Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Курд әмірі (1803–1869)
Kurdish emir (1803–1869)
Бедир хан Бег (курманджи: Bedirxan Beg, Bedirhan Bey; 1803–1869) – Ботан әмірлігінің соңғы күрд мірі және мутеселлимі. Рожаки әулетінің мұрагерлік басшысы, оның тақ орны ежелгі Битлис қамалы болған және Шарафхан Бидлисиден тараған Бедир хан Түркиядағы Жизреде (қазіргі) дүниеге келген. Ол 1821 жылы Ботан әмірлігінің мірі болып, 1847 жылға дейін билік етті.
Bedir Khan Beg (Kurmanji: Bedirxan Beg, Bedirhan Bey; 1803–1869) was the last Kurdish Mîr and mütesellim of the Emirate of Botan. Hereditary head of the house of Rozhaki whose seat was the ancient Bitlis castle and descended from Sharafkhan Bidlisi, Bedir Khan was born in Cizre (now in Turkey). He became the Mir of the Emirate of Botan in 1821 and ruled until 1847.
Ерте өмір
Ол Абдулла бидің ұлы болып, оның туысы Сейфеддин (Абдулла бидің қайтысынан кейін оның орнын басып, аймақты тыныштандыра алмағандықтан) және оның ағасы Саид бидің дінге берілгендігіне байланысты басшылықты Бедир ханға қалдырғаннан кейін Ботанның билеушісі болды. Мир ретіндегі алғашқы кезеңінде, ол 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысында Осман сұлтанға қолдау көрсетпеуге мүмкіндік беретіндей, өңірлік билігін нығайтты. Ол өзінің бақылауындағы, соғыстан қираған аудандарды дамытып, бірнеше жылдың ішінде оның билігіндегі халық саны айтарлықтай өсті. Оның жетістігі соншалық болды, аймақтағы еуропалық дипломаттар өз үкіметтеріне Бедир ханның басқа көрші аймақтармен салыстырғанда, өзінің жақтастарына жақсы экономикалық жағдай мен қауіпсіздік ұсыну қабілеті туралы хабарлады. Бедир Хан Бег езидтердің жаппай қырғынына бірнеше рет жауапкер болды. 1832 жылы Бедир Хан Бег, күрд Сорран әмірі Мұхаммед пашамен бірлесіп, Шекхан аймағында мыңдаған езидтерді өлтірді. Бірақ ол Мұхаммед Пашамен әрдайым жақсы қарым-қатынаста болған жоқ, 1834 жылы оның әскері әмірлікті одан қорғауға мәжбүр болды. Бедир хан Осман империясының орталықтандыру саясатының салдарынан билігін жоғалта бастады, бұл 1839 жылғы Танзимат жарлығымен және келесі жылы оның қолданылуымен аяқталды. 1839 жылғы Низип шайқасында Осман тарапынан қатысқан Бедир хан, Орталық Күрдістандағы ең ықпалды күрд билеушісі ретінде көзге түсті. Ол салықтарды көтеріп, өз монеталарын шығарды және сот жүйесін ұйымдастырды. Бохтанның қауіпсіздігі оған тұрғындар арасында зор танымалдылық сыйлады, нәтижесінде көршілес аудандардан көптеген отбасылар Бохтан әмірлігіне көшіп келді. Оның әскерін бірнеше тайпалардан құралған, тайпалық милициялар арқылы жаңғыртуды жоспарлағаны және жұма намазында оның аты-жөні айтылғаны белгілі болғандықтан, орталық Осман үкіметі Бедир ханның өсіп келе жатқан тәуелсіздік қозғалысын тоқтатуға шешім қабылдады.
He was born to Abdullah Bey, and became the ruler of Botan after his cousin Seyfeddin, (who succeeded Abdullah Bey after his death) wasn't able to calm down the region and his brother Said Bey was too religious and left the leadership to Bedir Khan. During his first term as Mir, he soon established a regional control strong enough, that allowed him to deny his support to the Ottoman Sultan during the Russo Turkish War between 1828 and 1829. He managed to develop the war torn districts under his control and within years, the population in the area in his control grew significantly. His success was such, that European diplomats from the region reported to their governments about Bedir Khans ability to provide his followers with a good economic standard and security, comparing with other neighboring regions. Bedir Khan Beg was repeatedly responsible for massacres of the Yazidis. In 1832, thousands of Yazidis were killed in the Shekhan area by Bedir Khan Beg in cooperation with the Kurdish Soran prince Muhammad Pasha of Rawanduz. But he was not always on good terms with Muhammad Pahsa, in 1834, his army had to defend the Emirate from him. and Bedir Khan began to lose his power due to the centralist policies of the Ottoman Empire, which culminated in the Tanzimat Edict of 1839 and its application the following year. Following the Battle of Nizip in 1839, in which Bedir Khan took part for the Ottoman side, he emerged as the dominant Kurdish ruler in central Kurdistan. He raised taxes, minted his own coins and organized the justice system. The security in Bohtan gave him such popularity among its habitants, that many families from neighboring districts settled in the Emirate of Bohtan. As it was known that he had planned the modernization of his troops by creating cross tribal militias constituted by soldiers of several tribes and that the friday sermons were shouted in his name, the central Ottoman Government decided to end the emerging independence movement of Bedir Khan.
Үшжақты одақ
Низип шайқасынан кейін Бедир хан 1840 жылы Мүкус ханы Хан Махмуд пен Хаккари биі Нұрулламен үшжақты одақ құрды. Осы уақытта Мүкус ханы Махмуд Битлис аймағын басып алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Үшжақты одақ жергілікті ассириялық христиан халқымен қақтығысқа түсіп, 1843 және 1846 жылдары олардың арасында жаппай қырғындар жасады. Нұрулла би Шимун XVII Абрахам басқарған несториандарды бағындыруға тырысқаннан кейін, Бедир хан Бегтен көмек сұрады. Сондай-ақ 1844 жылы Тур Абдин тауларында езидтер Бедир хан Бегтің тағы бір шабуылына ұшырады. Бедир хан Бегтің мақсаты езидтерді ислам дініне көшуге мәжбүрлеу болды. Христиандарды қырғыннан қорғау үшін Еуропалық державалардың қысымы салдарынан 1846-1847 жылдары Осман әскері оның аумақтарына басып кірді. Өш алу ниетімен келген езид тайпаларының қолдауымен Омер Пашаның 12 мыңдық Осман әскері Зейтун мен Цизре маңында күрд әскерін жеңді. Соғыстың басында Бедир хан Османдықтарды жеңіп шықты, бірақ оның әскерлерінің маңызды қолбасшысы Османдықтарға өткен соң, ол Еврух қамалына қашуға мәжбүр болды, онда сегіз ай бойы қоршауға алынды. Бедир хан Еврух қамалында Османдықтарға тәслим болды. Сол күні Хан Махмуд Татванда жеңіліске ұшырады. Бедир ханның алыс туысы және жоғары шенді командирі Ездәншер оны сатты, ол үкіметте лауазымға ие болу туралы уәделердің орнына Осман әскеріне қосылды. Ездәншер қысқа мерзімге Цизренің мүтеселлимі болып тағайындалды. Еврух қамалынан Бедир хан мен оның отбасы тізбектеліп, Шырнақ провинциясындағы Кумчатиге жеткізілді. 40 күн тұтқындықтан кейін,
Following the Battle of Nizip, Bedir Khan allied himself with Han Mahmud of Müküs and Nurullah Bey of Hakkari in 1840 to a triple alliance. In the meantime, Han Mahmoud of Müküs unsuccessfully attempted to conquer the area around Bitlis. The triple alliance entered in conflict with the local Assyrian Christian population, and perpetrated massacres amongst them in 1843 and 1846. After Nurullah Bey unsuccessfully attempted to subdue the Nestorians led by Shimun XVII Abraham, he called for the assistance by Bedir Khan Beg. And also in 1844 in the Tur Abdin mountains, Yazidis were again raided by Bedir Khan Beg. Bedir Khan Beg's goal was to force the Yazidis to convert to Islam. Pressure from the European Powers to stop the massacres of Christians led to Ottoman forces invading his territories in 1846–7, with Omer Pasha's 12,000 strong Ottoman force, which was supported by Yezidi tribesmen seeking revenge, defeating the Kurdish army in the field near Zeitun, Cizre. At the beginning of the conflict he was able to beat the Ottomans, but as an important commander of his troops, defected to the Ottomans, he was forced to flee to Evruh castle, where he endured an eight months long siege. Bedir Khan had to surrender to the Ottomans at Evreh Castle The same day also Han Mahmud was defeated in Tatvan. Bedir Khan was betrayed by Yezdanşer a distant relative and high ranking commander of his forces, who had joined the Ottoman Army in exchange of promises of a rank in the government. Yezdanşer would become appointed the mütesellim of Cizre for a short time. From Evreh castle Bedir Khan and his family were put in chains and taken to Kumçati in the Şırnak province. After 40 days in detention,
Криттегі жер аударылу
Бедир ханның Константинопольде қоныстануға рұқсат етіледі деген үміті орындалмағаннан кейін, ол және оның сүйіктілері сол кезде Осман империясы басқарған Криттегі Ираклионға жіберілді. 1853 жылы ол екі рет Стамбулға қайтуға рұқсат сұрады, бірақ оның өтініштері қабылданбады. 1855 жылы ол Ираклионның жанында ферма сатып алып, оны «Кабил Хора» деп атады. 1856 жылы Критте күшті жер сілкінісі болғандықтан, ол мүлкінің қирауынан қаржылық қиындықтарға тап болды. Осман империясынан алатын жалақысы әлі де 7000 куруш болатын. 1857 жылдың қыркүйегінде сұлтан Абдул Маджид Бедир ханға деген қатынасын өзгертіп, оның жалақысын екі есеге арттырып, 43 ізбасарына Курдистанға оралуға рұқсат берді. Дегенмен Бедир хан Критте қалуды жөн көрді. Оның көптеген ұрпақтары Осман империясының бюрократиялық жүйесіне қабылданды. 1868 жылдың маусым айында Бедир хан қазіргі Сирияға қоныстануға шешім қабылдады. Ол кемемен Бейрутке, содан Дамаскқа сапарлады. Оның жаназасы Дамаск қаласындағы Рүкнеддин зиратында өткізілді. Эмин Әли Бедир хан – оның ұлдарының бірі, ал Селадет Бедир хан, Сүрейя Бедир хан және Камуран Әли Бедирхан – оның немерелері. Ол жиырма бір баланың әкесі болды.
After Bedir Khan's hopes that he would be allowed to settle in Constantinople were not fulfilled, he and his entourage were sent to Heraklion, Crete, which at the time was governed by the Ottoman Empire. In 1853 he requested twice to be allowed to return to Istanbul, but his demands were turned down. In 1855 he purchased a farm just outside of Heraklion, which he named “Kabıl Hora“. As in 1856 a strong earthquake occurred in Crete, he faced financial calamities due to the destructions of his possessions. His salary which he still received from the Ottoman Empire, was only 7000 Kuruş. In September 1857, Sultan Abdul Majid changed his approach towards Bedir Khan, doubling his salary, and granting 43 of his followers to return to Kurdistan. Nevertheless, Bedir Khan decided to stay in Crete. Several of his descendants were admitted into the bureaucracy of the Ottoman Empire. In June 1868, Bedir Khan decided to settle in present day Syria. He traveled by ship to Beirut and from there he moved to Damascus. His funeral was held at the cemetery of Rukneddin, Damascus. Emin Ali Bedir Khan is one of his sons and Celadet Bedir Khan, Süreyya Bedir Khan and Kamuran Alî Bedirxan are his grandchildren. He was the father of twenty one children.