Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
діни жаңару кезеңі
Америка тарихындағы христиандық жаңару кезеңдері
the period of religious revival
Periods of Christian revival in American history
Ұлы ояну – американдық христиан тарихындағы діни жаңарулар сериясы. Тарихшылар мен дінтанушылар 18 ғасырдың басы мен 20 ғасырдың соңы арасында діни құлшыныстың күшеуін үш, кейде төрт рет анықтады. Бұл "Ұлы оянулардың" әрқайсысы евангелистік протестант пасторлары бастаған кеңінен тараған жаңарулармен, дінге қызығушылықтың күрт өсуімен, әсер еткендердің терең сенімділігі мен құтқарылу сезімімен, евангелистік шіркеу мүшелерінің көбеюімен және жаңа діни қозғалыстар мен конфессиялардың құрылуымен сипатталды. Джордж Уайтфилд, Джонатан Эдвардс және Гилберт Теннент Бірінші Ұлы ояну кезінде ықпалды болды. Ұлы ояну кезінде ықпалды топтардың арасында Жаңа нұрлар мен Ескі нұрлар болды. Ритуалдар мен рәсімдерден алшақтау, Ұлы ояну дінді жеке адамның күнәсі мен құтқарылуға қажеттілігі туралы рухани сенімділігін дамыту арқылы, жеке адамгершілікке ұмтылуды арттыру арқылы жекелендірді. Бұл дәстүрлілер мен жаңарушылар арасында ашу мен бөлінуге себеп болды, дәстүрлілер ритуалдар мен доктринаның маңыздылығын сақтауға талап етті, ал жаңарушылар эмоционалдық қатысу мен жеке міндеттемелерге шақырып, оларға қарсы шықты. Ол Конгрегациялық шіркеуді, Пресвитериан шіркеуін, Голланд реформат шіркеуін және неміс реформат конфессиясын қайта құруға үлкен әсер етті және баптисттік және методистік конфессияларды нығайтты. Англикандықтар мен квакерлерге әсері аз болды. 1800 жылдар шамасында басталған Екінші Ұлы оянудан айырмашылығы, Бірінші Ұлы ояну шіркеу мүшелері емес, дінсіз адамдарға бағытталды. Ол олардың ритуалдарын, құдайшылдықтарын және өзіне қатысты санасын өзгертті.
The Great Awakening was a series of religious revivals in American Christian history. Historians and theologians identify three, or sometimes four, waves of increased religious enthusiasm between the early 18th century and the late 20th century. Each of these "Great Awakenings" were characterized by widespread revivals led by evangelical Protestant ministers, a sharp increase of interest in religion, a profound sense of conviction and redemption on the part of those affected, an increase in evangelical church membership, and the formation of new religious movements and denominations. George Whitefield, Jonathan Edwards, and Gilbert Tennent were influential during the First Great Awakening. Some of the influential groups during the Great Awakening were the New Lights and the Old Lights. Pulling away from ritual and ceremony, the Great Awakening made religion more personal by fostering a sense of spiritual conviction of personal sin and need for redemption, and by encouraging introspection and a commitment to personal morality. It incited rancor and division between traditionalists, who insisted on the continuing importance of ritual and doctrine, and revivalists who encouraged emotional involvement and personal commitment. It had a major impact in reshaping the Congregational church, the Presbyterian church, the Dutch Reformed Church, and the German Reformed denomination, and strengthened the small Baptist and Methodist denominations. It had less impact on Anglicans and Quakers. Unlike the Second Great Awakening, which began about 1800 and reached out to the unchurched, the First Great Awakening focused on those who were already church members. It changed their rituals, their piety, and their self awareness.
Бірінші Ұлы ояну
Бірінші Ұлы ояну 1730 жылдары басталып, шамамен 1740 жылға дейін созылды, бірақ одан бұрын да жаңғыру ошақтары болған, әсіресе Джонатан Эдвардстың атасы Соломон Стоддардтың қызметі кезінде. Эдвардстың қауымы 1730 жылдардың ортасында кейін "Шекаралық жаңғыру" деп аталған жаңғыруға қатысты, бірақ 1737 жылға қарай бұл қозғалыс әлсіреп қалды. Американдық дін тарихшысы Сидней Э. Ахлстром атап өткендей, Ұлы ояну "әлі болатын, оны британдық уағызшы Джордж Уайтфилд, "Ұлы саяхатшы" бастап келді". Уайтфилд 1738 жылы Джорджияға келді, ал 1739 жылы Колонияларға екінші рет сапар шегіп, "Филадельфиядан Нью-Йоркке дейін солтүстікке қарай, содан кейін оңтүстікке қарай жеңісті науқан" жасады. 1740 жылы ол Жаңа Англияға барды, және "ол барған әр жерде үлкен және алабалық салдарлар болды". Әртүрлі евангелистік протестанттық дін қызметкерлері Ұлы оянуды қолдады. Орта колонияларда ол британдық шіркеулерге ғана емес, голланд және неміс шіркеулеріне де әсер етті. Сонымен қатар, пасторлық стильдер де өзгере бастады. Колониялық кезеңнің соңында көптеген пасторлар өз уағыздарын оқыды, олар теологиялық тұрғыдан тығыз болды және белгілі бір теологиялық аргументтерді немесе түсіндірмелерді қамтыды. Нейтан О. Хатч 1740 жылдардағы евангелистік қозғалыстың демократиялық ой-пікірдің дамуында, сондай-ақ еркін баспасөз және ақпараттың толық бейтараптықпен және бақылаусыз таралуы керек деген сенімде маңызды рөл атқарғанын айтады. Михал Хойньский Бірінші Ұлы ояну американдық "жаңғыру риторикасының" тууына себеп болды дейді, ол "сөйлеушінің қолданатын уағыздың ерекше түрі, және тыңдаушылар арасында діни жаңғыру мен рухани қайта жаралуды бастау үшін өте кең спектрлі үлгілер мен коммуникациялық стратегиялар бар" деп түсіндіріледі. Осы теологиялық, әлеуметтік және риторикалық идеялардың барлығы Америка революциясы кезеңін бастады. Бұл діни еркіндікке деген сұранысты күшейтті. Ұлы ояну африкалық американдықтардың христиан дінін кеңінен қабылдауының алғашқы мысалы болды. 1700 жылдардың соңында жаңғыру ағылшын колонияларына – Нова Шотландияға, Нью-Брансуикке және Принс-Эдуард аралына, негізінен Генри Аллин мен оның "Жаңа Нұр" қозғалысының күш-жігері арқасында келді.
The First Great Awakening began in the 1730s and lasted to about 1740, though pockets of revivalism had occurred in years prior, especially amongst the ministry of Solomon Stoddard, Jonathan Edwards' grandfather. Edwards' congregation was involved in a revival later called the "Frontier Revivals" in the mid 1730s, though this was on the wane by 1737. But as American religious historian Sydney E. Ahlstrom noted, the Great Awakening "was still to come, ushered in by the Grand Itinerant", the British evangelist George Whitefield. Whitefield arrived in Georgia in 1738, and returned in 1739 for a second visit of the Colonies, making a "triumphant campaign north from Philadelphia to New York, and back to the South". In 1740, he visited New England, and "at every place he visited, the consequences were large and tumultuous". Ministers from various evangelical Protestant denominations supported the Great Awakening. In the middle colonies, he influenced not only the British churches, but the Dutch and German. Additionally, pastoral styles began to change. In the late colonial period, most pastors read their sermons, which were theologically dense and advanced a particular theological argument or interpretation. Nathan O. Hatch argues that the evangelical movement of the 1740s played a key role in the development of democratic thought, as well as the belief of the free press and the belief that information should be shared and completely unbiased and uncontrolled. Michał Choiński argues that the First Great Awakening marks the birth of the American "rhetoric of the revival" understood as "a particular mode of preaching in which the speaker employs and it has a really wide array of patterns and communicative strategies to initiate religious conversions and spiritual regeneration among the hearers". All these theological, social, and rhetorical notions ushered in the period of the American Revolution. This contributed to create a demand for religious freedom. The Great Awakening represented the first time African Americans embraced Christianity in large numbers. In the later part of the 1700s the Revival came to the English colonies of Nova Scotia, New Brunswick, and Prince Edward Island, primarily through the efforts of Henry Alline and his New Light movement.
Екінші Ұлы ояну
Екінші Ұлы ояну (кейде жай ғана "Ұлы ояну" деп аталады) – АҚШ-та XVIII ғасырдың соңында басталып, XIX ғасырдың ортасына дейін жалғасқан діни жаңғыру. Бұл ояну АҚШ-тың барлық аймақтарында болғанмен, Солтүстік-Шығыс және Орта-Батыста ерекше күшті болды. Бұл оянудың ерекшелігі – ол Жаңа Англияның білімді элитасынан тысқары, кем бай және білімсіз адамдарға да тарады. Жаңғырудың орталығы – Нью-Йорк штатының батысындағы "Күйген жер" деп аталатын аймақ болды. Аймаққа оның тозақ оты мен құдайдың жазасы туралы уағыздардың көптігінен осы ат қойылған, нәтижесінде ондаған жаңа діни ағымдар, қауымдық қоғамдар мен реформалар пайда болды. Осы жаңа діни ағымдардың ішінде, ақ адамдардың діни қауымдарынан тәуелсіз қара нәсілділердің еркін шіркеулері де болды. Америка революциясы мен 1850 жылдар аралығында қара нәсілділердің басым көпшілігі ақ адамдардың шіркеулеріне қатысуы азайды, 1840-1850 жылдары бұл қатысу дерлік тоқтады. Кейбір ғалымдар мұның себебі шіркеу ішіндегі нәсілдік кемсітушілікке байланысты деп санайды. Бұл кемсітушілік орын бөліп отыру және африкалық американдықтарға шіркеу мәселелерінде дауыс беруге немесе көптеген ақ шіркеулерде басшылық лауазымдарға ие болуға тыйым салу түрінде көрінді. Екінші Ұлы оянумен тығыз байланысты басқа реформалық қозғалыстар да болды, мысалы, тыйым салу, құлдықты жою және әйелдер құқығы үшін күресу. Тыйым салу қозғалысы адамдарды отбасылық тәртіпті сақтау үшін алкогольді ішімдіктерді ішуден бас тартуға шақыратын. Құлдықтан бас тарту қозғалысы АҚШ-тағы құлдықты жоюға бағытталған. Әйелдер құқығын қорғау қозғалысы құлдықтан бас тартушы әйелдердің арасынан өркендеді, олар өздерінің де саяси құқықтары үшін күресе алатынын түсінді. Бұлардан өзге, реформалар күнделікті өмірдің дерлік барлық саласына әсер етті, мысалы, темекі татуды шектеу, тамақтану және киім-кешек реформалары. Құлдықтан бас тарту қозғалысы Солтүстікте 1800-1840 жылдардағы Екінші Ұлы оянудан пайда болды.
The Second Great Awakening (sometimes known simply as "the Great Awakening") was a religious revival that occurred in the United States beginning in the late eighteenth century and lasting until the middle of the nineteenth century. While it occurred in all parts of the United States, it was especially strong in the Northeast and the Midwest. This awakening was unique in that it moved beyond the educated elite of New England to those who were less wealthy and less educated. The center of revivalism was the so called Burned over district in western New York. Named for its overabundance of hellfire and damnation preaching, the region produced dozens of new denominations, communal societies, and reform. Among these dozens of new denominations were free black churches, run independently of existing congregations that were predominantly of white attendance. During the period between the American revolution and the 1850s, black involvement in largely white churches declined in great numbers, with participation becoming almost non existent by the 1840s–1850s; some scholars argue that this was largely due to racial discrimination within the church. This discrimination came in the form of segregated seating and the forbiddance of African Americans from voting in church matters or holding leadership positions in many white churches. Closely related to the Second Great Awakening were other reform movements such as temperance, abolition, and women's rights. The temperance movement encouraged people to abstain from consuming alcoholic drinks in order to preserve family order. The abolition movement fought to abolish slavery in the United States. The women's rights movement grew from female abolitionists who realized that they could fight for their own political rights, too. In addition to these causes, reforms touched nearly every aspect of daily life, such as restricting the use of tobacco and dietary and dress reforms. The abolition movement emerged in the North from the wider Second Great Awakening 1800–1840.
Үшінші Ұлы ояну
Үшінші Ұлы ояну 1850-1900 жылдары жаңа діни ағымдар, белсенді миссионерлік қызмет, Чаутауквалар және әлеуметтік мәселелерге қатысты Әлеуметтік Ізгі хабар көзқарасымен еректелді. 1844 жылы құрылған YMCA 1858 жылғы ояну мен одан кейін қалаларда жаңаруды дамытуда маңызды рөл атқарды. 1858 жылғы жаңғыру Дуайт Л. Муди сияқты лидерлерді шығарды, олардың еңбегі азамат соғысы кезінде әскерлер арасында діни жұмыс жүргізуге әкелді. Соғыс кезінде Христиандық және санитарлық комиссиялар, сондай-ақ көптеген азат етілгендердің қоғамдары құрылды.
The Third Great Awakening in the 1850s–1900s was characterized by new denominations, active missionary work, Chautauquas, and the Social Gospel approach to social issues. The YMCA (founded in 1844) played a major role in fostering revivals in the cities in the 1858 Awakening and after. The revival of 1858 produced the leadership, such as that of Dwight L. Moody, out of which came religious work carried on in the armies during the civil war. The Christian and Sanitary Commissions and numerous Freedmen's Societies were also formed in the midst of the War.
Төртінші Ұлы ояну
Төртінші Ұлы ояну – бұл алғашқы үш ояну сияқты қабылдауға ие болмаған, пікір-таластың нысаны болып табылатын ұғым. Экономист Роберт Фогель сияқты жақтастары бұл оқиғаның 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында болғанын айтады. Иса қозғалысы осы оянудың куәсі ретінде көрсетіледі және ол шіркеу музыкасының стилінде өзгерістерге әкелді. Басты протестанттық дін өкілдері мүше саны және ықпалы жағынан күрт әлсіресе, ал ең консервативті діни ұйымдар (мысалы, Оңтүстік баптистері) тез өсіп, АҚШ-тың бүкіл аумағына тарады, ішкі теологиялық тартыстар мен бөліністерге ұшырады және саяси күшке ие болды.
The Fourth Great Awakening is a debated concept that has not received the acceptance of the first three. Advocates such as economist Robert Fogel say it happened in the late 1960s and early 1970s. The Jesus Movement is cited as evidence of this awakening, and it created a shift in church music styles. Mainline Protestant denominations weakened sharply in both membership and influence while the most conservative religious denominations (such as the Southern Baptists) grew rapidly in numbers, spread across the United States, had grave internal theological battles and schisms, and became politically powerful.
Терминология
"Ояну" деген идея секулярлық немесе дінсіз кезеңдерде ұйқыда болуды немесе бейқыздылықты білдіреді. Ояну – евангелистік христиандар тарапынан туындаған және көбінесе олардың тарапынан қабылданатын термин. Соңғы уақыттарда АҚШ тарихындағы "оянулар" туралы идеяны консервативті американдық евангелистер ұсынып отыр. 2010 жылдардың соңы мен 2020 жылдары QAnon конспирологиялық теориясын таратушылар өз теорияларына хабардарлықты білдіру үшін "Ұлы ояну" терминін қолданды.
The idea of an "awakening" implies a slumber or passivity during secular or less religious times. Awakening is a term which originates from, and is embraced often and primarily by, evangelical Christians. In recent times, the idea of "awakenings" in United States history has been put forth by conservative American evangelicals. In the late 2010s and 2020s the term Great Awakening has been used by promoters of the QAnon conspiracy theory to denote awareness of their theory.