Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирандағы мұнай дағдарысы 1951-1954 жылдары.
Oil crisis in Iran from 1951 to 1954
Абадан дағдарысы (بحران نفتی ایران Bohrân Nafti Irân, "Иранның мұнай дағдарысы") 1951-1954 жылдары болды, Иран BP бақылауындағы Anglo Iranian Oil Company (AIOC) компаниясының ирандық активтерін ұлттандырғаннан және Абадан қаласындағы мұнай өңдеу зауыттарынан батыс компанияларын қуғаннан кейін (Абадан мұнай өңдеу зауыты туралы қараңыз).
The Abadan Crisis (بحران نفتی ایران Bohrân Nafti Irân, "Iran Oil Crisis") occurred from 1951 to 1954, after Iran nationalised the Iranian assets of the BP controlled Anglo Iranian Oil Company (AIOC) and expelled Western companies from oil refineries in the city of Abadan (see Abadan Refinery).
Кіріспе
AIOC Ұлыбританияның "ең ірі шетелдік активі" және Клемент Атли мен Эрнест Бевиннің британдық соғыстан кейінгі дәуірінде "ұлттық мақтаныш көзі" болды. Тіпті "1940-шы жылдар мен 1950-ші жылдардың басындағы кейбір жоғары британдық шенеуніктер парсы мұнайының шын мәнінде және заңды түрде британдық мұнай екеніне сенді, себебі оны британдықтар ашқан, британдық капиталмен дамытылған және британдық білік пен британдық ептілік арқылы игерілген". Ал Иран премьер-министрі Мохаммад Мосаддег 1933 жылы Иранның AIOC-ке берген концессиясын "адамгершілік емес, сондай-ақ заңсыз" деп есептеді. Мосаддег "Британияның Ирандағы коммерциялық қатысуының барлық қырларына қарсы тұрды". Британдықтар Мосаддегтің саясаты жеңіске жетсе, "әлемдегі ұлтшылдар британдық концессияларды жазасыз жоюға тырысады" деп қорқып отырды.
The AIOC was the United Kingdom's "single largest overseas asset" and a "source of national pride" in the British post war era of Clement Attlee, and Ernest Bevin. Even as late as the "1940s and early 1950s some high British officials still believed that Persian petroleum was actually and rightly British petroleum because it had been discovered by the British, developed by British capital, and exploited through British skill and British ingenuity." In stark contrast, Iranian Premier Mohammad Mosaddegh believed the 1933 concession granted to the AIOC by Iran was "immoral as well as illegal". Mosaddeq "challenged every aspect of the British commercial presence in Iran". The British feared that if Mosaddeq's policies prevailed, "nationalists throughout the world could abrogate British concessions with impunity."
Ұлттықлендіру
АОИК 1951 жылғы наурыз айында Иран Парламентімен мемлекеттік меншікке алынды. Иранда бұл шара зор қолдауға ие болды және ұлттық байлықтың тоқтатылмайтын ағынына соңғы нүкте қойылды деп есептелді, осы байлықты енді Ирандағы кедейлікпен күресуге жұмсауға болады. Ұлыбританияда ұлттандыру шартты бұзушылық немесе қарақшылық ретінде қарастырылды. Ұлттандырудан кейін АҚШ-тағы британдық өкілдері Иранға мұнай компаниясын ұлттандыруға рұқсат беру «ресейліктер үшін жеңіс болады» деп мәлімдеді, сондай-ақ «Ұлыбританияның төлем балансында жылына жүз миллион фунт стерлинг шығынына себеп болады, бұл қарулану бағдарламасына және тұрмыстың қымбаттауына елеулі әсер етеді» деді. Британдық әскери кемелері Абаданды блокадалады. 22 тамызда британдық үкімет Иранға қатысты бірқатар экономикалық санкциялар енгізді. Ол қант пен болат сияқты маңызды британдық тауарлардың экспортын тоқтатты, Иранның мұнай өндірісінен барлық британдық қызметкерлерді және Абаданнан шамамен 300 әкімшіні қайтарды, сондай-ақ Иранның британдық банктердегі валюталық шоттарына қол жеткізуін шектеді. 1951 жылдың күзінде британдық жұмысшыларды қайтарғаннан кейін ирандықтар өндірісті басқару үшін британдық емес техниктерді оңай жалдап, оларды алмастыру үшін өз азаматтарын тез оқыта алатынына сенімді болды. Бірақ бұл осылай болған жоқ; АҚШ, Швеция, Бельгия, Нидерланды, Пәкістан және Батыс Германия өздерінің техниктерін ұлттандырылған ирандық өнеркәсіпке беруден бас тартты. Тек Италия ғана келісім берді, бұл көптеген өнеркәсіптік дамыған елдердің ұлттандыру дауында Ұлыбританияны қолдағанын көрсетті. 1952 жылдың шілдесінде Корольдік теңіз күштері итальяндық «Роуз Мэри» танкерін тоқтатты және кемедегі мұнай ұрланған мүлік деген желеумен оны Аден британдық протекторатына кіргізді. Корольдік теңіз күштерінің ирандық мұнай тасымалдайтын танкерлерді тоқтатуы туралы жаңалық басқа танкерлерді қорқытып, Ираннан мұнай экспортын тоқтатты.
The AIOC was nationalized by the Iranian Parliament in March 1951. In Iran this was enormously popular and seen as a long overdue staunching of the bleeding of its national wealth which could now be harnessed to fighting poverty in Iran. In Britain, the nationalisation was widely seen as an intolerable breach of contract or theft. British emissaries in the United States after the nationalisation, argued that allowing Iran to nationalise the oil company "would be widely regarded as a victory for the Russians" and would also "cause a loss of one hundred million pounds per annum in the United Kingdom's balance of payments, thus seriously affecting our rearmament program and our cost of living." British warships blockaded Abadan. On 22 August, the British cabinet imposed a series of economic sanctions on Iran. It prohibited exports of key British commodities, including sugar and steel, directed the withdrawal of all British personnel from Iranian oil fields and all but a hard core of about 300 administrators from Abadan and blocked Iran's access to its hard currency accounts in British banks. After the withdrawal of the British workers in the fall of 1951, the Iranians felt confident that they could easily hire non British technicians to run the industry and then quickly train their own nationals to replace them. This did not prove to be the case; the United States, Sweden, Belgium, the Netherlands, Pakistan, and West Germany all refused to make their technicians available to the nationalized Iranian industry. Only Italy agreed, demonstrating that most industrialized countries supported Britain over Iran in the nationalization dispute." In July 1952, the Royal Navy intercepted the Italian tanker Rose Mary and forced it into the British protectorate of Aden on the grounds that the ship's petroleum was stolen property. News that the Royal Navy was intercepting tankers carrying Iranian oil scared off other tankers and effectively shut down oil exports from Iran.
Төңкеріс
Шах таңдап алған және Меджлис бекіткен премьер-министр 1953 жылғы 19 тамызда Ұлыбритания мен АҚШ ұйымдастырған төңкеріс салдарынан құлатылды. "Ажакс" операциясы деп аталған төңкеріс кезінде ЦРУ және МИ-6 Мохаммад Реза Пахлавиді қайта билікке келтірді. 1954 жылғы тамызда AIOC халықаралық консорциумның бақылауына өтті. Бастапқыда консорциумдағы меншік үлестерін былай бөлу ұсынылды: 40% бес ірі американдық компания арасында тең бөлінеді (әрқайсысына 8%); British Petroleum 40% үлеске ие болады; Royal Dutch/Shell 14% үлеске ие болады; ал CFP, француз компаниясы 6% үлеске ие болады. Иран енді пайданың 25%-ын алды, бұл AIOC-мен жасалған алғашқы келісімдегі 20%-дан көп. Сауд Арабиясы және аймақтың басқа мұнай өндіруші елдері сол кезде американдық мұнай компанияларымен ынтымақтаса отырып, пайданың 50%-ға дейін алды. 1951 жылғы сәуірде Меджлис Иранның мұнай өнеркәсібін бірауыздан ұлттандырды және Ұлттық Иран Мұнай Компаниясы (NIOC) құрылды, ол AIOC-ті ығыстырды. AIOC Ираннан басқаруын алып тастады және ирандық мұнайға қарсы тиімді жаһандық эмбарго ұйымдастырды. AIOC-тің иесі болған Ұлыбритания үкіметі Гаагадағы Халықаралық сотта ұлттандыруға наразылық білдірді, бірақ оның шағымы қабылданбады. NIOC мұнайды ұлттандырудан кейін бірден құрылды.
The prime minister, who was selected by the Shah and approved by the Majlis, was overthrown on 19 August 1953, following a coup d'état orchestrated by the United Kingdom and the United States. During the coup, codenamed Operation Ajax, the CIA and MI6 restored Mohammad Reza Pahlavi to power. In August 1954, the AIOC was set under the control of an international consortium. Initially, ownership shares in the consortium proposed to be divided along the following lines: 40% to be divided equally (8% each) among the five major American companies; British Petroleum to have a 40% share; Royal Dutch/Shell to have 14%; and CFP, a French Company, to receive 6%. Iran now received 25% of the profits compared to 20% of the original treaty with the AIOC. Saudi Arabia and other oil exploiting countries of the region received up to 50% of the profits in cooperation with American oil companies at the same time. In April 1951, the Majlis nationalized the Iranian oil industry by a unanimous vote, and the National Iranian Oil Company (NIOC) was formed, displacing the AIOC. The AIOC withdrew its management from Iran and organized an effective worldwide embargo of Iranian oil. The British government, which owned the AIOC, contested the nationalization at the International Court of Justice at The Hague, but its complaint was dismissed. NIOC was established right after nationalization of oil.