Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Шах Әли (немесе Шахгали; Ланг ру;; сонымен қатар Шиг Алей; Шиг Алей; 1505–1567) – Қасым хандығы мен Қазан хандығының ханы. Ол өмірінің көп бөлігін Қасым хандығын басқарып, 1552 жылы Мәскеуліктер басып алғанға дейін тәуелсіз болған Қазан хандығын үш рет билеуге тырысты. Ол Касимов қаласын да орыстардың қарауындағы вассал ретінде басқарды. Ол Қасым ханы Шейх Әулиярдың (1512–16 жылдары билік еткен) ұлы және Бахтияр сұлтанның немересі, Ахмет хан бин Күшүктің (Ресейге бақылауын жоғалтқан Алтын Орда билеушісі) інісі болды. Оның әйелдерінің бірі – Қазанның қайғылы тағдырға ұшыраған Сүйембикесі. 1567 жылы баласыз қайтыс болды, оның орнын Саин Булат басты. Ол дене бітімі жағынан ұнамсыз, әскерге жарамсыз, бірақ есті және салмақты адам деп сипатталады. Шах Әли – Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханның тікелей ұрпағы.
Shah Ali (or Shahghali; Lang ru; ; also known as Shig Aley; Шиг Алей; 1505–1567) was a khan of the Qasim Khanate and the Khanate of Kazan. He ruled the Qasim Khanate for much of his life and three times tried to rule the Khanate of Kazan, which was independent until its conquest by Muscovy in 1552. He also ruled the town of Kasimov as a vassal of the Russians. He was the son of the Qasim Khan Sheikh Auliyar (reigned 1512–16) and grandson of Bakhtiar Sultan, a brother of Ahmed Khan bin Küchük (the Golden Horde ruler who lost control of Russia). One of his wives was the unfortunate Söyembikä of Kazan. He died childless in 1567 and was succeeded by Sain Bulat. He is described as physically repulsive and too fat to be a soldier, but a man of sound judgement. Shah Ali was a direct descendant of Jochi Khan, the eldest son of Genghis Khan.
Өмірбаян
Шахғали 1516 жылы 11 жасында әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Бұл кезең туралы ақпарат аз. Қазанға қоныс аударғаннан кейін оның інісі Жан Әли Касимов хандығына ие болды. 1519–21: Бірінші Қазан. Ұлуғ Мұхаммед әулеті жойылған соң, Қырым хандығынан біреуді әкелу туралы әңгіме болды, бірақ Ресей өзінің вассалы Шахғалиді таңуға қол жеткізді. Ол Ресейдің вассалы ретінде ұнамай, қарсыластарына жасаған зорлық-зомбылығы жағдайды нашарлатты. Крымға елшілік барып, Қырым ханы Мехмед I Гирайдың інісі Сәхиб I Гирайды (1521–25 жылдары билік құрған) алып келді. Ол Қазанға қиындықсыз кірді, Шахғали тұтқындалды. Шахғали көп ұзамай босатылды, бірақ оған азық-түлік аз берілді және Ресей аумағына жол табу қиын болды. 1521–47: Ресейдегі жер аудару: Шахғали Ресейге жеткенде, ол құрметті жер аударуда болды, ал оның інісі Жан Әли Касимовты сақтап қалды. 1526 жылы Зигмунд фон Герберштейн онымен кездесті. 1533 жылы ол Қазанмен сөз байласуда айыпталып, Белозерскіге жер аударылды және 1535 жылы босатылды. 1537–46: Екінші Касимов: Бұл кезең туралы деректер аз. 1546: Екінші Қазан: 1546 жылы Ресей Қазанды жеңіп алды, хан Сафа Гирай қашып кетті, ал бейбітшілік жақтастары Шахғалиді хан ретінде қабылдады. Ол 3000 Касимов әскерімен және бірнеше орыс ханзадаларымен келді. Бірнеше апта ішінде оның әскері қырғынға ұшырады және ол өзінің сарайында тұтқынға алынғаны белгілі болды, бірақ оны тақтан түсіруге әрекет жасалмады. Бірнеше аптадан кейін той ұйымдастырып, барлығын мас қылып, ешкімге білдірмей сарайдан қашып кетті. Оған қашып құтылуға көмектескен адам өлім жазасына кесілді. 1546–51: Үшінші Касимов: Шахғали Касимовқа оралды және 1547–51 жылдары Қазанға бірнеше шабуылға қатысты. 1551–52: Үшінші Қазан: Қазір қатты әлсіреген Қазан Шахғалиді хан ретінде қабылдады. Бұрынғы ханның әйелі (Соембика) мен оның ұлы орыстарға тапсырылды, мыңдаған орыс тұтқындары босатылды. Халық олардың жақындап келген жаулап алуын қабылдамады және ол Ресейдің вассалы және тәуелсіз хандықтың билеушісі ретіндегі позициясының арасындағы қақтығысты басқара алмады. Ол үш мыңдай қарсыласын өлтірді, бірақ бұл жағдайды одан бетер ушықтырды. Ресей елшісі қалаға кіріп, тәртіп орнатуды ұсынды, бірақ ол қаласын сенімсіздерге тапсырудан бас тартты. Екінші елшілік оның қызметтен алынуын талап етті. Оның орнына ол үшінші рет қаладан қашып, Касимовқа оралды. 1552–67: Төртінші Касимов. Шахғали 1552 жылы Қазанды Ресейдің толық басып алуына қатысты. 1558 жылы оны Энтони Дженкинсон кірістірді. 1559 жылы ол Ливон соғысына орыс авангардының командирі ретінде қатысып, Нарва мен Пярнуды қоршауға алды. 1562 жылы ол Полоцк қаласын қорғады, ал 1564–1565 жылдары Ресей шекарасындағы Великие Луки қаласын қорғады. Ол 1567 жылы баласыз қайтыс болды.
Shahghali came to the throne in 1516 at age 11 upon his father’s death. There is little information about this period. When he moved to Kazan his brother Jan Ali became khan of Kasimov. 1519–21: First Kazan. The house of Ulugh Mohammad having died out, there was talk of bringing in someone from the Crimean Khanate, but Russia managed to impose their vassal Shahghali. He was disliked as a Russian vassal and his violence toward his opponents only made things worse. An embassy went to Crimea and brought back Sahib I Giray (reigned 1521–25), the brother of Crimean khan Mehmed I Giray. He entered Kazan with no difficulty and Shahghali was arrested. Shahghali was soon released, but given few provisions and had difficulty making his way to Russian territory. 1521–47: Russian exile: When Shahghali reached Russia he was kept in honorable exile and his brother Jan Ali retained Kasimov. Sigismund von Herberstein met him in 1526. In 1533 he was accused of intrigue with Kazan and exiled to Belozersk and released in 1535. 1537–46: Second Kasimov: There is little documentation for this period. 1546: Second Kazan: in 1546 Russia defeated Kazan, khan Safa Girai fled, and the peace party accepted Shahghali as khan. He arrived with 3000 Kasimov troops and several Russian princes. Within a few weeks his troops were massacred and it was clear that he was a prisoner in his own palace, although there was no attempt to dethrone him. After some weeks of this he held a banquet, got everyone drunk and slipped out of the palace before anyone knew he was gone. The man who helped him escape was executed. 1546–51 Third Kasimov: Shahghali returned to Kasimov and in 1547 51 was involved in several attacks on Kazan. 1551–52 Third Kazan: Now greatly weakened, Kazan accepted Shahghali as khan. The previous Khan's widow (Soyembika) and her son were turned over to the Russians and thousands of Russian captives were released. The people would not accept their near conquest and he could not manage the conflict between his position as both a Russian vassal and ruler of an independent khanate. He killed some three thousand of his opponents, but this made things worse. Russia sent an ambassador suggesting that Russian troops enter the town to restore order, but he refused to surrender his city to unbelievers. A second embassy demanded his deposition. Instead he fled the town for a third time and returned to Kasimov. 1552–67 Fourth Kasimov. Shahghali took part in the final Russian conquest of Kazan in 1552. He was visited by Anthony Jenkinson in 1558. In 1559 he participated in the Livonian War as commander of the Russian avant garde, and besieged Narva and Pärnu. In 1562 he defended Polock and in 1564 1565 defended Velikie Luki on the Russian border. He died childless in 1567.