Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1438–1552 жылдар аралығындағы татар түркі мемлекеті
1438–1552 Tatar Turkic state
Қазан хандығы (; Казанское ханство) – 1438 және 1552 жылдар аралығында бұрынғы Волга Болгариясының аумағында орналасқан ортағасырлық татар түркі мемлекеті. Хандық қазіргі Татарстан, Мари Эл, Чувашия, Мордовия, Удмуртия және Башқортостанның бір бөлігін қамтыды; астанасы Казань қаласы болған. Бұл Алтын Орданың (Қыпшақ хандығы) жалғас мемлекеттерінің бірі еді және Ресей мемлекеті тарапынан жаулап алынуымен таратылды.
The Khanate of Kazan (; Казанское ханство) was a medieval Tatar Turkic state that occupied the territory of the former Volga Bulgaria between 1438 and 1552. The khanate covered contemporary Tatarstan, Mari El, Chuvashia, Mordovia, and parts of Udmurtia and Bashkortostan; its capital was the city of Kazan. It was one of the successor states of the Golden Horde (Kipchak Khanate), and it came to an end when it was conquered by the Tsardom of Russia.
География және халық саны
Хандықтың аумағы Волга Болгариясына бұрын тиесілі болған Болгар, Цюкентау, Казан, Кашан биліктеріндегі мұсылман болгарларының қоныс аумақтарын және басқа да аймақтарды қамтыды. Волга, Кама және Вятка өзендері хандықтың маңызды су жолдары болды, сондай-ақ ірі сауда дәліздері де осы өзен арқылы өтті. Халықтың көп бөлігін қазандық татарлар құрады. Олардың ұлттық санасы тек татарлармен ғана шектелмеді, көптегендері өздерін мұсылман немесе «қазандықтар» деп санады. Ислам мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Жергілікті феодалдық ақсүйектер этникалық болгарлардан тұрды, бірақ Қазан хандарының сарайы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етушілер далалық татарлардан (қыпшақтар, кейін ноғайлар) құралды, олар Қазанда тұрды. Гингизидтер дәстүріне сәйкес, жергілікті түркі тайпаларын далалық ақсүйектер, ал кейіннен орыс элитасы да татар деп атады. Алтын Орданың жоғары лауазымды өкілдері де осы хандықта болды. Олардың ішінде Арғын, Барин, Қыпшақ және Ширин секілді төрт негізгі рудың өкілдері бар еді. Хандықтың бағынышты халқына чуваш, мари, мордва, мишар татарлары, удмурттар және башқұрттар кірді. Сондай-ақ кейбір коми тайпалары да хандық құрамына енді. Мишарлар Алтын Орда кезеңінде келген және біртіндеп мордва және бурта тайпаларын сіңіріп алды. Олардың жерін бұрынғы далалық татарлар басқарды. Кейбір мишар биліктері Қазанға бағынбады және Касым хандығына немесе Мәскеу мемлекетіне қарай бағытталды. Хандықтың аумағының көп бөлігі орманды алқаптармен жабылған, тек оңтүстік бөлігі далаға тірелген. Даланың негізгі халқы көшпелі маңғыттар, сонымен қатар ноғайлар болды. Олар кейде Қазан ханының үстемдігін мойындаса, көбінесе Алтын Орда кезеңіндегідей, ауыл шаруашылығымен айналысатын татарлар мен чуваштарға шабуыл жасады. Кейін ноғайлар қоныс аударылып, олардың орнына қалмақтар келді. Соңғы кезде бұл аймақты татарлар, чуваштар және орыстар қоныстандырып, оңтүстік шекараны қорғау үшін қорғаныс қабырғаларын тұрғызды. Хандық құрылғаннан бері татар казактары хандықты ноғайлардан қорғап келді. Орыс деректеріне сәйкес, Қазан хандығында кем дегенде бес тіл қолданылған. Бірінші және бастысы – татар тілі, оның ішінде қазандық татарлардың орта диалектісі және мишарлардың батыс диалектісі. Оның жазба түрі (Ескі татар тілі) мемлекеттік тіл ретінде қолданылды. Чуваш тілі болгар тілінен тараған, ол бұрынғы кездегі чуваш халқының тілі болды. Болгар тілі татар тілінің орта диалектісіне де үлкен әсер етті. Қалған үш тілдің мари, мордва және башқұрт тілдері болжамдалады, олар болгар және қыпшақ тілдерінен дамыған.
The territory of the Khanate comprised the Muslim Bulgar populated lands of the Bolğar, Cükätäw, Kazan, and Qaşan duchies and other regions that originally belonged to Volga Bulgaria. The Volga, Kama and Vyatka were the main rivers of the khanate, as well as the major trade ways. The majority of the population were Kazan Tatars. Their self identity was not restricted to Tatars; many identified themselves simply as Muslims or as "the people of Kazan". Islam was the state religion. The local feudal nobility consisted of ethnic Bulgars, but the court and bodyguard of the Kazan khans were composed of steppe Tatar (Kipchaks, and later of Nogais) that lived in Kazan. According to the Ginghizide tradition, the local Turkic tribes were also called Tatars by the steppe nobility and, later, by the Russian elite. Part of the higher nobility hailed from the Golden Horde. It included members of four leading noble families: Arghin, Barin, Qipchaq, and Shirin. Peoples subject to the khan included the Chuvash, Mari, Mordvins, Mishar Tatars, Udmurt, and Bashkir. Some of the Komi tribes were also incorporated into the Khanate. The Mishars had arrived during the period of the Golden Horde and gradually assimilated the resident Mordvins and Burtas. Their territory was governed by former steppe Tatars. Some Mishar duchies were never controlled from Kazan and instead gravitated towards the Qasim Khanate or Muscovite Russia. Most of the khanate territory was covered by forests, and only the southern part adjoined the steppe. The main population of the steppes were the nomadic Manghites, also known as Nogais, who sometimes recognized the rule of the Kazan khan, but more often raided agricultural Tatars and Chuvash, as they had done in the Golden Horde period. Later, Nogais were transplanted and replaced with Kalmyks. More recently, this area was settled by Tatars, Chuvash and Russians, who erected defensive walls to guard the southern border. Since the khanate was established, Tatar Cossack troops defended the khanate from the Nogais. Russian sources indicate that at least five languages were used in the Kazan khanate. The first and foremost was the Tatar language, including the Middle dialect of the Kazan Tatars and the Western dialect of the Mishars. Its written form (Old Tatar language) was the favoured language of the state. The Chuvash language was a descendant of the Bolgar language, spoken by the pagan Chuvash people. The Bolgar language also strongly influenced the Middle dialect of Tatar language. The other three were probably the Mari language, the Mordvin languages and the Bashkir language, likewise developed from the Bolgar and Kipchak languages.
Тарих
Бұрынғы Волга Болгариясының аумақтары (Казан улусы немесе Казан хандығы) XV ғасырдың басында ыдыраған Алтын Орда ішінде белгілі бір тәуелсіздікке ие болған болуы мүмкін. Хандық өзін-өзі басқарды және болгар билеушілерінің әулетін сақтап келді. Осы прото-мемлекеттің мәртебесі қандай болса да, хандықтың негізін қалаушы – Улуғ Мұхаммед, ол 1437 немесе 1438 жылы жергілікті ақсүйектердің көмегімен хан атағын алып, Казан тағына отырды. Мұхаммедке билікті жергілікті болгар әулетінен беруі оның ұлы Махмұд 1445 жылы аяқтады деген болжам бар. Тарихы бойында хандықта ішкі тартыстар мен тақ үшін күрестер жиі болды. 115 жылдың ішінде хандар 19 рет ауыстырылды. Барлығы он бес хан билік етті, олардың кейбіреулері бірнеше рет таққа отырды. Ханды көбінесе жергілікті ақсүйектер және тіпті халықтың өзі сайлап тағайындаған. Хандық тарихына қатысты мәліметтер өте аз. Ресейдің шапқынынан кейін хандықтың ешбір құжаты сақталмады, тіпті Ресейдің алғашқы отаршылдық әкімшілігінің құжаттары (Казан сарайының бұйрықтары) да Ұлы қақтығыс кезінде жойылды.
The former territories of Volga Bulgaria (Kazan Ulus or Kazan Duchy) may have regained a degree of independence within the disintegrating Golden Horde by the turn of the 15th century. The principality was self governed and maintained a dynasty of Bolgar rulers. Whatever the status of this proto state, the founder of the khanate was Ulugh Muhammad, who assumed the title of khan and usurped the throne of Kazan with some help from local nobility in 1437 or 1438. It has been suggested that the transfer of power from the local Bolgar dynasty to Muhammad was finalized by his son Maxmud in 1445. Throughout its history, the khanate was prone to civil turmoil and struggles for the throne. The khans were replaced 19 times in 115 years. There were a total of fifteen reigning khans, some ascending the throne multiple times. The Khan was often elected from the Gengizides by vernacular nobility and even by the citizens themselves. Regarding the history of the khanate, there is a scarcity of sources. Not only no single document of the khanate survived the Russian conquest, but even the documents of early Russian colonial administration (Prikaz Kazanskogo Dvortsa) were all destroyed during the Time of Troubles.
Ерте тарих
Улуғ Мұхаммед пен оның ұлы Махмұд билік еткен кезеңде Қазан әскерлері Мәскеу және оның бағынышты жерлерін бірнеше рет шапты. Мәскеудің Василий II князі өз туыстарымен мұрагерлік соғысқа қатысып, Суздаль қаласының жанындағы шайқаста жеңіліске ұшырады және Қазан ханына құн төлеуге мәжбүр болды. 1487 жылдың шілде айында Мәскеудің Ұлы князі Иван III Қазанды басып алып, Қазан тағына Мөхәммәдәмин деген қуыршақ басшыны отырғызды. Осыдан кейін Қазан хандығы Мәскеудің қарауында болды, ал орыс саудагерлеріне оның аумағында еркін сауда жасауға рұқсат берілді. Осман империясы мен Қырым хандығы арасында одақ құруды жақтағандар халықтың наразылығын пайдаланып, көтеріліс шығаруға тырысты (1496, 1500 және 1505 жылдары), бірақ бұл әрекеттерге ешқандай нәтиже болмады. 1521 жылы Қазан Мәскеудің билігінен шығып, Астрахан хандығы, Қырым хандығы және Ноғай Ордасымен өзара көмек көрсету туралы шарт жасасты. Хан Мұхаммед Ғирай мен оның қырымдық одақтастарының біріккен әскерлері кейін Мәскеуге шабуыл жасады.
During the reign of Ulugh Muhammad and his son Maxmud, Kazan forces raided Muscovy and its subject lands several times. Vasily II of Moscow engaged in the Muscovite War of Succession against his cousins, was defeated in a battle near Suzdal, and was forced to pay ransom to the Kazan khan. In July 1487, Grand Duke Ivan III of Moscow occupied Kazan and seated a puppet leader, Möxämmädämin, on the Kazan throne. After that, the Kazan Khanate became a protectorate of Moscow, and Russian merchants were allowed to trade freely throughout its territory. Supporters of a union between the Ottoman Empire and the Crimean Khanate tried to exploit the population's grievances to provoke revolts (in 1496, 1500, and 1505), but with negligible results. In 1521, Kazan emerged from the dominance of Moscow, concluding a mutual aid treaty with the Astrakhan Khanate, the Crimean Khanate and the Nogay Horde. The combined forces of khan Muhamed Giray and his Crimean allies then attacked Muscovy.
Соңғы онжылдық
Қырымның күшейтілуі Казан хандығының Мәскеуге жақын тұрған топтарын ренжітті, соның салдарынан осы ақсүйектердің біразы 1545 жылы көтеріліс ұйымдастырды. Оның нәтижесінде Сафа Ғирай тақтан алынды. Мәскеудің қолдаушысы Шахғали таққа отырды. Сол жылдан бастап Мәскеу Қазанды бағындыру үшін бірнеше жорық ұйымдастырды, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Ноғайлардың көмегімен Сафа Ғирай қайтадан таққа оралды. Ол 75 ақсүйекті жазалап өлтірді, ал қалған қарсыластары Ресейге қашып кетті. 1549 жылы Сафа Ғирай қайтыс болды, ал оның үш жасар ұлы Өтемешғарай хан ретінде танылды. Оның регенті және хандықтың іс жүзіндегі билеушісі анасы Сөйембике болды. Оның билігі тұсында Қошқақ билеуінің әкімшілігі белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болды. Сол кезде Сафа Ғирайдың туыстары (соның ішінде Девлет I Ғирай) Қырымда болды. Оларды Қазан тағына шақыруға жергілікті ақсүйектердің көп бөлігі қарсы болды. Қошқақ билігі кезінде Ресеймен қарым-қатынас одан әрі нашарлады. 1551 жылдың басында наразы ақсүйектер тобы екінші рет патша Иван Қатыгездің қолдаушысы Шахғалиді шақырды. Сонымен қатар, Еділ өзенінің батысындағы жерлер (Тау яғы) Ресейге берілді. Өтемешғарай анасымен бірге Мәскеу түрмесіне жіберілді. Шахғали 1552 жылдың ақпанына дейін Қазан тағында отырды. Қазан үкіметіндегі Мәскеуге қарсы күштер Шахғалиді елден қуды және Астрахан князі Ядегар Мохаммадты, Ноғайлармен бірге, оларға көмектесуге шақырды.
The reinforcement of Crimea displeased the pro Moscow elements of the Kazan Khanate, and some of these noblemen provoked a revolt in 1545. The result was the deposition of Safa Giray. A Moscow supporter, Şahğäli, occupied the throne. Following that year, Moscow organized several campaigns to impose control over Kazan, but the attempts were unsuccessful. With the help of the Nogays, Safa Giray returned to the throne. He executed 75 noblemen, and the rest of his opposition escaped to Russia. In 1549 he died, and his 3 year old son Ütämeşgäräy was recognized as khan. His regent and the de facto ruler of the khanate was his mother Söyembikä. The administration of the ulan Qoşçaq gained a degree of independence under her rule. At that time Safa Giray's relatives (including Devlet I Giray) were in Crimea. Their invitation to the throne of Kazan was vitiated by a large portion of vernacular nobility. Under Qoşçaq's government relations with Russia continued to worsen. A group of disgruntled noblemen at the beginning of 1551 invited a supporter of Tsar Ivan the Terrible, Şahğäli, for the second time. At the same time the lands to the west of the Volga River (Taw yağı) were ceded to Russia. Ütämeşgäräy, along with his mother, was sent to a Moscow prison. Şahğäli occupied the Kazan throne until February 1552. Anti Moscow elements in the Kazan government exiled Şahğäli and invited the Astrakhan prince Yadegar Mokhammad, along with the Nogays, to aid them.
Төмендеу
1552 жылдың тамызында Ресейдің Свияжск бекінісінен әрекет еткен Иван Қатыгездің әскерлері Қазанды қоршауға алды. Орыстар татардың ішкі әскерлерін жеңіп, Аршаны және бірнеше қамалдарды өртеп жіберді. 3 қазанда екі айлық қоршаудан және қамал қабырғаларын қиратудан кейін орыс әскері қалаға енді. Кейбір қорғаушылар қашып құтыла алды, ал көпшілігі қырғынға ұшырады. Ядегар Мохаммад тұтқындалды, халық қырылып-жойылды. Қазанның құлауынан кейін Удмуртия және Башқортостан сияқты аймақтар ешқандай қақтығыссыз Ресей құрамына қосылды. Хандықтың басқару жүйесі жойылды; Мәскеуге адал және бейтарап ақсүйектер жерлерін сақтап қалды, ал қалғандары жазаланды. Татарлар өзендерден, жолдардан және Қазаннан алысқа қоныстырылды. Бос жатқан жерлерге орыстар, кейде Ресейге жақын татарлар қоныстанды. Гермоген сияқты православие епископтары көптеген татарларды күштеп дінге өттірді.
In August 1552, forces of Ivan the Terrible, operating from the Russian castle of Sviyazhsk, laid siege to Kazan. The Russians defeated the Tatar inland troops and burnt Archa and some castles. On October 3, after two months of siege and destruction of the citadel walls, the Russians entered the city. Some defenders managed to escape but most were put to the sword. Yadegar Moxammad was imprisoned and the population was slaughtered. After the fall of Kazan, territories such as Udmurtia and Bashkortostan joined Russia without a conflict. The administration of the khanate was wiped out; pro Moscow and neutral nobles kept their lands, but others were executed. Tatars were then resettled far away from rivers, roads and Kazan. Free lands were settled by Russians and sometimes by pro Russian Tatars. Orthodox bishops such as Germogen forcibly baptized many Tatars.
Қарсылық
Халықтың бір бөлігі 1556 жылға дейін орыс үкімшілігіне қарсы күресін жалғастырды. Қалем және Мишатамақта көтерілісші үкіметтер құрылды, бірақ Ғәли Акрам бастаған ноғайлар шаруаларды жиі шапқандықтан, одақ ыдырады. Қазан көтерілісшілеріне қатыгездікпен жаза беріліп, олардың басшылары атылды. Әртүрлі есептерге сәйкес, соғыстар барысында бұрынғы хандықтың халқы бірнеше мыңға кеміді. Татарлар және басқа халықтарды күштеп рустастыру және христиан дініне өткізу ісін Қазан сарайы кеңсесі атқарды. "Қазан патшалығы" аталымы 1708 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін Қазан облысы құрылды.
Part of the population continued to resist Russian rule until 1556. Rebel governments were formed in Chalem and Mishatamaq, but as the Nogays under Ğäli Äkräm often raided the agricultural population, the coalition went to ruin. After a brutal repression against the Kazan rebels, their commanders were executed. By some estimates, the population of the former khanate declined by several thousand during the wars. The administration, known as the Kazan Palace's Office undertook the forced Russification and Christianization of the Tatars and other peoples. The term Tsardom of Kazan was in use until 1708 when the Kazan Governorate was formed.
Экономика
Хандықтың қалалық халқы қыш ыдыстар, ағаш және металлдан жасалған қолөнер бұйымдары, былғары, қару-жарақ, тырма, зергерлік әшекейлер өндірді. Ірі қалалардың қатарында Қазан, Арча, Күктау, Қашан, Шалы, Алат және Көри болды. Қала тұрғындары Орталық Азия, Кавказ және Ресей елдерімен сауда жасады. 16 ғасырда Ресей Қазанның ең маңызды сауда серіктесіне айналды, ал хандық Мәскеудің экономикалық жүйесімен байланысты болды. Басты сауда орындары – Қазандағы Ташаяқ базары және Еділ өзеніндегі Маркиз аралындағы жәрмеңке. Егіншілік жерлер söyurğal және мұрагерлік иеліктер негізінде иеленілді.
The Khanate's urban population produced clay ware, wood and metal handiworks, leather, armor, ploughs and jewels. The major cities included Qazan, Arça, Cükätaw, Qaşan, Çallı, Alat and Cöri. The urban population also traded with the people of Central Asia, the Caucasus, and Russia. In the 16th century, Russia became the main trading partner of Kazan, and the khanate shared the economic system of Moscow. The major markets were the Taşayaq Bazaar in Kazan and the Markiz Isle fair on the Volga River. Agricultural landownership was based on the söyurğal and hereditary estates.
Әкімшілік және әскери
Хандық 5 даруғаға бөлінді: Алат, Арча, Гәрәч, Көри және Нуғай. Даруға термині "бағыт" деп аударылады. Олар хандық пайда болған алғашқы биліктердің орнын басты. Кейбір феодалдар Қазаннан тәуелсіздікке ұмтылуы мүмкін, бірақ мұндай әрекеттер дереу тоқтатылды. Хандықтың әскері даруғалар мен бағынышты жерлерден келген қару-жарақ пен жауынгерлерден, хан гвардиясынан және ақсүйектер әскерінен құралды. Әскер саны тұрақты болған жоқ, 20 мыңнан 60 мыңға дейін жететін. Көбінесе Ноғай, Қырым және Ресейден келген әскерлер де Қазан хандарына қызмет етті. Қазан қабырғаларын қорғау үшін оқ атар қарулар (аркебус) пайдаланылды.
The Khanate was divided into 5 daruğa: Alat, Arça, Gäreç, Cöri and Nuğay. The term daruğa translates as "direction". They replaced the "duchies" that the khanate originated from. Some feudal lords sporadically asserted independence from Kazan, but such attempts would be promptly suppressed. The military of the khanate consisted of armament and men from the darughas and subject lands, khan guards, and the troops of the nobility. The number of soldiers was never constant, ranging from 20,000 to 60,000 in number. Often, troops from Nogay, the Crimea and Russia also served the Kazan khans. Firearms (arquebuse) were used for defending the walls of Kazan.
Мәдениет
Жалпы алғанда, Қазан хандығының мәдениеті Волга Болгариясы мәдениетінен пайда болған. Алтын Орданың мәдени элементтері де әулет өкілдерінің арасында кездесетін. Қала халқының көп бөлігі сауатты болған. Мәсеттер мен медреселерде ірі кітапханалар болған. Қазан ғылым мен дінтанудың орталығына айналды. Исламдық ықпал басым болғанымен, халық әдебиеті де дамыды. Ежелгі татар тіліндегі ең белгілі ақындар – Мөхәммәдьяр, Өмми Камал, Мөхәммәдәмин, Ғәрифбәк және Колшариф. Мөхәммәдьяр Қазан поэзиясының дәстүрін жаңартты, оның өлеңдері кеңінен танымал болды. Болғар қаласы қасиетті орын мәртебесін сақтап қалды, бірақ 1430 жылдары Қазанның маңызды экономикалық және саяси орталыққа айналуына байланысты, оның функциясы осымен шектелді. Хандықтың архитектурасы ақ тастан салынған құрылыстармен және ағаш ою өнерімен ерекшеленеді.
In general, the culture of the Kazan Khanate descended from that of Volga Bulgaria. Cultural elements of the Golden Horde were also present in noble circles. A large part of the urban population was literate. Large libraries were present in mosques and madrassahs. Kazan became a center of science and theology. Although Islamic influence predominated, lay literature also developed. The most prominent Old Tatar language poets were Möxämmädyar, Ömmi Kamal, Möxämmädämin, Ğärifbäk, and Qolşärif. Möxämmädyar renovated the traditions of Kazan poetry, and his verses were very popular. The city of Bolghar retained its position as a sacred place, but had this function only, due to the emergence of Kazan as a major economic and political center in the 1430s. The architecture of the khanate is characterized by white stone architecture and wood carvings.