Кіріспе

Солтүстік-шығыс орманды аймақтарының тарихи түпкі халықтары Нейтралды Конфедерация (нейтралды ұлт, нейтралды халық немесе Аттавандарон) – ирокеялық халықтардың тайпалық одағы болды. Оның негізгі аймағы қазіргі Канаданың Онтарио провинциясындағы Гранд өзенінің жайылмасында орналасқан. Ең гүлденген кезеңінде оның аумағы Эри, Гурон және Онтарио көлдерінің жағалауларына, сондай-ақ шығысында Ниагара өзеніне дейін созылған. Солтүстік-шығыста Huronia және Petun Country аймақтары орналасқан, олар басқа ирокеялық одақтармен мекенделген, олардан «Нейтралды» (Attawandaron) аталымы шыққан. Онтарио көлінің оңтүстік-шығысында бес тайпалық Ирокез одағы болған. Ирокея тілі мен мәдениетін ұстанатын басқа тайпалар сияқты, олар да өздерінің ирокеялық тайпаларымен шабуылдасып, жанжалдар тудырған. Олар, әдетте, Канаданың шығысында, Сент-Лоуренс өзенінің аңғарында тұратын алгонкин тілінде сөйлейтін қарсыластардан сақтанған. Кейіннен тарихшылар ирокея тайпаларын олардың қатал соғыс жүргізу тәсілдерімен таныған. Нейтралды Конфедерация негізінен аң аулаумен айналысқан; олар тері мен жануар терісі арқылы басқа тайпалармен сауда жасаған. Ең ірі тобы Чоннонтон («кереңдерді сақтаушылар») деп аталған, себебі олар аң аулау кезінде қолданған стратегия ретінде кереңдерді қоршауға жинаған. Тағы бір тобы, Онгвиаахра («үлкен сулардың жанында» немесе мүмкін «бұғаз») Ниагара түбегінің оңтүстігінде қоныстанған және «Ниагара» сөзінің шығу тегі олармен байланысты делінеді. Чоннонтон аймағында өткір құралдар жасауға, от жағуға және, әсіресе, қару-жараққа қолданылатын құнды кремний кен орындары болған. Бұл ресурстың болуы оларға жиі соғысқан гурон және ирокез тайпаларымен бірдей уақытта сауда жасауға мүмкіндік берген. 1600 жылы гурон немесе ирокездермен соғыс болмағандықтан, қазіргі Гамильтон, төменгі Гранд өзені және Ниагара аймағында саяхат еткен иезуит миссионерлері оларды «Нейтралды» деп атаған. Алайда, конфедерация Маскутен немесе «От ұлты» деп аталған алгонкин халқымен жанжалдарда болған, олардың қазіргі Мичиган аймағында тұрғандарына сенген. 1616 жылы Нейтралды Конфедерацияның құрамында 40 ауыл және 4000 жауынгер болған. 1641 жылы, ауыр эпидемиядан кейін, иезуиттер 40 нейтралды ауылды санап, оларда шамамен 12000 адам тұрғанын анықтаған. Ұлт өзгерістерге төтеп бере алмады. 1650 жылдары Ирокез соғыстарынан кейін олар тарап кетті. Бір деректе оның себептері «соғыс, аурулар және ашаршылық» болғаны айтылады. Қалған мүшелері басқа ирокеялық ұлттардың құрамына енді. Француздық тарихи жазбаларда 1672 жылдан кейін нейтралды халық немесе конфедерация туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Тіл

1600 жылдары иезуит миссионерлері қалдырған жазбалар нейтраль тілінің гурон тіліне ұқсас екенін, сонымен қатар ирокез тілдерінің бір диалектісі екенін көрсетеді. Олардың пікірінше, бұл үш топтың бұрын бір ортақ топтың құрамында болған кезі болған. Олардың көршілері, Вендат (Вьяндот немесе Гурон) тайпасы нейтральдарды (Чоннонтон) сыпайысыз "Аттавандарон" деп атаған, яғни "Сөздері дұрыс емес" деген мағынаны білдіреді, себебі олардың диалектісі ерекше болған. (Дегенмен, Чоннонтон тайпасы да Вендат тайпасын осылай атаған көрінеді.) Нейтраль конфедерациясының тілі үш ғасырдан астам уақыттан бері жойылғандықтан, нейтральдардың тілі туралы көп мәлімет жоқ. Митун (1979:145, 188–189) иезуиттердің нейтраль тілінің Вендат тілінен өзгеше екенін айтқандарын келтіреді, олар нейтральдарды "vne Nation differente de langage, au moins en plusieurs choses" (Thwaites 21.188) / "тілі жағынан ерекше халық, кем дегенде көптеген жағынан" (Thwaites 21.189) деп сипаттаған. Thwaites (21:228–230) еңбектерінде Бребёф және Шомоно нейтраль тілін Вендат тілінен оқшаулап, жеке нейтраль грамматикасы мен сөздігін жазуға жеткілікті деп санаған, алайда бұл еңбектер қазірде жоғалып кеткен.

Археология

Онтарионың Сент-Томас қаласына жақын орналасқан Саутволд жер жұмыстары нейтраль ауылының қалдықтарын қамтиды және Канаданың Ұлттық тарихи орны болып табылады. Ол Оңтүстік Онтариода сирек кездесетін және жақсы сақталған ерекше жер жұмыстарымен белгілі. Онтарионың Лондон қаласындағы Онтарио археология мұражайы Лоусон орнының жанында орналасқан. Бұл 1900 жылдардың басынан бері зерттеліп келе жатқан 500 жылдық нейтраль ауылы. Онтарионың тарихи тақтасы 1500 жылдары нейтральдар мекендеген орынды еске алады. Қамалды қоғамда 1000-2000 адам ұзақ үйлерде тұрған. Ғылыми қазба жұмыстары 1921–1923 жылдары, жер Лоусон отбасының меншігінде болған кезде аяқталды. Іздеулер нәтижесінде 30 000 артефакт және 19 ұзақ үйдің қалдықтары табылды. Кейбір ұзақ үйлер мен қоршаулар қайта жаңартылды. Макмастер университетінің профессоры Уильям Нобл Гамильтонның оңтүстік-батысында орналасқан көптеген ауылдарды қазып, құжаттады. Ол бұл ауылдардың Нейтраль Конфедерациясын құрайтынын, оның орталығы Уолкер орнында болғанын және Сухарисен басшылығында болғанын айтты. Нобл Торолд, Гримсби және Бинбрук қалаларындағы нейтральдардың басқа да орындарын қазу және құжаттауда маңызды рөл атқарды. Сол және Оңтүстік Онтарионың Милтон (Кроуфорд көлі) және Оквиль маңындағы жерлерден алынған мәліметтер Нейтраль Конфедерациясының бұғыға ғана емес, сонымен қатар қазға, бобрға, егершеге, қара аюға, түлкіге және мускатқа аң аулағанын көрсетті. Көптеген орындарда шабақ, ақ балық, лосось және форельдің қалдықтары да табылды. 1983–1985 жылдары тағы бір орын қазылды. Атавандаронның ең ірі ауылдарының бірі, бұл жер Онтарионың Мористон қаласының шығысында орналасқан Пуслинчтің Баденох бөлігінде 13 акр жерді алып жатыр. Иван Эллиот орнының халқы шамамен 4000 адамды құрады; нейтральдар ұзақ үйлерде тұрып, ауылды шамамен 20 жыл бойы пайдаланды. 1983 жылы Рэймонд Ридке тиесілі Макфи фермасында орналасқан тағы бір орын қазылды. Ауылдың халқы шамамен 1500–1530 жылдары 1000 адамды құрады. Нейтраль Конфедерациясының құлдырауы мен соңы геноцидке байланысты болуы мүмкін. 1650 жылдардың басында оның жойылуына әкелген соңғы апатты археолог Мэри Джек зерттеді. Нейтраль Конфедерациясының жойылуы француздардың, оны алғаш кездестіргендердің, "1610 жылы күшті, дені сау және көп санды болған" деген мәліметтеріне қарамастан болды. Олар Онтарионың ең құнарлы және жылы бөлігінде өмір сүрді. Олар Ұлы көлдердің оңтүстігіндегі ирокездер мен нейтральдің солтүстігінде тұратын Онтарио ирокездері арасындағы қақтығыстарда бейтарап болуға бел буды. Олар соғысқа емес, саудаға басымдық берді. Джек француздық есептерді, соның ішінде иезуит қатынастарын және Гримсбиден табылған артефакттарды қайта қарады. 1976 жылы Онтарионың Гримсби қаласында жаңа тұрғын үйлер салу үшін жер дайындалғанда, Ниагара эскарпының қорғалған бөлігінде нейтраль Конфедерациясының жерлеу орны табылды. Кеньонның қазба жұмыстары 1977 жылы екі айдан кейін тоқтатылды және қаңқалар бастапқы орынның жанында қайтадан жерленді. Сол кезде 100-ден астам дене табылды. "Табиғи апаттар, аурулар, ашаршылық және жылдар бойы нашар ауа райы халықтың азаюына себеп болуы мүмкін. Соғыстың күшеюі, көптеген адамдардың қаза болуы, тұтқынға алынуы немесе босқындарға айналуға мәжбүр болуы халықтың толық құлдырауына әкелді". Джек бұл жерлеу орнының "маңызды болғанын және ол әсіресе әйелдер мен балаларға арналған пана болғанын" айтты.