Кіріспе
Американдық дәрігер (1949 жылы туған)
Питер Агре (Peter Agre; 30 қаңтар 1949 жылы туған) – американдық дәрігер, Нобель сыйлығының лауреаты және молекулалық биолог, Джонс Хопкинс Bloomberg қоғамдық денсаулық мектебінің және Джонс Хопкинс медицина мектебінің ерекше профессор және Джонс Хопкинс малярия зерттеу институтының директоры. 2003 жылы Агре мен Родерик Маккиннон «жасуша мембраналарындағы каналдарға қатысты жаңалықтары» үшін 2003 жылғы химия бойынша Нобель сыйлығын бөлісті. Агре аквапорин су каналдарын ашқаны үшін танылды. Аквапориндер – жасуша мембранасы арқылы су молекулаларын өткізетін су каналдарының ақуыздары. 2009 жылы Агре Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (AAAS) президенті болып сайланды және ғылым дипломатиясы саласында белсенді жұмыс істеді.
Өмірбаян
Агре – Миннесота штатының Нортфилд қаласында норвегия және швециялық тегінен шыққан ата-анасынан туған алты баланың екіншісі. Агре – лютеран дінінің өкілі. Жоғары мектептің Кеңес Одағы арқылы жасаған жазғы саяхатынан кейін халықаралық саяхаттарға қызығушылық танытқан Агре, әкесі – колледж химия профессоры болғандықтан ғылымға қызығушылық танытқанға дейін оқуда жақсы нәтиже көрсетпеген. Агре Рузвельт орта мектебін (Миннесота) бітірген соң, Миннеаполистегі Огсбург университетінен химия бакалавры және 1974 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Джонс Хопкинс медицина мектебінен медицина докторы ғылымын алды. 1975-1978 жылдары ол Чарльз С.Дж. Карпентердің жетекшілігімен Кейс Вестерн Резерв университетінің Кейс Медициналық орталығында ішкі медицина бойынша клиникалық тағылымдамасын аяқтады. Содан кейін ол UNC Chapel Hill-дің Солтүстік Каролина мемориалдық ауруханасында гематология-онкология саласында тағылымдамадан өтті. 1981 жылы Агре Джонс Хопкинс медицина мектебіне оралып, Ванн Беннеттің жасушалық биология кафедрасының зертханасына қосылды.
Кәсіби марапаттар
2003 жылғы химия саласындағы Нобель сыйлығынан басқа, Аггре 2000 жылы Ұлттық ғылым академиясының, 2003 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, 2004 жылы Америка философиялық қоғамының, 2005 жылы Ұлттық медицина академиясының және 2011 жылы Америка микробиология қоғамының мүшесі болып сайланды. Агре әлемнің түкпір-түкпіріндегі университеттерден, оның ішінде Жапония, Норвегия, Грекия, Мексика, Венгрия және АҚШ-тан 19 құрметті докторлық диплом алды. 2014 жылдың ақпан айында ол көп салалы зерттеуші ретіндегі жетістіктері мен жас ғалымдарды оқытудағы үздік тәжірибесі үшін Джонс Хопкинс университетінің Блумберг есімдігімен аталатын көрнекті профессоры атанды. Блумберг есімдігімен аталатын көрнекті профессорлық лауазым 2013 жылы Майкл Блумбергтің қайырымдылығымен құрылды.
Жеке өмір
Агре мен әйелі Мэри 1975 жылдан бері үйленген, олардың үш қызы, бір ұлы және екі кішкентай немересі бар. Оның екі бауыры, дәрігерлер де, және ұлы Кларк, қоғамдық қорғаушы, сондай-ақ «Игл Скаут» атағын алған. Агре арктикада жабайы каноэмен жүзуді және көлденең шаңғы тебуді ұнатады, Швециядағы 60 мильдік «Васалоппет» шаңғы жарысын бес рет аяқтаған. 2012 жылы Паркинсон ауруының диагнозы қойылғаннан кейін Агре белсенділігін азайтуға мәжбүр болды. "Мен өзімді Альберт Эйнштейнге қарағанда Хаклберри Финнге жақын сезінемін", - деді ол «Скаутинг» журналына берген сұхбатында. Агре ғылым студенттері арасында адалдығымен және қарапайымдылығымен танымал. Ол «The Colbert Report» бағдарламасында Америка ғалымдары мен инженерлерінің (SEA) негізін қалаушы мүшесі ретіндегі рөлін, саясаттағы ғылыми негізді шешімдерді және американдықтардың ғылым саласындағы білімінің төмендеуін талқылады.
Биомедициналық зерттеулер
1970 жылдардың басында Джонс Хопкинс университетінің медицина студенті болған Агре Брэд Сак пен Педро Куатрекасас зертханаларында жұмыс істеді, онда дамып келе жатқан елдердегі кішкентай балалардың сусыздануына және өліміне себеп болатын энтеротоксинмен шақырылған іш сүртуді зерттеді. Клиникалық тәжірибеден кейін Агре Джонс Хопкинс университетінің жасуша биология кафедрасындағы Ванн Беннеттің зертханасына қосылды, онда ол қызыл қан жасушаларының мембраналарын зерттеді және спектрин тапшылығын тұқым қуалайтын сфероцитоздың жиі кездесетін себебі екенін анықтады – бұл қан жасушаларының нашар, шар тәрізді пішіндес гемолитикалық анемиясы. 1984 жылы Агре Медицина кафедрасына қосылды, онда ол өзінің зерттеу бағдарламасын құрды және алғаш рет Резус қан тобы антигенінің, RhD-ның 32 килодальтондық негізгі құрамдық бөлігін бөліп алды.
Аквапориндер
РГД зерттеу кезінде Аггердің тобы 28 килодальтондық қызыл қан жасушасы мембранасының ақуызын кездейсоқ түрде тапты. Бүйрек түтікшелерінде де көп мөлшерде кездесетін 28 кДа ақуыз, жеміс шыбығының миы, сүтқоректілердің хрустальдық линзасы, бактериялар және өсімдіктер сияқты әртүрлі көздерден алынған ақуыздармен байланысты болды. Оның функциясы белгісіз болғандықтан, Агре Солтүстік Каролина университетінің бұрынғы гематология профессоры Джон К. Паркермен кеңесіп, ақуыздың қызыл қан жасушалары мен басқа да жасушалардың мембраналары арқылы судың жылдам қозғалысына жауапты, көптен ізделіп келген су арнасы болуы мүмкін деген болжам жасады. Джонс Хопкинс университетінің физиология кафедрасының қызметкері Уильям Гуггиномен бірлесіп, Аггердің докторантурадан кейінгі ғылыми қызметкері Грегори Престон, Xenopus laevis (қақауыздың жұмыртқалары) ооциттерінде сРНК-ны экспрессиялау арқылы су арнасының қызметін растады, нәтижесінде олар осмостық белсенділікке ие болып, тұщы суда жарылды. 28 кДа ақуыз қазір аквапорин 1 (қысқартылған AQP1) деп аталады, ол су арнасы ақуыздарының үлкен отбасының прототипі болып табылады. Агренің сөзіне göre, аквапориндер – "жасушалардың сантехникалық жүйесі". Кез келген жасуша негізінен суда тұрады. "Бірақ су жасуша ішінде жай тұрмайды, ол өте ұйымдасқан түрде қозғалады. Бұл процесс аквапориндер немесе су арналары бар тіндерде жылдам жүреді". Ғалымдар 100 жыл бойы судың жасуша мембранасы арқылы сүзуі мүмкін деп есептеді, және шындығында, кейбір су осылай сүзеді. "Бірақ кейбір жасушалар арқылы судың өте жылдам қозғалысын осы теориямен түсіндіру мүмкін емес", - деді Агре. Агренің тобы және басқа зерттеушілер әртүрлі тіндерде паралогтарды анықтады, ал адамда он екі аквапорин бар. Сумен қаныққан аквапориндер ми-жұлын сұйықтығының, көздің сулы юморінің, жас, тер, сілекей, тыныс жолдарының ылғалдылығын сақтау және бүйректің концентрациялық қабілеті үшін қажет. Бұзылуларына мидың ісінуі, көздің құрғауы, анемия, дегидратация және судың тоқтауы жатады. Су және глицеринмен қаныққан акваглицеропориндер глицеринді терінің базальдық деңгейіне сіңіруге, аштық кезінде майдан глицерин шығаруға және глицеринді бауырда глюкозаға айналдыруға көмектеседі. Аквапориндер мен акваглицеропориндер барлық тірі организмдерде кездеседі, оның ішінде омыртқасыздар, өсімдіктер, микроорганизмдер, археялар және малярияны қоздыратын плазмодиялар да бар.
2003 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығы
2003 жылдың қазан айында химия саласындағы Нобель сыйлығы екі дәрігер – Питер Аггре мен Родерик Маккиннонға "жасуша мембраналарындағы каналдарға қатысты жаңалықтар үшін" берілетіні жарияланды. Аквапорин су каналдарын ашқандығы үшін танылған Аггре Стокгольмнен қоңырау келгенде таңғы сағат 5:30-да төсекте болды. Кейін жаңалықты естіген анасы: "Жақсы, бірақ бұл оның басына көтеріліп кетпесін", – деді. Калий каналдарының құрылымын және таңдаулылығын анықтаған Маккиннон демалыс күндері балық аулаудан оралғанда жаңалықты әріптестерінен білді.
Малярия
Дамушы елдердегі ауруларға ұзақ уақыттан бері қызығушылық танытып келе жатқан JHMRI құрамында 20 профессор-оқытушы бар. Олардың зертханалық жұмыстарына безгек ауруын жұқтыруға төзімді шыбын-шіркейлерді жасау, жаңа безгек вакциналарын әзірлеу, потенциалды безгекке қарсы препараттардың биологиялық зерттеулері және жаңа безгекке қарсы дәрілерді іздеу кіреді. Африканың ауылдық аймақтарындағы далалық жұмыс JHMRI миссиясының маңызды бөлігі болып табылады. 2003 жылы Мача Research Trust ұйымымен ұзақ мерзімді серіктестік орнатылды. Бұл дінге негізделген зерттеу бағдарламасын доктор Филип Тума басқарады және ол бұрынғы миссионерлік ауруханамен байланысты. JHMRI ресурстарының арқасында африкалық ғалымдар мен Джонс Хопкинс университетінің ғалымдарының малярияға қарсы препараттарға төзімділік, масалардың инсектицидтерге төзімділігі және малярия жұғу деңгейін зерттейтін шағын, заманауи зерттеу кампусы салынды. 2003 жылы артемизинин комбинациялық терапиясы енгізілгеннен және 2007 жылы инсектицидпен өңделген торлар таратылғаннан бері Мачадағы кішкентай балалар арасындағы безгек ауруының ауыртпалығы 96%-ға төмендеді. 2010 жылы АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтынан Халықаралық безгек зерттеу орталығының (ICEMR) сыйлығын алу Африкадағы JHMRI бағдарламасын кеңейтуге мүмкіндік берді. Африкалық агенттіктермен бірлесіп, жаңа далалық учаскелер ұйымдастырылды: Солтүстік Замбияда және Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік-шығысында, онда безгекті бақылау сәтсіз аяқталды, сондай-ақ Мозамбик шекарасындағы Шығыс Зимбабведе, онда безгек қайтадан белсенділік танытты.
Ғылыми дипломатия
2009-2011 жылдары Америка ғылымды дамыту қауымдастығының кеңесшілер кеңесінің президенті және төрағасы қызметін атқарып жүргенде, Агре Америка ғылым дипломатиясы орталығының жұмысына белсенді қатысты. АААС-тың бас халықаралық өкілі Воган Турэкянмен және АҚШ Мемлекеттік хатшысының бұрынғы ғылыми кеңесшісі Норман П. Нюрейтермен бірлесіп жұмыс істеген Агре АҚШ-пен жауласып тұрған елдерге ғылыми дипломатиялық сапарлар сериясын ұйымдастырды. Әр сапардың мақсаты – бейбіт ғылыми жобалар бойынша алмасу мен ынтымақтастықты күшейту арқылы шиеленісті азайту болды.
Куба
Куба мен АҚШ үкіметтері арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, эмбарго салдарынан нашарлап, қажетті тауарлар, жабдықтар, тіпті дәрі-дәрмектерді импорттауға кедергі келтірді. 2009 жылы Барак Обаманың президент болып сайлануы АҚШ үкіметінің шектеулерді либералды интерпретациялауына әкелді, бұл екі ел арасындағы ғылыми және мәдени алмасуға жағдай жасады. 2009 жылдың қарашасында Агре Кубаға алты сапарының біріншісін жасады, ол AAAS ғалымдарының тобымен Гаванаға барды. Екі жыл өткен соң Агре Куба Ғылым академиясына және Кубаның жетекші ғылыми институттарына, оның ішінде биотехнология, фармацевтика және вакцина әзірлеу институттарына, оқу ауруханасына және Кубаның ELAM (Латын Америка медицина мектебіне) барып қайтты. Гавана университетінде лекция оқуға шақырылған Агре Фидель Кастромен де кездесті, ол көптеген мәселелерді талқылады, соның ішінде Куба революциясының бір себебі ретінде барлық адамға қолжетімді денсаулық сақтау қажеттілігі туралы әңгімеледі. Кейіннен Агре тағы бір AAAS сапарын басқарды және 2012 жылы Биотехнология Гавананың құрметті президенті, ал 2015 жылы Quimcuba-да пленарлық лекция оқыды. Куба мен АҚШ арасындағы керістікке қарамастан, 1900 жылдан бері ғылыми өзара әрекеттесудің ұзақ тарихы бар. Испан-американ соғысы кезінде сары қызбаның пайда болуы АҚШ армиясының майоры Уолтер Рид басқарған Сары қызба комиссиясын құруға әкелді. Бірлесіп жұмыс істеген кубалық медицина ғалымы Карлос Финлей және жас Джонс Хопкинс университетінің оқытушысы Джесси Уильям Лазеар сары қызбаның масалар арқылы жұғатынын алғаш рет дәлелдеді. Лазеар трагикалық тәжірибеде сары қызбамен ауырған науқастарды сорған масалардың шағуына рұқсат берді және ол осы аурудан қайтыс болды. Бұл жаңалық сары қызбаны жеңуге мүмкіндік берді. Куба Финлей мен Лазеардың лайықты құрмет алғанын қадағалап келді, бұл мәселе 2015 жылы Джонс Хопкинс денсаулық сақтау кеңесінің сапары және мемориалдық тақтаның ашылуымен ішінара шешілді.
Корея Халықтық Демократиялық Республикасы (Солтүстік Корея)
"Усақталған патшалық" деп аталатын КХДР 1953 жылғы келісілген қару тоқтатудан бері әлемнен дерлік толығымен оқшауланған. АҚШ ұйымдарының кіру туралы өтініштері қабылданбады. БҰҰ-дағы КХДР елшісі арқылы жұмыс істеу барысында, 2009 жылдың желтоқсан айында КХДР Мемлекеттік Ғылым академиясы ұйымдастырған сапарға Нобель сыйлығының лауреаты басқаратын AAAS командасына CRDF Global серіктестігі арқылы шақыру жолданды. Қару-жарақ дамыту мәселелерінен сақтану үшін, 15 зерттеу институтына, университеттерге, Ұлы Халықтық Оқу үйіне және ауруханаға бару туралы барлық өтініштер мақұлданды. Көп жағдайда, осы мекемелердің басшылары бұрын-соңды американдық адамды көрмеген немесе кездеспеген. Медицинаны дамыту және ауыл шаруашылығы саласындағы зерттеулер сияқты, болашақтағы өмір ғылымдарындағы ғылыми ынтымақтастық мүмкіндіктері кеңінен және ынтамен талқыланды. 15 айдан кейін Атлантадағы Картер орталығында КХДР ғылыми басшылығының AAAS – CRDF командасына кезекті сапары өтті. Кореяда туған американдық кәсіпкер құрған жеке университет – Пхеньян ғылым және технология университетінің (ПУСТ) басшылығымен кездесу болды. КХДР-дағы жалғыз ағылшын тіліндегі университет – ПУСТ, КХДР-дан үздік студенттер мен аспиранттарды, сондай-ақ шетелден келген ерікті оқытушыларды тартады. 2010 жылы ашылған ПУСТ – КХДР-да батыстық студенттердің корей студенттерімен араласа алатын жалғыз кампус. 2011 жылы ПУСТ-те өткен бірінші Халықаралық ғылыми симпозиумда және 2015 жылы өткен үшінші симпозиумда негізгі баяндама жасады. 2016 жылы төрт Нобель сыйлығының лауреаттары Кореяның бірнеше университетіне саяхатқа шақырған, бірақ ауруханаға түскендіктен қатыса алмады. Бұл оның елге төртінші сапары болар еді.
Мьянма (Бірма)
2010 жылдың сәуірінде Агре және AAAS ғылыми дипломатиялық тобы Мьянмаға сапар жасады. Олар жаңа астана Нейпидоға барып, Орман шаруашылығы министрлігі және Денсаулық сақтау министрлігімен ресми кездесулер өткізіп, безгек ауруы мәселесін талқылады. Янгон университетінің профессорлық-оқытушылық құрамымен де кездесу ұйымдастырылды. Әскери хунтаның әлі де сақталып тұрғанына қарамастан, оппозициямен Янгонда кездесулер өткізілгендіктен, жақындап келе жатқан өзгерістер байқалды. Аун Сан Су Чжи үй қамауында болғандықтан кездесуге қатыса алмады, бірақ алты айдан кейін босатылды. Содан бері Мьянма либералды демократияға қарай тұрақты дамуда.
Иран (Иран Ислам Республикасы)
Иранның БҰҰ-дағы елшісінің Нью-Йорктегі резиденциясында Иранның сыртқы істер министрі Али Акбар Салехимен болған кездесулердің нәтижесінде 2012 жылдың маусым айында Агре мен Норман П. Нюрейтер Тегеранға сапар жасады. MIT-ден PhD дәрежесін алған және Иранның Атом энергиясы ұйымының бұрынғы директоры Салехи Тегерандағы бірнеше университетте лекция оқуға мүмкіндік берді, онда Агре Шариф технология университетінің қонақ профессоры болып тағайындалды және президент Махмуд Ахмадинежадпен жеке кездесу ұйымдастырылды.
Томас Батлер ісі
Ұлттық ғылым, инженерлік және медицина академиясының Адам құқықтары жөніндегі комитетінің төрағасы ретінде Агре белгілі ғалымдар тобын басқарып, Техас Технологиялық университетінің инфекциялық аурулар зерттеушісі Томас Бэтлерді қорғады. Бэтлер 2003 жылдың қаңтар айында университет қауіпсіздік кеңсесіне 30 құты оба бактериясының жоғалып, күдік бойынша автоклавта немесе өртеліп кеткенін өз еркімен хабарлаған болатын. Бэтлер ФБР агенттерімен ынтымақтас болғанына қарамастан, жалған мәлімдеме жасады деген айып тағылып, тұтқындалды. Ол кінәсін мойындаудан бас тартқан соң, федералды прокурорлар Бэтлерге грант есебі және сынама жіберу туралы көптеген түсініксіз айыптар тақты. Агре және басқа ғалымдардың қолдауына қарамастан, Бэтлер сотта айыпты деп танылып, медициналық лицензиясынан айырылды және 2 жыл түрмеде жазасын өтеді. 9/11 шабуылдарынан кейін елде үлкен үрей болған кезде орын алған оқиғаны кейбіреулер биотерроризмге қатысты халықтың қорқынышынан туындаған ФБР-дің шамадан тыс реакциясы деп санайды.
2008 жылы Миннесота штатының АҚШ Сенатына сайлауы
2007 жылдың көктемінде Агре өзінің туған штаты Миннесотадағы АҚШ Сенатына қатысуға ниеттенгенін мәлімдеді. Бұл сайысқа Нью-Йорк штатынан шыққан екі адам қатысты: қазіргі сенатор Норм Коулман және оның қарсыласы – комедиант Ал Франкен. Агре Ирак соғысынан гөрі денсаулық сақтау және қоршаған орта мәселелеріне көбірек мән берді. Ол: «Мыңжылдық басында маңызды болған мәселелер бүгінде де маңызды» деді. Сонымен қатар, АҚШ Сенатының медицина ғылымының тұрғысынан пайда көретініне сенді. Сауалнамалар оның жеңіске жете алу мүмкіндігін көрсеткеніне қарамастан, 2007 жылдың тамызында Агре Миннесота Сенатының орындығы үшін жарысқа түспейтінін хабарлады. Ол бұл шешімді жеке құрбандықтары, сондай-ақ федералдық қаржыландырылатын ғылыми зерттеу бағдарламасы мен гуманитарлық қызметін тоқтату қажеттігімен байланыстырды. Ол үкіметте ғылымның өкілдігін арттыруды жақтады және болашақта мемлекеттік лауазымға үміткер болу мүмкіндігін жоққа шығармады. Барак Обама Миннесота штатын үлкен артықшылықпен жеңіске жеткізгенімен, сенат сайлауы тең нәтижемен аяқталды, нәтижесінде дауыстар қайта саналып, алты айлық сот даулары болды. Соңында Миннесота Жоғарғы Соты Аль Франкенді жеңіске ие деп жариялады, ол 2,9 миллион бюллетеньнің ішінде бар болғаны 312 дауыспен жеңіске жетті. Бұл нәтиже маңызды болды, өйткені Франкен 2009 жылдың шілдесінде сенатор ретінде қызметке кірісіп, «Қолжетімді денсаулық сақтау туралы» заң бойынша пікірталасты аяқтау үшін қажетті 60-шы дауыс берді.
Басқа белсенділік
Агре "Өзгеріс үшін ғалымдар мен инженерлер" ұйымының құрылтайшы мүшесі болумен қатар, Массачусетс штатының сенаторы Джон Керридің президенттікке кандидаттығын қолдайтын хатқа қол қойған 48 Нобель сыйлығының иегерінің бірі болды. Агре Буш әкімшілігінің көптеген саясатын сынады. "Буш әкімшілігі қоршаған орта үшін апатқа ұшырады. Олар Киото келісіміне қол қоймай, орыс рулеткасы ойнап отыр. Егер біз осының жаһандық климаттың өзгеруіне себеп екенін нақты дәлелдермен көргенше күтетін болсақ, онда кеш болады", - деді ол. Ол тағы бір Нобель сыйлығының лауреаты және бейбітшілік жақтасы Линус Полингке деген құрметін білдірді. Агре 2008 жылы Барак Обаманың президенттік науқанының кезеңдік командасында жұмыс істеді, ғылым саясатын қалыптастыруға және 2008 жылғы "Ғылым туралы пікірталас" бағдарламасынан түскен ғылыми саясатқа қатысты сұрақтарға жауап беруге көмектесті. 2015 жылы Агре 65-ші Линдау Нобель сыйлығы лауреаттарының кездесуінің соңғы күні Климаттың өзгеруі жөніндегі 2015 жылғы Майнау декларациясына қол қойды. Декларацияға барлығы 76 Нобель сыйлығының иегері қол қойды және ол Парижде өткен COP21 климат саммиті аясында Франция Республикасының президенті Франсуа Олландқа тапсырылды.