Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1452–1681 жылдар аралығында Ресейдің тәуелді татар мемлекеті
1452–1681 Tatar vassal state of Russia
Қасым хандығы (Шағатай/Волга түріктік тілі: ) немесе Қасым патшалығы (Шағатай/Волга түріктік тілі: ) – 1452 жылдан 1681 жылға дейін Ресейдегі қазіргі Рязань облысы аумағында, Ока өзенінің орта ағысындағы Касимов қаласында орналасқан, татарлар басқарған хандық. Ол 1452 жылы Мәскеудің ұлы князі Василий II (1425–1462 жылдары билеген) бірінші Қазан ханы Олуғ Мохаммедтің ұлы Қасым ханға (1469 жылы қайтыс болған) сыйға берген жерлерде құрылған.
The Qasim Khanate (Chagatai/Volga Türki: ) or the Qasim Kingdom (Chagatai/Volga Türki: ) was a Tatar ruled khanate, a vassal of Russia, which existed from 1452 until 1681 in the territory of modern Ryazan Oblast in Russia with its capital at Kasimov, in the middle course of the Oka River. It was established in the lands which Grand Prince Vasily II of Moscow (reigned 1425–1462) presented in 1452 to the Kazan prince Qasim Khan (d. 1469), son of the first Kazan khan Olug Moxammat.
Тарихқа дейінгі кезең
Бастапқы халықтар – Волга фин тайпалары: мещыора, мурома және мордвалар. Бұл аймақ Киев Русі мен Волга Болғариясының ықпалында болды. Жергілікті тайпалар русь князьдеріне бағынышты болды. Кейіннен бұл аймақ Владимир-Суздаль княстығына қосылды. 1152 жылы Владимир князі Юрий Долгорукий Городец Мещорскийді құрды. Моңғол шапқындарынан кейін, аймақ Алтын Орданың құрамына енді. Осы кезеңде түркі тайпалары қоныстанды, олардың көпшілігі Волга Болгарларының ықпалымен ислам дінін қабылдады. Жартылай тәуелсіз Мишар-Юрт княздығын Хордиан Мұхаммед Ширин бек құрды. 1393 жылдан бастап аймақ Мәскеу княстығының құрамына кірді. 1445 жылғы Суздаль шайқасынан кейін Олуғ Мохаммад осы жерлерді татарларға қайтаруды талап етті. Кейбір тарихшылардың, мысалы Худяковтың айтуынша, Василий осы талапты орындап, Мохаммадтың ұлы Қасымды Мещыора жерлерінің билеушісі етіп тағайындады. Аймақ пен астана оның құрметіне қайта аталды. Тағы бір болжам бойынша, Қасым Ресей қызметіне өтіп, Мәскеудің Ұлы Княздығы мен Қазан хандығы арасындағы буферлік аймақ құру үшін оған осы жерлер берілді. Дегенмен, хандық Ресейдің вассалы болды. Бастапқыда хандар хандық аумағын басқарса, сыртқы саясатты Ресей бақылады.
The original populations were the Volga Finnic tribes Meshchyora and Muroma, Mordvins. The land was under Kievan Rus' and Volga Bulgaria's influence. Local tribes were tributaries of Ruthenian dukes. Later, the area was incorporated into Vladimir Suzdal. In 1152, Duke of Vladimir Yuri Dolgoruky founded Gorodets Meshchyorskiy. After the Mongol conquest, the territory was incorporated into the territory of the Golden Horde. Turkic settlers appeared in those areas, and most of them accepted Islam under the influence from the Volga Bulgars. The semi independent principality Mishar Yurt was founded by Hordian Mohammad Shirin beg. From 1393, the area became part of Muscovy. After the battle of Suzdal in 1445, Olug Moxammad claimed to return those lands to the Tatars. According to some historians, such as Khudyakov, Vassily executed the claim and Moxammat's son Qasim was crowned as a ruler of Meshchyora lands. The area and capital were renamed after him. Another version is that Qasim came into Russian service and was granted those lands to create a buffer state between Grand Duchy of Moscow and the Khanate of Kazan. However, the Khanate was a vassal of Russia. From the beginning, Khans governed the Khanate's territory, but the outer politics were controlled by Russia.
Халық саны
Бұл жерді негізінен мордва халқы мекендеген, олардың бір бөлігі, сондай-ақ Мещыора және Мурома сияқты басқа да Еділ фин тілдес халықтар татарлармен сіңісіп, мишар татарларына айналды. Кейін бұл жерге орыстар қоныстанды. Кейбір қазандық татарлар Қасым жеріне көшіп, Қасым татарлары деп аталды. Қасым татарларының көп бөлігі хан сарайында немесе хан әскерінде қызмет етті. Бұл топ мишар татарларына сіңісіп кетті, бірақ Қасымов қаласында бүгінге дейін шамамен 1000 Қасым татары тұрады. Елді әулеттерге Манғыт (Manğıt), Арғын (Arğın), Жалаир (Cälair), Қыпшақ (Qıpçaq) кірді. Мәскеу билігі татар хандықтарының билеуші үйлерінен хандарды сайлады: Қазан хандығы, Қырым хандығы және Сібір хандығы.
The land was inhabited mainly by Mordvins, some of them as well as other Volga Finnic peoples like Meshchyora and Muroma have been assimilated by Tatars and became Mishar Tatars. Later, the land was settled by the Russians. Some Kazan Tatars resettled to Qasim lands, and were called Qasim Tatars. Most of the Qasim Tatars served at the khan's palace or served in the khan's military. This group had been assimilated into the Mishar Tatars, but nearly 1,000 Qasim Tatars are still living in the city of Kasimov. The noble families were the Manghyt (Manğıt), Arghyn (Arğın), Jalair (Cälair), Qipchaq (Qıpçaq). Moscow's administrators elected the khans from ruling families of the Tatar khanates: Khanate of Kazan, the Crimean Khanate, and the Siberia Khanate.
Тарих
Қасым хандары өздерінің сақшыларымен бірге Мәскеудің Қазанға жасаған барлық жорықтарына (1467–1469, 1487, 1552) қатысты. Қасым хан Шахғали (1515–1567) үш рет Мәскеудің көмегімен Қазан ханы болып сайланды. Қазанды бағындырғаннан кейін хандардың өзін-өзі басқару құқығы жойылды және хандықты орыс воеводалары басқара бастады. Дегенмен, хандар билік жүргізуді тоқтатпады. Хандардың бірі – Симеон Бекбулатович 1574 жылы дін қабылдап, Мәскеудің ұлы князі деп жарияланды. Ол шын мәнінде билік жүргізбеді және Ресей патшасы Иван Грозный оны қысқа мерзімге мемлекет басшысы ретінде марионетка етіп пайдаланды. Саид Борхан ханның (1627–1679) тұсында Ресей христиандастыру саясатын бастады. Боярлармен тең дәрежедегі бектер, қызмет ететін татарларға, ал олар дворяндармен теңестірілді. Бұл саясат 1656 жылы татарлардың көтерілісіне әкеп соқты. 1681 жылы ханбике (ханым) Фатима Солтан қайтыс болғаннан кейін хандық таратылды.
Qasim khans with their guard participated in all of Moscow's raids into Kazan (1467–1469, 1487, 1552). Qasim khan Şahğäli (1515–1567) was three times crowned as Kazan khan with the aid of Muscovy. After the conquest of Kazan, the self government of the khans was abolished and the khanate came to be governed by Russian voyevodas. However, khans still reigned. One of the khans, Simeon Bekbulatovich, was baptised and proclaimed Grand Duke of Moscow in 1574. He never really reigned and was used for a short period by Russian Tsar Ivan the Terrible as a puppet head of state. At the reign of Sayed Borhan khan (1627–1679) Russia started a policy of Christianization. Begs, who had a status equal to Boyars, were switched to Serving Tatars, equal to Dvoryans. This policy provoked a Tatar revolt in 1656. After the death of khanbika (queen) Fatima Soltan in 1681, the Khanate was abolished.