Кіріспе
Христиандық контркульттік қозғалысы немесе христиандық антикульттік қозғалысы – кейбір протестанттық евангелистік және фундаменталистік ағымдар мен жеке белсенділер арасында діни секталарға қарсы әлеуметтік қозғалыс. Олар секта деп санайтын діни топтарға қарсы тұрады. Контркульттік миссиялар көбінесе өздерін христиан деп есептейтін, бірақ Киелі кітаптың ілімдеріне қайшы келетін сенімдерді ұстанатын діни секталарға назар аударады. Мұндай секталарға келесілер жатады: Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі, Біріктіру шіркеуі, Христиандық ғылым және Ехоба куәгерлері. Кейбір протестанттар католик шіркеуін де секта деп санайды. Сондай-ақ, ислам, викка, жазықшылдық, Нью-Эйдж, буддизм, индуизм және басқа да діндер, мысалы, Ұшатын объектілерге (НЛО) байланысты діни топтарды да айыптайды. Контркульттік әдебиет әдетте нақты діни немесе теологиялық мәселелерді көтеріп, миссионерлік немесе апологетикалық мақсаттарды қамтиды. Ол Киелі кітаптың ілімдерін христиандық емес секталардың сенімдеріне қарсы қойып, олардың дұрыс еместігін дәлелдеуге тырысады. Христиан контркульттік белсенділер христиандардың секта мүшелеріне Евангелиені тарату қажеттігін де атап көрсетеді. Кейбір христиандар да сектанттарға қарсы секулярлық қозғалыстың алаңдаушылықтарымен келіседі. Бұл қозғалыс өз көзқарастарын әртүрлі медиа арқылы жариялайды, оның ішінде кітаптар, журналдар, бюллетеньдер, радио хабарлары, аудио және бейне жазбалар, тікелей пошта арқылы үндеулер, белсенді евангелистік кездесулер, кәсіби және хобби веб-сайттар, лекциялар, оқу семинарлары және сектаға қарсы конференциялар.
The Christian countercult movement or the Christian anti cult movement is a social movement among certain Protestant evangelical and fundamentalist) and individual activists who oppose religious sects that they consider cults. Countercult ministries often concern themselves with religious sects that consider themselves Christian but hold beliefs that are thought to contradict the teachings of the Bible. Such sects may include: The Church of Jesus Christ of Latter day Saints, the Unification Church, Christian Science, and Jehovah's Witnesses. Some Protestants classify the Catholic Church as a cult. Some also denounce non Christian religions such as Islam, Wicca, Paganism, New Age groups, Buddhism, Hinduism and other religions like UFO religions. Countercult literature usually expresses specific doctrinal or theological concerns and it also has a missionary or apologetic purpose. It presents a rebuttal by emphasizing the teachings of the Bible against the beliefs of non fundamental Christian sects. Christian countercult activist writers also emphasize the need for Christians to evangelize to followers of cults. Some Christians also share concerns similar to those of the secular anti cult movement. The movement publishes its views through a variety of media, including books, magazines, and newsletters, radio broadcasting, audio and video cassette production, direct mail appeals, proactive evangelistic encounters, professional and avocational websites, as well as lecture series, training workshops and counter cult conferences.
Алдын ала және ізашарлар
Христиандар шіркеу тарихы бойында дінге жат қозғалыстардың ілімдерін бағалау үшін теологиялық критерийлерді қолданды. Апостолдардың өздері де түрлі ұстаздардың ілімдері мен талаптарына қарсы шығып, оларды сынады. Апостол Пауыл бүкіл хатты – Ғалатиялықтарға, Иса мен Мұсаның ілімдерін қабылдағанмын деп мәлімдеген яһуди сектасының іліміне қарсы жазды (салыстыр, Елшілердің істері 15 және Ғал. 1:6–10). Бірінші Жохан хаты біздің заманымыздың бірінші ғасырында пайда болған және барлығы христианмын деп мәлімдеген ерте гностикалық секталарға қарсы күресуге арналған (1 Жохан 2:19). Апостолдық кезеңнен кейінгі ерте Шіркеу «өзінің шекарасын баламалы құтқару жолдарынан қорғауға» көп көңіл бөлді, яғни өзінің ұстанымдарын нақтырақ анықтады немесе басқа діндерге, әсіресе грек-рим құпияларына шабуыл жасады. Шындығында, ерте христиан әдебиетінің көп бөлігі әдеттен тыс теологияны, құпия діндерді және гностикалық топтарды ашып, жоққа шығаруға арналған. Ириней, Тертуллиан және Римдік Гипполит – ерте христиан апологеттерінің бірі, олар дәстүрден тыс теологияны, грек-римдік бұтқа табынушылықты және гностикалық топтарды сын тұрғысынан талдады. Протестанттық дәстүрде, дәстүрден тыс топтарға қарсы жазылған ең алғашқы жазбалардың кейбіреуін (мысалы, Сведенборгшыларға) Джон Уэслиге, Александр Кэмпбеллге және Принстон теологиялық семинариясының теологтары Чарльз Ходж мен Б. Б. Уорфилдке жатқызуға болады. Протестант апологеті алғаш рет «секта» терминін еретик немесе дәстүрден тыс топты білдіру үшін 1898 жылы жарық көрген А. Х. Баррингтонның «Христиандық емес секталар» еңбегінде қолданды. Көптеген белгілі апологеттер баптист пасторлары болды, мысалы И. М. Холдеман, немесе Плимут ағайындарының мүшелері, мысалы Уильям С. Ирвин және Сидни Уотсон. Уотсон секталық топтардың қауіптілігі туралы ескерту ретінде «Құрылған қақпадан шығу: Христиан ғылымы, спиритизмге берілу» және «Жалған алтын» (Мыңжылдық таңғылық) сияқты дидактикалық романдар сериясын жазды. Уотсонның культтарға қарсы көркем әдебиет қолдануын кейінірек Франк Э. Перетти сияқты жазушылар қайталады. ХХ ғасырдың басындағы апологеттер «ересь» және «секта» сөздерін Христадельфиандар, мормондар, Ехоба куәгерлері, спиритуалистер және теософистер сияқты топтарға қолданды. Бұл 1915 жылы жарық көрген көп томдық «The Fundamentals» еңбегіне енген бірнеше тарауда көрініс тапты, онда апологеттер Чарльз Тейз Расселл, Мэри Бейкер Эдди, мормондар мен спиритуалистердің ілімдерін сынады.
ХХ ғасырдың ортасындағы апологеттер
1940 жылдан бері дәстүрлі христиандардың көзқарасы бойынша, "культ" терминінің мағынасы Киелі кітаптан өзге де діни кітаптарды пайдаланатын немесе дәстүрлі христиандық ілімдер мен тәжірибелерден өзгеше ілімдер мен тәжірибелерді ұстанатын діни топтарды қамту үшін қолданылды. Осы көзқарасты құжаттаған дереккөздердің мысалдары (жарияланған жылдары белгілі болған жағдайда): Джон С. Маттестің "Миссионерлер ырымдарға қарайды" (1937 ж., Америкадағы Біріккен лютеран шіркеуінің Америка миссиясы кеңесі). Дж. Освальд Сандерстің "Ежелгі және қазіргі ерестер" (1948 ж., Marshall Morgan & Scott, Лондон/Zondervan, Гранд-Рапидс). У. К. Ирвиннің "Ашықталған ерестер" (1917, 1921, 1985 ж., Loizeaux Brothers). К. В. Фергюсонның "Тілдердің шатасуы" (1928 ж., Doran & Co.). Юлиус Боденсиктің "Жаңа және ескі ырымдар". Г. Х. Комбстың "Кейбір соңғы күндерінің діндері". Солтүстік Америкадағы Христиандық реформат шіркеуінің пасторы Ян Карел ван Баален (1890–1968) алғашқы көрнекті культқа қарсы жақтастардың бірі болды. Оның 1938 жылы жарық көрген "Култтардың хаосы" кітабы 1962 жылға дейін бірнеше рет қайта қаралып, жаңартылып, осы салада классикалық туындыға айналды.
The Missionary Faces Isms, by John C. Mattes, pub. 1937 (Board of American Missions of the United Lutheran Church in America). Heresies Ancient and Modern, by J. Oswald Sanders, pub. 1948 (Marshall Morgan & Scott, London/Zondervan, Grand Rapids). Heresies Exposed, by W. C. Irvine, pub. 1917, 1921, 1985 (Loizeaux Brothers). Confusion of Tongues, by C. W. Ferguson, pub. 1928 (Doran & Co). Isms New and Old, by Julius Bodensieck. Some Latter Day Religions, by G. H. Combs. One of the first prominent countercult apologists was Jan Karel van Baalen (1890–1968), an ordained minister in the Christian Reformed Church in North America. His book The Chaos of Cults, which was first published in 1938, became a classic in the field as it was repeatedly revised and updated until 1962.
Таңдау блогы
Кен "Кен" Сильва басқа да сараптама блогерлерінің айтуынша, онлайн сараптама қызметін бастаушы болған. Кен баптист пасторы болды және "Apprising" блогын жүргізді. Сильва жаңадан пайда болған шіркеу, "Сөзбен сенім" қозғалысы, Ехоба куәгерлері, гей христиандар қозғалысы және тағы да көптеген топтар туралы көптеген мақалалар жазды. Ол 2005 жылы блогын бастап, 2014 жылы қайтыс болғанға дейін жазуын жалғастырды. Сильваның еңбегі басқа да интернеттегі сараптамалық қызметтерге жол ашты, мысалы, 2008 жылы лютеран пасторы Крис Розброу құрған блогтар мен подкасттар жиынтығы – "Пираттық христиандық радио" және баптист пасторы және жақтас Дж. Д. Холл құрған "Pulpit & Pen".
Басқа техникалық терминология
1980 жылдардан бері "жаңа діндер" немесе "жаңа діни қозғалыстар" термині "культ" сөзімен қатар евангелистік қолданысқа енді. Кейбір кітап атауларында екі термин де қолданылады. Евангелизмде "культ" сөзіне осы баламаларды қабылдау, әзірге, дін социологиясында мұндай тілдің кеңінен қолданылуымен байланысты.
Аполлогетика
Контркульттік апологетика термині алғаш рет 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында протестанттық евангелистік әдебиетте Рональд Энрот пен Дэвид Фетчоның, сондай-ақ Уолтер Мартиннің «Мартин секталар туралы ашық айтады» атты еңбектерінде өзін-өзі тану ретінде пайда болды. 1980 жылдардың ортасында Рональд Энрот пен Дж. Гордон Мелтон арасындағы апологетикалық әдістеме жөніндегі пікір алмасу, соңғысын өз жарияланымдарында христиандық контркульттік қозғалысты секулярлық анти-сектадан ажыратуға көбірек мән беруге итермеледі. Эрик Пеммент Мелтонды «христиандық контркульттік қозғалыс» деген атауды қабылдауға шақырды, және 1990 жылдардың басынан бері бұл термин кеңінен қолданысқа еніп, Дуглас Коуэн сияқты әлеуметтанушылар тарапынан мойындалды. Америка Құрама Штаттарындағы контркульттік қозғалыстағы жалғыз қолдау ұйымы – 1982 жылы Мартин, Энрот, Гордон Льюис және Джеймс Бьорнстад құрған EMNR (Жаңа діндерге евангелистік миссия). Эфиопия, Германия, Венгрия, Италия, Мексика, Жаңа Зеландия, Филиппин, Румыния, Ресей, Швеция және Украина. Америка Құрама Штаттары мен басқа елдерде қолданылатын әдістерді салыстыру, олардың арасындағы кейбір ортақтықтарды, сонымен қатар нюанстарды аңғартады. Ортақтық – бұл миссиялардың барлығы секталар мен жаңа діндердегі адамдарды уағыздауға қатысты жалпы алаңдаушылығы. Сондай-ақ, зерттеліп отырған топтардың ілімдерін православиелік доктриналармен және Киелі кітаптың аяттарымен салыстырудың ортақ үрдісі жиі кездеседі. Алайда, Еуропа мен Оңтүстік жарты шардың кейбір елдерінде конфронтациялық әдістер әрдайым қолданылмайды, ал кейде диалогтық тәсілдер ұсынылады. Қалыптасқан діндердің аясында туған ұйымдар тобы, әсіресе Еуропада, «секталық сананы арттыру» саласында жұмыс істейді. Олардың жетекшілері – теологтар, және олар көбінесе ірі шіркеулерге қарасты әлеуметтік миссиялар болып табылады.
Контексттік мисиология
Культтар құбылысы христиандық миссионерлік және діндер теологиясының талқылауларына да енді. Бұл бағыттағы алғашқы қадам 1980 жылы Дүниежүзілік Евангелизация жөніндегі Лозанна комитеті Тайландта шағын кеңес өткізген кезде жасалды. Осы кеңестің нәтижесінде позициялық қағаз дайындалды. Бұл мәселе 2004 жылы Лозанна форумында тағы бір қағазбен қайта қарастырылды. Кейінгі қағаз 1980 жылы жақтасқан әдістемеден өзгеше әдістеме қабылдайды. 1990 жылдары академиялық миссионерлік және теологиялық журналдардағы талқылаулар контексттік миссионерлік теорияның ықпалын көрсететін тағы бір бағыт пайда болып келе жатқанын көрсетеді. Осы көзқарасты қолдаушылар апологетиканы құрал ретінде сақтап қалу қажет деп санайды, бірақ қақтығысқа түсетін стильді қолдамайды.
Түрлері мен үлгілері
Контркульттік апологетикада секталарды талдау және оларға жауап беруде бірнеше түрлері мен әдістері қолданылады. Контркульттік апологетиканың әртүрлі ерекшеліктерін Джон А. Салиба мен Филип Джонсон талқылаған. Басты әдіс – дәстүрлі емес немесе еретикалық ілімдерді анықтап, оларды Киелі кітаптың дәстүрлі түсіндірмелерімен және ерте кредолық құжаттармен салыстыруға баса назар аудару. Кейбір апологеттер, мысалы Фрэнсис Дж. Беквит, философиялық тәсілді қолданып, нақты бір топтың ілімдеріндегі логикалық, эпистемологиялық және метафизикалық проблемаларды көрсетті. Тағы бір тәсіл – культ топтарының бұрынғы мүшелерінің рухани өмірбаяндарын айту, онда топтан көңілі тою, жауапсыз қалған сұрақтар және топқа адалдық туралы күмәндер, соңында адамның евангелистік христиандыққа өтуімен аяқталады. Дейв Хант (Бейбітшілік, өркендеу және алдағы Холокост) және Хэл Линдси (Терминал ұрпақ) сияқты апологеттер секталар құбылысын Мәсіхтің екінші келуінің жақын екенін көрсететін белгілердің көбейіп бара жатқан дәлелінің бір бөлігі деп түсіндіруге бейім. Хант пен Констанс Камби екеуі де Жаңа Эра руханилығының пайда болуын қастандық үлгісі арқылы түсіндіріп, оны Мәсіхтің қайта оралуын жариялайтын орындалған болжамдармен байланыстырды.