Кіріспе
Пролитерализм – христиандық қозғалыс. Христиандық фундаментализм, сондай-ақ фундаменталистік христиандық немесе фундаменталистік христиандық деп аталады, – Киелі кітапты әдеби мағынада түсінуге баса назар аударатын діни қозғалыс. Қазіргі заманғы түрінде ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында британдық және американдық протестанттар арасында теологиялық либерализм мен мәдени модернизмге қарсы реакция ретінде пайда болды. Фундаменталистер 19 ғасырғы модернист теологтардың белгілі бір ілімдерді, әсіресе Киелі кітаптың қатесіздігін дұрыс түсінбегенін немесе қабылдамағанын айтты, оны христиандық сенімнің негізгі қағидалары деп есептеді. Фундаменталистер Киелі кітаптың сенімділігі мен қатесіздігіне сенеді, бұл Киелі кітапты түсіндіру, Исаның Киелі кітаптағы орны және қоғамдағы шіркеудің рөлі туралы дәстүрлі христиандық ілімдерімен үйлеседі. Фундаменталистер әдетте христиандық сенімдердің негізгі жиынтығына сенеді, ол көбінесе «Бес негіз» деп аталады, бұл Пресвитериан шіркеуінің 1910 жылғы «Доктриналық мәлімдемесінен» туындады. Бұл тақырыптарға Киелі кітаптың тарихи дұрыстығы және онда жазылған барлық оқиғалар, сондай-ақ Иса Мәсіхтің екінші келуі туралы мәлімдемелер кіреді. Фундаментализм бір ғана конфессия немесе жүйелі теология емес, әртүрлі теологиялық көзқарастарды ұстанатын әртүрлі ағымдарда көрінеді. Бұл идеология 1910 жылдары «Негізгі қағидалар» жинағы жарықтанғаннан кейін белсенділікке ие болды. Бұл консервативті протестант теологтарының протестанттық ортодоксия деп санайтын сенімдерді қорғауға бағытталған он екі томдық эсселер, апологетикалық және полемикалық жинақ болды. Қозғалыс 1920 жылдары АҚШ-тың протестант шіркеулерінде, әсіресе пресвитериандар, баптистер және методистер арасында ұйымдастырылуын күшейтті. Фундаментализмді қабылдаған көптеген шіркеулер өздерінің негізгі сенімдеріне қатысты белсенді ұстанымды қабылдады. 1930 жылдан бері баптистік дәстүрдегі көптеген фундаменталистік шіркеулер (әдетте диспенсационализмді растайды) Американың тәуелсіз фундаменталистік шіркеулері (1996 жылы IFCA International деп қайта аталды) арқылы өкілдік етілді, ал методистік дәстүрдегі көптеген теологиялық консервативті конфессиялар (Уэслиан теологиясын ұстанатындар) шіркеулер арасындағы қасиеттілік конвенциясымен байланысты; әртүрлі елдерде Америка христиандық шіркеулер кеңесі сияқты ұлттық ұйымдар әртүрлі конфессиялық топтардың фундаменталистік ұйымдары арасындағы диалогты ынталандыру үшін құрылды. Басқа фундаменталистік конфессиялар басқа ұйымдармен байланыс күйінде болмайды. Кейбір ғалымдар қазіргі заманғы христиандық теологияны қабылдамай, дәстүрлі ілімдерді ұстанатын католиктерді фундаменталистер деп сипаттайды. Бұл термин кейде евангелистік терминмен шатастырылады.
Christian fundamentalism, also known as fundamental Christianity or fundamentalist Christianity, is a religious movement emphasizing biblical literalism. In its modern form, it began in the late 19th and early 20th centuries among British and American Protestants as a reaction to theological liberalism and cultural modernism. Fundamentalists argued that 19th century modernist theologians had misunderstood or rejected certain doctrines, especially biblical inerrancy, which they considered the fundamentals of the Christian faith. Fundamentalists are almost always described as upholding beliefs in biblical infallibility and biblical inerrancy, in keeping with traditional Christian doctrines concerning biblical interpretation, the role of Jesus in the Bible, and the role of the church in society. Fundamentalists usually believe in a core of Christian beliefs, typically called the "Five Fundamentals", this arose from the Presbyterian Church issuance of "The Doctrinal Deliverance of 1910". Topics included are statements on the historical accuracy of the Bible and all of the events which are recorded in it as well as the Second Coming of Jesus Christ. Fundamentalism manifests itself in various denominations which believe in various theologies, rather than a single denomination or a systematic theology. The ideology became active in the 1910s after the release of The Fundamentals, a twelve volume set of essays, apologetic and polemic, written by conservative Protestant theologians in an attempt to defend beliefs which they considered Protestant orthodoxy. The movement became more organized within U. S. Protestant churches in the 1920s, especially among Presbyterians, as well as Baptists and Methodists. Many churches which embraced fundamentalism adopted a militant attitude with regard to their core beliefs. Since 1930, many fundamentalist churches in the Baptist tradition (who generally affirm dispensationalism) have been represented by the Independent Fundamental Churches of America (renamed IFCA International in 1996), while many theologically conservative connexions in the Methodist tradition (who adhere to Wesleyan theology) align with the Interchurch Holiness Convention; in various countries, national bodies such as the American Council of Christian Churches exist to encourage dialogue between fundamentalist bodies of different denominational backgrounds. Other fundamentalist denominations have little contact with other bodies. A few scholars label Catholics who reject modern Christian theology in favor of more traditional doctrines as fundamentalists. The term is sometimes mistakenly confused with the term evangelical.
Терминология
Фундаментализм термині 1922 жылы ағылшын тіліне енген, ал діни қозғалысқа сілтеме жасағанда көбінесе үлкен әріппен жазылады. Түпнұсқа фундаменталистік қозғалыстың барлық емес, кейбір ғана нанымдарын бөлісетін адамдардың бір бөлігі оның жағымсыз репутаны себепті «фундаментализм» деген атаудан бас тартады, ал енді біреулері оны мақтаныш белгісі деп санайды. Ұлыбританияның белгілі бір аймақтарында діни жекқұрушылықты тудыру ниетімен «фундаменталист» терминін қолдану 2006 жылғы нәсілдік және діни жекқұрушылыққа қарсы заңды бұзу болып табылады.
Канадада
Канадада фундаментализм онша дамымады, бірақ алғашқы жетекшісі – Англияда туған Томас Тодхантер Шилдс (1873–1955) болды. Ол 1927 жылы Онтариодағы баптисттік федерациядан 80 шіркеуді алып шығып, Онтарио және Квебек штаттарының тұрақты баптисттік шіркеулерінің одағын құрды. Ол АҚШ-тағы Баптисттік Библиялық одақпен байланыста болды. Оның "Евангелие куәсі" газетіне 16 елден 30 000 адам жазылып тұрды, бұл оған халықаралық бедел әкелді. Ол халықаралық Христиан шіркеулері кеңесінің негізін қалаушылардың бірі еді. Осуальд Смит (1889–1986), Онтарионың ауылдық жерінде өсіп, Чикагодағы Муди шіркеуінде білім алған, 1928 жылы Торонтода Халық шіркеуін құрды. Канадалық фундаментализмдегі сергекті уағыздаушы және көшбасшы Смит 35 кітап жазды және бүкіл әлемде миссионерлік жұмыспен айналысты. Билли Грэм оны "біздің заманымыздың ең ұлы пастор, гимн жазушы, миссионер саясаткері және евангелист" деп атады.
АҚШ-та
Америка Құрама Штаттарындағы модернизмге қарсы фундаменталистік науқанның жетекші ұйымдастырушысы Уильям Белл Райли болды, ол Солтүстік баптист, Миннеаполисте орналасқан. Оның 1902 жылы құрылған Солтүстік-батыс Киелі кітап және миссионерлік оқу мектебі, 1935 жылғы Солтүстік-батыс евангелистік семинариясы және 1944 жылғы Солтүстік-батыс колледжі мыңдаған түлектерді даярлады. 1919 жылы Филадельфияда өткен ірі конференцияда Райли 1920 жылдары басты конфессияаралық фундаменталистік ұйымға айналған Дүниежүзілік христиандық фундаменталистер қауымдастығын (WCFA) құрды. Кейбір зерттеушілер осы конференцияны христиан фундаментализмінің ресми басталуы деп санайды. 1920 жылдары негізгі протестанттық конфессияларды бақылауға талпынған фундаменталистік күштер ұлттық деңгейде сәтсіздікке ұшыраса да, Райлидің қолдауымен құрылған шіркеулер мен миссионерлік желі қозғалыстың күшейіп келе жатқанын көрсетті, әсіресе АҚШ-тың оңтүстігінде. Гүлденген бұл қозғалыс, ауылдық және қалалық сипаттарын сақтай отырып, конфессиялық балама ретінде әрекет етіп, белсенді евангелистік христиандық ортодоксияны дамытты. Райли 1929 жылға дейін WCFA президенті болды, содан кейін WCFA маңыздылығын жоғалтты. 1930 жылы құрылған Американың тәуелсіз фундаменталдық шіркеулері, АҚШ-тың тәуелсіз фундаменталистік шіркеулерінің жетекші қауымдастығына айналды. Американдық христиан шіркеулері кеңесі, Ұлттық шіркеулер кеңесіне балама ретінде негізгі христиан конфессиялары үшін құрылды. Фундаментализмді ынталандырудың көп бөлігі АҚШ-тағы протестанттық семинариялар мен протестанттық «Киелі кітап колледждерінен» келді. Екі жетекші фундаменталистік семинария – 1924 жылы Льюис Сперри Чафер құрған диспенсационалистік Даллас теологиялық семинариясы және 1929 жылы бұрынғы Принстон теологиялық семинариясының профессоры Дж. Грешем Махеннің басшылығымен және қаржыландырылуымен құрылған Реформацияланған Вестминстер теологиялық семинариясы. Көптеген Киелі кітап колледждері Чикагодағы Муди Киелі кітап институтының үлгісімен құрылды. Дуайт Муди диспенсационализм үшін маңызды болған Құдай Патшалығының жақындауы туралы уағыздауда үлкен ықпалға ие болды. Киелі кітап колледждері, колледж немесе семинария тәжірибесі жоқ діни қызметкерлерді Киелі кітапты жан-жақты зерттеуге дайындады, көбінесе 1909 жылғы Скофилдтің анықтамалық Киелі кітабын пайдаланды. Бұл Киелі кітаптың король Джеймс нұсқасы, егжей-тегжейлі түсіндірмелермен жабдықталған және тармақтарды диспенсациялық тұрғыдан қарастырады. АҚШ-тағы фундаментализм Солтүстікте басталғанымен, қозғалыстың ең үлкен қолдауы Оңтүстікте, әсіресе Оңтүстік баптистері арасында болды. Олардың көптеген өкілдері (кейде бүкіл шіркеулер) конвенцияны тастап, «көбірек консервативті» деп санайтын басқа баптистік ағымдар мен қозғалыстарға қосылды, мысалы, тәуелсіз баптист қозғалысы. 1920 жылдардың соңына қарай ұлттық бұқаралық ақпарат құралдары оны Оңтүстікпен байланыстырды, басқа жерлердегі көріністерді көбінесе назардан тыс қалдырды. ХХ ғасырдың ортасында бірнеше методистер негізгі методистік шіркеуден шығып, евангелистік методистік шіркеу және фундаменталдық методистік конференция сияқты негізгі методистік ағымдарды құрды (салыстырыңыз, консервативті қасиеттілік қозғалысы). Басқалары тәуелсіз методистік шіркеулерде жиналуды жөн көрді, олардың көптегені теологиялық бағыты фундаменталистік тәуелсіз методистер қауымдастығына мүше. 1970 жылдарға қарай протестанттық фундаментализм АҚШ-тың оңтүстігінде терең тамыр жайып, бекінді. 1972–1980 жылдардағы жалпы әлеуметтік сауалнамаларда «Шығыс-Оңтүстік Орталық» аймағындағы (Теннесси, Кентукки, Миссисипи және Алабама штаттарынан тұрады) сауалнамаға қатысушылардың 65 пайызы өзін фундаменталист деп атады. «Батыс-Оңтүстік Орталық» (Техасқа дейін Арканзас) және «Оңтүстік Атлантика» (Флоридадан Мэрилендке дейін) аймақтарында фундаменталистердің үлесі 50 пайызды құрады, ал елдің басқа бөліктерінде 25 пайыз немесе одан төмен болды, ең төмен көрсеткіш Жаңа Англияда 9 пайызды құрады. Бұл үрдіс 21-ші ғасырға дейін сақталды. 2006–2010 жылдардағы сауалнамаларда Шығыс Оңтүстік Орталық аймағындағы фундаменталистердің орташа үлесі 58 пайызды құрады, ал Жаңа Англияда ол 13 пайызға дейін көтерілді.
Эволюция
1920 жылдары христиан фундаменталистері "Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылғанды түсінудің әртүрлі жолдарын талқылады", бірақ олар "жаратылыстың авторы Құдай екеніне және адамдар жануарлардан ерекше, Құдайдың бейнесінде жаратылған ерекше жаратылыс екеніне келісті". 1920 жылдары бұл "күшті фундаменталистер" өздерін елдің мектептері мен колледждерінде эволюция ілімін оқытуға қарсы күреске арнады, әсіресе мемлекеттік мектептерге әсер ететін мемлекеттік заңдарды қабылдау арқылы. Уильям Белл Райли 1925 жылғы Скопс процесінде бастама көтеріп, танымал саясаткер Уильям Дженнингс Брайанды шақырып, оны жергілікті прокурордың көмекшісі қызметіне алды, ол процеске ұлттық БАҚ назарын аударуға көмектесті. Скопс процесінен кейінгі жарты ғасырда фундаменталистер үкіметтік саясатты қалыптастыруда көп жетістікке жете алмады және эволюцияға қарсы фундаменталистік шабуылдарға қосылудан бас тартқан негізгі діни ұйымдарды өзгертуге тырысқанда жеңіліске ұшырады. Алайда, Эдвардс (2000) ғалымдар арасындағы қалыпты пікірге қарсы шығып, Скопс процесінен кейін фундаментализм саяси және мәдени өмірден ығысып кеткен дегенге келіспейді, бұл пікір "Желге мұра" фильмінде және қазіргі тарихшылардың көпшілігінде кездеседі. Оның пікірінше, фундаментализмнің ығысуының себебі оның көшбасшысы Брайанның өлімі болды. Көптеген фундаменталистер сот процесін жеңіліс емес, жеңіліс деп қарады, бірақ Брайанның көп ұзамай қайтысы басқа ешбір фундаменталистік көшбасшы толтыра алмаған көшбасшылық орынды қалдырды. Басқа фундаменталистік көшбасшылардан айырмашылығы, Брайан кең танымал болды, құрметке ие болды және эволюцияға қарсы ұстанымды қолдау үшін фундаменталистік діни топтардың кең коалициясын құруға қабілетті болды. Гейтвуд (1969) 1920 жылдардағы эволюцияға қарсы күрестен 1960 жылдардағы жаратылыс ғылымы қозғалысына қалай өттіін талдайды. Осы екі қозғалыстың кейбір ұқсастықтары болғанымен, жаратылыс ғылымы қозғалысы Дарвин теориясына қарсы діни емес, псевдонаулық қарсылыққа көшуді білдірді. Сондай-ақ, жаратылыс ғылымы халықтық басшылық, риторикалық стиль және географиялық бағыттары жағынан ерекшеленді. Онда Брайан сияқты беделді көшбасшы болған жоқ, діни риторикадан гөрі псевдонаулық аргументтерді пайдаланды және Оңтүстікке қарағанда Калифорния мен Мичиганның өнімі болды. Вебб (1991) Аризона мен Калифорния мектептерінде эволюцияны ғылым ретінде оқыту деңгейіне әсер ету үшін қатаң жаратылысшылар мен дарвинистер арасындағы саяси және құқықтық күресті зерттейді. Скопс сотта танылғаннан кейін, Америка Құрама Штаттары бойынша жаратылысшылар өз штаттары үшін ұқсас эволюцияға қарсы заңдарды іздеді. Олардың арасында Аризонадағы Р. С. Бил және Обри Л. Мур секілді дін қызметкерлері және Калифорниядағы Жаратылыс зерттеу қоғамының мүшелері болды, олардың барлығы беделді лаиктермен қолдау көрсетілді. Олар эволюцияны оқу тақырыбы ретінде тыйым салуға тырысты, немесе кем дегенде оны дәлелденбеген теория деңгейіне төмендетуге тырысты, мүмкін, жаратылыстың Киелі кітаптағы нұсқасымен қатар оқытуға. Мұғалімдер, ғалымдар және басқа беделді лаиктер эволюцияны жақтады. Бұл күрес АҚШ-тың басқа аймақтарына қарағанда Оңтүстік-Батысында кейінірек басталды және Спутник дәуіріне дейін жалғасты. Соңғы уақыттарда соттар Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылғанды ғылым сабағында эволюциямен қатар оқытуға бола ма, жоқ па деген мәселелерді қарады, ең белгілісі 2005 жылғы Китцмиллер Довер аймақтық мектеп округіне қарсы федералды сот ісі болды. Жаратылысшылық "ақылды жобалау" деген ұғыммен ұсынылды, ал "Пандалар мен адамдар" кітабы оның оқулығы болды. Сот ақылды жобалауды ғылым сабағында оқыту конституцияға қайшы екенін шешті, өйткені ол діни сенім емес, ғылым емес. Бастапқы фундаменталистік қозғалыс мәселелердің дамуымен консервативті евангелистік протестантизмнің ішінде анық сызықтар бойынша бөлінді. Бұл бөліністен кейін көптеген үлкен және кіші топтар пайда болды. Жаңа евангелизм, Мұрагерлік қозғалысы және Палео-православие өзіндік ерекшеліктерін дамытты, бірақ олардың ешқайсысы фундаменталистік қозғалыспен тарихи байланысын мойындамайды және бұл термин оларды сирек сипаттайды. "Евангелистік" деген кең терминге фундаменталистер де, сондай-ақ Киелі кітапқа қарсы шығуға белсенді түрде қарсылық білдірмейтін ұқсас немесе бірдей діни сенімдері бар адамдар да кіреді. 2023 жылы консервативті христиан журналисі Дэвид Френч Оңтүстік баптистер конвенциясының этика және діни еркіндік комиссиясының бұрынғы президенті Ричард Лэндтің фундаментализмді "теологиядан гөрі психология" деп сипаттағанын келтіреді, оның ерекшеліктері бәсекелес христиан теологияларымен және бәсекелес діндермен ортақ. Френчтің сөзіне қарағанда, бұл психология "үш негізгі қасиетке" ие: күмәндан таза сананың нақтылығы, діндерінің жауларына қарсы қатыгездік және "қопалдағы серіктестердің" бірлігі, имандылықтан да маңызды жақсы қасиет.
Христиандық құқық
ХХ ғасырдың соңғы жартысында АҚШ-тың фундаменталистерінің ұйымдасқан саяси белсенділігіне қызығушылықтың күрт өсуі байқалды. Диспенсациялық фундаменталистер 1948 жылы Израиль мемлекетінің құрылуын Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың орындалуының маңызды белгісі деп қарады, ал Израильді қолдау олардың АҚШ-тың сыртқы саясатына қатысты ұстанымдарының басты бөлігіне айналды. АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдері де фундаменталистердің ұйымдасқан саясатқа деген қызығушылығын арттырды, әсіресе 1962 жылғы «Энгел против Виталь» ісі мемлекеттік мектептерде мемлекеттік қолдаумен дұға оқуға тыйым салды, ал 1963 жылғы «Абингтон мектеп округі против Шемпп» ісі мемлекеттік мектептерде Киелі кітапты міндетті түрде оқуға тыйым салды. Рональд Рейган 1980 жылы президенттікке кандидат болған кезде, 20 ғасырдың басындағы тыйым салушы дін қызметкерлері сияқты, фундаменталистік уағыздаушылар өз қауымдарын қолдайтын кандидаттарға дауыс беру үшін ұйымдастырды. Жаңа саяси фундаментализмнің көшбасшылары Роб Грант және Джерри Фалвелл болды. 1974 жылғы Гранттың «Американдық христиан ісімен», 1970 жылдардағы «Христиандық дауысымен» және 1980 жылдардағы Фалвеллдің «Моральдық көпшілігімен» басталган христиан оңшылдары американдық саясатқа елеулі әсер ете бастады. 1980 және 1990 жылдары христиан оңшылдары сайлауларға және саясатқа әсер етті, 1981 жылы Джеймс Добсон құрған «Отбасы зерттеулер кеңесі» және 1989 жылы Пат Робертсон құрған «Христиандық коалиция» сияқты ұйымдар консервативті саясаткерлерге, әсіресе республикашыларға, штаттық және ұлттық сайлауларда жеңіске жетуге көмектесті.
Австралияда
Австралиядағы фундаменталистік, пентикосталдық шіркеулердің ірі ұйымы – Халықаралық шіркеулер желісі, бұрын "Христиандық жеткізу орталығы" деп белгілі болған.
Ресейде
Ресейде христиан фундаментализмі көбінесе орыс православие шіркеуі немесе орыс православие ескі тірлік шіркеуі айналасында қалыптасады. Православ христиан фундаментализмі жиі орыс ұлтшылдығымен тығыз байланысты болды, себебі орыс православие шіркеуі орыс мемлекетімен берік байланысқа ие. Бұл шіркеу-мемлекеттік байланыс, әрине, Ұлы Владимирдің дін қабылдаған сәтінен бастау алады. 2013 жылы композитор Андрей Кормухин және спортшы Владимир Носов «Сорок Сороков қозғалысы» деп аталатын православиелік фундаменталистік және консервативті христиан ұйымын құрды. «Сорок Сороков қозғалысы» 2012 жылы Pussy Riot ұйымдастырған наразылықтарға жауап ретінде құрылды. Бұл наразылықтар Ресейдегі әйелдерді ұрып-соғуды қылмыстан босату және гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп тану сияқты әлеуметтік консервативті саясатқа қарсы бағытталған болатын. «Сорок Сороков қозғалысы» Ресей православие шіркеуінің көптеген дін қызметкерлерінің, әсіресе танымал дін қызметкері Всеволод Чаплиннің қолдауын алды. Чаплин әсіресе діни орындарда «құдайға қарсы әрекеттер» жасағандарды жазалау үшін «православ отрядтарын» құруды қолдады. Кейбір деректер «Сорок Сороков» қозғалысы Мәскеудегі орыс православие шіркеулерінің құрылысын қорғауға қатысқан десе де, бұл фактіні растау қиын. Көптеген көздер бұл әрекеттердің Ресейдегі ЛГБТ халыққа қарсы зорлық-зомбылықпен байланысты екенін айтады. «Сорок Сороков қозғалысы» сондай-ақ Ресейдің оңшыл радикалды топтарымен, оның ішінде неонацистер мен «үшінші позиция» идеологиясын ұстанатындармен де байланысты. «Сорок Сороков қозғалысының» «Отбасы үшін» атты жеке саяси партиясы бар. Көптеген оңшыл орыс христиан ұлтшылдары Ресейдің Украинаға қарсы негізсіз соғысын жақтап сөйлейді. Орыс православиелік христиан фундаменталистік ұлтшылдықты қолдайтын топтардың бірі – «Православ туын көтерушілер одағы». Кітап жағу және саяси митингтермен танымал бұл ұйымның басты мақсаты – Ресей патшасының Ресейдің жоғарғы автократы ретінде қайта оралуын көру. Бұл топтың патша Николай II-ге ерекше құрметі бар. Кейде бұл топ Ресей президенті Владимир Путинді заманауи патша деп атайды, бірақ бұл Путинді қолдау мағынасында айтылғаны әлде жоқ па, әзірге белгісіз.
Тәуелсіз баптистер
Тәуелсіз баптистер жергілікті шіркеудің ғана билігін мойындайды және басқа ешқандай шіркеу билігін қабылдамайды. Киелі кітапты зерттеудің басты әдісі ретінде Киелі кітапты әдеби мағынада түсіндіруге, сондай-ақ Киелі кітаптың қатесіздігіне және оның түсіндіруінің дұрыстығына ерекше мән беріледі. Диспенсационализм тәуелсіз баптистердің арасында кең таралған. Олар өздерімен сенімдері бөліспейтін конфессиялармен кез келген экуменикалық қозғалысқа қарсы тұрады. Көптеген тәуелсіз фундаменталистік баптистік (IFB) шіркеулері тек Король Джеймс нұсқасын ғана пайдаланады, бұл көзқарас «Король Джеймс ғана» деп белгілі.
Консервативті қасиеттілік қозғалысы
Фундаменталды методизмге Евангелиелік методистік шіркеу және Фундаменталды методистік конференция сияқты бірнеше байланыстар кіреді. Бұған қоса, консервативті қасиеттілік қозғалысындағы методистік байланыстар "әлемнен, жалған ілімдерден, басқа діни ұйымдардан бөліну" қағидаларын жариялайды және қасиеттілік стандарттарын сақтауға ерекше мән береді.
Конфессиялық емес
Евангелиялық бағыттағы конфессиялық емес христиандықта, шіркеудің немесе діни ағымның атында көбінесе "библиялық" немесе "тәуелсіз" деген сөздер кездеседі.
Реформалық фундаментализм
Реформацияланған фундаментализмге реформацияланған дәстүрдегі (оның ішінде Континентальдық реформацияланған, пресвитериандық, реформацияланған англикандық және реформацияланған баптистік шіркеулер) діни бағыттар кіреді. Олар Киелі кітаптың қатесіздігі туралы ілімді ұстанады және Вестминстерлік сенім туралы ілім сияқты тарихи сенім жазбаларына ерекше мән береді. Сонымен қатар, олар Құдайды "сүйіспеншілік пен мейірімділіктен гөрі үкім мен жазалаушы Құдай" ретінде бейнелей отырып, Киелі кітапты саяси мақсаттар үшін пайдаланады. Жоғары сыншылдардан өзгеше, фундаментализм Киелі кітапты халқына ашық етуді мақсат етеді. Дегенмен, оның күрделі түсіндірмелері оқырмандарды Киелі кітапты үйретушілер мен дін қызметкерлерінің индуктивтік әдістеріне тәуелді етуге мәжбүрледі. Христиан фундаментализмі балаларға қатысты зорлық-зомбылық пен дене жазасымен байланысты, көптеген жақтастары Киелі кітап балаларын ұрып-соғуды талап етеді деп санайды. Суретшілер христиан фундаментализмінің мәселелерін көтеріп, олардың бірі "Американың балаларды зорлаудың жетекші бренді" деген ұранды ұсынды. Зерттеушілер христиан фундаментализмін арнайы теорияларға сенумен және діни ынтақтың шектен тыс болуын психикалық денсаулықтың нашарлауымен байланыстыратын дәлелдер тапты. Фундаменталистер эволюция орнына, жаратылыс теориясын негізге алған интеллектуалды дизайнды мемлекеттік мектептерде оқытуға тырысып, осы бағыттағы жұмыстарын жалғастыруда. Бұл Кицмиллер мен Довер аймақтық мектеп округі арасындағы федералдық сот ісі сияқты құқықтық дауларға әкелді. Нәтижесінде Пенсильвания штатының орталық округіндегі АҚШ округтік соты, интеллектуалды дизайнды діни негіздеріне байланысты конституцияға қайшы деп таныды.
Негізгі дереккөздер
Ханкинс, Барр, ред. (2008 ж.). Евангелизм және фундаментализм: Құжаттар жинағы. Торри, Р. А., Диксон, А. С. және т.б. (ред.) (1917 ж.). "Негіздер: Шындыққа куәлік" – web.archive.org сайтындағы толық емес нұсқасы. Қол жеткізу күні: 2011 жылғы 26 шілде. Троллингер, Уильям Вэнс, ред. (1995 ж.). Уильям Белл Райлидің эволюцияға қарсы жарияламалары. (ХХ ғасырдағы Америкадағы креационизм: Құжаттардың он томдық антологиясы, 1903–1961 жж. 4-том). Нью-Йорк: Гарланд, 221 бет.