Сафа Ғирай – Қазан хандығының үш мәрте ханы (1524-1549). Ресей шабуылынан Қазанды қорғады, таққа отырып, халыққа көмектесті. Тарихы мен өмірі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Сафа Гәрәй ( صفا گرای; ) – Қазан хандығының үш рет ханы (1524–1531, 1535–1546, 1546–1549). Ол бұрынғы Қазан ханы Сәхиб Гәрәйдің сіңілі ұлы және Мохәммәт Гәрәйдің бауыры болды. Бірінші билік мерзімі (1524–1531): 1524 жылы зор орыс әскері Қазанға жақындады, Сәхиб Гәрәй қашып кетті. Оның орнына 13 жасар сіңілі ұлы Сафа Гәрәй келді. Орыс әскерінің Қазанды қоршауы сәтсіз аяқталып, олар кері шегінді. 1530 жылы тағы бір орыс әскері Қазанның бір бөлігін өртеп жіберді, Сафа Гәрәй Арскіге қашып кетті. Бұл мәселе Сафа Гәрәйді тақтан түсіріп, Ресейге жақын Жан Әлиді хан еткен кезде шешілді. Екінші билік мерзімі (1535–1546): Төрт жылдан кейін, 1535 жылы Қазан ақсүйектері Ресейге жақын Жан Әлиді қуғынға шығарды немесе өлтірді, ал Сафа Гәрәй таққа қайта оралды. Ол Жан Әлидің әйелі немесе жесірі Сөйембикеге үйленді. Ресейге жақын топтар Жан Әлидің бауыры Шаһ Әлиді хан еткісі келді, бірақ оларға бұл мүмкін болмады. Ресейге қарсы ханның таңдалуы Нижний Новгород маңында шекаралық шайқастарға әкелді. 1537 немесе 1538 жылы Сафа Гәрәй Муромның шетін өртеп, орыс әскерінің жақындауынан кейін кері шегінді. 1546 жылы екі орыс әскері Қазан маңында шабуыл жасап, кері шегінді. 1546 жылы Қазандықтар көтеріліс шығарып, Сафа Гәрәй Ноғай ордасының қайын атасы Юсуфқа қашып кетті. Оның орнына Ресейге жақын Шаһғали (Шаһ Әли) келді. Үшінші билік мерзімі (1546–1549): Шаһ Әли өзін ұстау мүмкін емес деп санап, бірнеше айдан кейін қаладан шығып кетті. Сафа Гәрәй Ноғай әскерімен қайтып келді, бірақ Шаһ Әлидің қашуы әскерді қажетсіз етті. Ресейге жақын топтардың басшылары қашып кетті. 1547 жылдың соңында Иван Қауіптің жеке басқаруымен Қазанға қарсы қысқы жорық ұйымдастырылды, бірақ ерте ерігені салдарынан жолдар мен өзендер келісімсіз болды, сондықтан ол Мәскеуге қайтып оралды. Әскердің бір бөлігі жорығын жалғастырып, бірнеше шайқаста жеңіске жетіп, кері қайтты. Сафа Гәрәй 1549 жылы қайтыс болды. Оның өлімінің себебі белгісіз, бірақ оны жаулары улаған деген қауесет бар. Ол қайтыс болғаннан кейін оның кішкентай ұлы Ұтамыш таққа отырды. Оның әйелі Сөйембике регент болды.
Safa Giray (, صفا گرای; ) was three times khan of Kazan (1524–31, 1535–46, 1546–49). He was the nephew of the previous Kazan Khan Sahib Giray and brother of Moxammat Giray. First reign 1524–31: In 1524 a large Russian army approached Kazan and Sahib Giray fled. His 13 year old nephew Safa Giray took his place. The Russian siege of Kazan failed and they withdrew. In 1530 another Russian army burned part of Kazan and Safa Giray fled to Arsk. The matter was settled when a faction deposed Safa Giray and enthroned the pro Russian Jan Ali. Second reign 1535–46: Four years later, in 1535 the Kazan nobility expelled or killed the pro Russian Jan Ali and Safa Giray returned to the throne. He married Jan Ali's wife or widow Söyembikä of Kazan. The pro Russian faction wanted to enthrone Jan Ali's brother Shah Ali, but they were unsuccessful. The choice of an anti Russian khan led to border fighting around Nizhny Novgorod. In 1537 or 1538 Safa Giray burned the outskirts of Murom and withdrew on the approach of a Russian army. In 1546 two Russian armies raided near Kazan and withdrew. In 1546 a Kazan faction revolted and Safa Giray fled to his father in law Yusuf of the Nogai horde. He was replaced by the pro Russian Shahghali (Shah Ali). Third reign 1546–49: Shah Ali soon found his position impossible and after a few months slipped out of town. Safa Giray returned with a Nogai army but Shah Ali's flight made the army unnecessary. Leaders of the pro Russian faction fled. In late 1547 Ivan the Terrible in person led a winter campaign against Kazan, but an early thaw made the roads and rivers impassible, so he returned to Moscow. Part of the army continued, won a few battles and withdrew. Safa Giray died in 1549. Reason of his death is unclear, but it is said that he was poisoned by his enemies. After his death his infant son Utamesh ascended the throne. His wife, Söyembikä became Regent.