шығарылған, ал 10 риалдық банкноттар 1960 жылдары қолданыстан шығарылған. 1961 жылы Иранның Орталық банкі қағаз ақша шығаруды өз міндетіне алды. 1979 жылы ислам төңкерісінен кейін, шахтың суреті бар ирандық банкноттарға шахтың суретін жабу үшін күрделі өрнектермен мөр басылды. Ислам Республикасының алғашқы ресми шығарылымдары 100, 200, 500, 1000, 5000 және 10000 риалдық номиналдарда болды. 2000 риалдық банкноттар 1986 жылы енгізілді. Оларды Иранның Орталық банкі шығарады, әрқайсысына Иранның Орталық банкінің президентінің қолы қойылады. 100, 200 және 500 риалдық банкноттар сирек кездеседі; дүкендерде соңғы 500 риалды қайтарым берудің орнына көбінесе шайнама жем салады. Күнделікті өмірде адамдар 100 000 риалдық банкноттарды көптеп алып жүреді.

Үлкен банкноттарды шығару

Алғаш рет 10 000 теңгеден асатын банкноттарды басып шығару 1989 жылы ұсынылды, ал 1992 жылы орталық банк 20 000, 50 000 және 100 000 теңгелік банкноттарды басып шығаруға үкіметтен рұқсат сұрады. Бұл сол кезде инфляция мен фальшификациялау қаупінен қорқып, іске аспады. Банкнотта Мұхаммед пайғамбардың: «Егер білім Плеядалар тұсында болса да, Парсы елінің халқы оған жетеді» деген сөзі келтірілген. Қазіргі кезде айналымда 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 және 100 000 теңгелік банкноттар бар. Рухолла Хомейни қайтыс болғаннан кейін оның суреті 1000 теңгелік және одан жоғары номиналдағы банкноттардың бет жағында пайдаланылды.

Баспа

Қауіпсіздік қағаз фабрикасы (TAKAB деп аталады) – қағаз фабрикасы және Иран Орталық Банкінің еншілес кәсіпорны. Ол Амол қаласында орналасқан, қауіпсіздік қағаздарын, соның ішінде Иран риалы банкноттарын өндіруге жауапты.