Кіріспе

Цзао Вэй каллиграфы, эссеші және генерал (225–264)

Чжун Хуэй (225 – 3 наурыз 264), сыйлы есімі Шиджи, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Цзао Вэй мемлекетінің каллиграфы, эссешісі, әскери генералы және саясаткері болды. Ол Вэй императорлық сарайында Ұлы ұстаз қызметін атқарған Чжун Яо мен Чжан Чанпудың кіші ұлы еді. Жастығынан-ақ көреген, зиялы және білімді адам ретінде танымал болды. Чжун Хуэй 250-ші жылдары Вэйдің регенті және де-факто билеушісі Сима Чжаоның жақын көмекшісі болғанда көзге түсті. 257–258 жылдары Шоучундағы Үшінші көтеріліске қалай тойтарыс беру керектігі жөнінде Сима Чжаоға кеңес берді және оның жоғары бағасын алды. Сима Чжаоның көмегімен Чжун Хуэй қадам сайын жоғарылап, Вэй үкіметінің маңызды тұлғаларының біріне айналды. 263 жылы Вэй императорлық сарайы Чжун Хуэйге, Дэн Айға және Чжуге Сюге Вэйдің қарсыласы Шу Ханға шабуыл жасап, оны басып алу үшін жеке-жеке әскерлерге басшылық етуді тапсырды. Шуға қарсы жорық кезінде және одан кейін Чжун Хуэй Чжуге Сюді қорқынышпен, ал Дэн Айды опасыздықпен айыптап, олардың әскерлеріне билік етті. 263 жылы Шу Вэйге бағынғанда, Чжун Хуэй Шу аумағындағы Вэй әскери күштерінің барлығын толық бақылауға алды. 264 жылы Шудың бұрынғы генералы Цзян Вэйдің қолдауымен Чжун Хуэй Сима Чжаоға қарсы көтеріліс бастады. Бірақ, Чжун Хуэйдің бірнеше Вэй офицерлерін тазалау жоспары – олар оны қолдамайды деп қорқып – жария болғаннан кейін көтеріліс сәтсіз аяқталды. Офицерлер қамаудан қашып, өз адамымен қайта бірігіп, Чжун Хуэйге қарсы бүлік көтеріп, оны және Цзян Вэйді өлтірді.

Ерте өмір және мансап

Чжун Хуэйдің ата-бабалары Чанше округінде (長社縣), Инчуань командирлігінде (潁川郡) өмір сүрген, ол қазіргі Чанге, Хэнаньның шығысында орналасқан. Ол Вэй императорлық сарайында Ұлы ұстаз (太傅) қызметін атқарған Чжун Яоның кіші ұлы болды. Әлде де ерте жасынан-ақ ол көрегендігімен және зиялылығымен танымал болды. Оның анасы, Чжан Чанпу, ұлына өте қатаң болғанымен және оның алғашқы біліміне зор ықпал еткенімен белгілі болды. Вэй шенеунігі Цзян Цзи өзінің бір еңбегінде адамның мінезін оның көздің қарындаштарына қарап білуге болады деп жазған. Чжун Хуэй төрт жасқа толғанда, әкесі оны Цзян Цзимен таныстырды, ол баланың ерекше екенін атап өтті. Чжун Хуэй ересек болған кезде еңбекқор, жақсы білім алған және түрлі өнерлерді меңгерген адам ретінде танылды. Чжэнши дәуірінде (240–249), Цао Фанның билігі тұсында ол Император кітапханасының жас офицері (秘書郎) болып қызмет етті, кейіннен Сарай жазушылары мен жазу шеберлерінің көмекшісі (尚書中書侍郎) қызметіне көтерілді. 254 жылы Цао Мао таққа отырғанда оған екінші дәрежелі маркиз (爵關內) атағы берілді. Чжун Хуэй Ицзин кітабын зерттеді. Ол қайтыс болғаннан кейін үйінен 20 томдық «Дао Лун» (道論) атты кітап табылды. Бұл кітаптың Чжун Хуэй жазғанына сенді, атауы даосизм туралы болғанымен, ол заңгерлік немесе логикалық философияны талқылайды. Ол ересек болғанда, оның даңқы оны шамамен бір жастағы философ Ван Бимен теңестірді.

Сима Шидің назарын аудару

Шиюлер Чжун Хуйдің Вэй регенті Сима Шидің назарына қалай түскенін баяндаған оқиғаны жазды. Сима Ши сарай жазушыларының префекті Ю Сонгқа (虞松) меморандум жобасын жасауды тапсырды. Ол Ю Сонгтың жобасын оқып қанағаттанбағандықтан, қайта жазуды бұйырды. Ю Сонг ақыл-ойына салмақ түсіп, көңілі түсіп, меморандумды жазудың жақсы жолын ойлап таба алмады. Чжун Хуй Ю Сонгтың уайымдағанын байқап, оған көмектесуді ұсынды және меморандумдағы бес сөзді өзгертті. Ю Сонг Чжун Хуэйдің түзетулерін қарап, кейіннен қайта қараған жобаны Сима Шиге ұсынды. Оны оқығаннан кейін Сима Ши одан: «Осы өзгерістерді сен жасамадың. Оны кім өңдеді?» деді. Ю Сонг: «Жонг Хуй. Мен оны сізге ұсынуды ойлап жүрген едім, мырзам. Енді сіз сұраған соң, оны жасыра алмаймын» деді. Сима Ши: «Ол үлкен жауапкершілікке қабілетті. Оны шақырыңыз». Ю Сонг Чжун Хуиге Сима Шимен кездескісі келетінін айтқанда, Чжун Симаның қабілеттері туралы сұрады, оған Ю: «Ол білімді, дана және көп дағдылы» деп жауап берді. Чжун Хуй шамамен он күн үйінде болды, сол уақытта ол кез келген қонақпен кездесуден бас тартты және Сима Шиге не айтатынын мұқият ойлады. Сима Шимен кездескен күні ол Симаның үйіне таңертең кіріп, түнгі жарық кеткен соң ғана шықты. Чжун Хуй кеткеннен кейін Сима Ши: «Ол шынымен-ақ билеушілерге көмектесе алатын ұлы талант» деп атап өтті. Пей Сонгжи Шию есебіне күмән келтірді. Ол Ю Сонгтың Чжун Хуйды Сима Шиге ұсынуының ықтимал еместігін айтты, себебі Сима төмендегі себептерге байланысты Чжун туралы кем дегенде естіген болар еді. Біріншіден, Чжун Хуйдің тегі жоғары әулеттен шыққан. Екіншіден, ол жас кезінде-ақ танымал болған. Үшіншіден, ол ересек болғаннан кейін Вэй үкіметінде қызмет ете бастады. Пей сондай-ақ, жазбаны оқып, ондағы бірнеше сөзді өңдеген адамның үлкен жауапкершілікке қабілетті екенін анықтау мүмкін емес деп санады.

Сима Чжаоның билікке көтерілуі

255 жылы Вэй генералдары Гуанцзянь Цзянь мен Вэнь Цин Шучуньда (壽春; қазіргі Шу округі, Анхуй) көтеріліс бастағанда, Сима Ши Вэй императорлық күштерін көтерілісті басуға жетекшілік етті, ал Чжун Хуй оны көмекші офицер ретінде ертіп жүрді. Сима Шидің інісі Сима Чжао оларды қолдау үшін тағы бір әскермен келді. Көтеріліс басылғаннан кейін Сима Ши Сючан қаласында қайтыс болды. Оның орнын Сима Чжао басты. Сол кезде Вэй императоры Цао Мао Сима Чжаоға Сючанда қалуды, ал Фу Цзяға әскерлерді императорлық астана Луоянға қайтаруды бұйырды. Чжун Хуй Фу Цзямен бірігіп, Сима Чжаоны императордың бұйрығын орындамауға және әскерді Луо өзенінің (雒水) оңтүстігінде, Луоянға жақын жерде орналасқан гарнизонға жеткізуге көндіруге тырысты. Сима Чжао жаңа регент атанды және ағасының саясатын жалғастырып, Вэй үкіметін басқаруды өз қолына алды. Чжун Хуй Сары қақпаның мырзасы (黃門侍郎) қызметіне тағайындалды және маркиздікте 300 салық төлейтін үй шаруашылығымен "Донву ауылының маркизі" (東武亭侯) атағын иеленді.

Чжугэ Данның бүліншілігін басуға көмектесу

257 жылы Вэй императорлық сарайы Шоучунда орналасқан генерал Чжуге Данды Луоянға қайта шақырып, Жұмыс жөніндегі сарай кеңесшісі (司空) қызметін атқаруға бұйырды. Осы кезде Чжун Хуэй анасының қазасынан кейін аза тұрып жатқан еді. Бірақ ол дереу аза тұруын тоқтатып, Чжуге Дан бұйрыққа бағынбауы мүмкін екенін сезіп, Сима Чжаоға ескерту жасады. Сима Чжао бұйрық бұрыннан берілгендіктен, оны өзгерту қиындық тудырады деп ойлап, ешқандай шара қолданбады. Кейін Чжуге Дан Шоучунда көтеріліс ұйымдастырды. Чжун Хуэй Сима Чжаомен бірге императорлық әскерлерді көтерілісшілерге қарсы күреске жетектеді. Чжуге Дан Шоучунда көтеріліс жасағанда, Вэйдің қарсыласы Шығыс Ву мемлекетінің регенті Сунь Чэнь генерал Куан И (全懌) және басқаларын Чжуге Данға көмек көрсету үшін Ву әскерлерін басқаруға бұйрық берді. Куан Идің туыстары Куан Хуэй (全輝) және Куан И (全儀) Ву астанасы Цзяньеде (建業; қазіргі Нанкин, Цзянсу) орналасқан еді. Куан Хуэй мен Куан И отбасыларымен және жақтастарымен бірге Вэйге қашып кетті. Чжун Хуэй олардың қашқандары туралы хабар алған соң, Сима Чжаоға Куан Хуэй мен Куан Иден Куан Иге құпия хат жазып, Сунь Чэньнің Шоучунды жаулап алудағы сәтсіздігіне наразы екенін және Куан Идің отбасын жазалауды жоспарлап отырғанын айтуды ұсынды. Куан И қорқып, әскерін алып, Сима Чжаоға бағынды. Вудың қолдауысыз Чжуге Данның көтерілісшілері Сима Чжаоның әскерлерінен жеңіліп, Шоучун Вэйге қайта бағынды. Чжун Хуэйдің жоспарының табысы үшін Сима Чжао оны бұрынғыдан да жоғары бағалады. Оның замандастары оны Хан әулетінің негізін қалаушы Император Гаоның кеңесшісі, стратегиялық сарапшы Чжан Лянмен салыстырды. Чжун Хуэй Луоянға оралғаннан кейін Вэй императорлық сарайы оған Минитстр-кочман (太僕) лауазымын ұсынды, бірақ ол одан бас тартып, Сима Чжаоның кеңсесінде хатшы болып қызмет етуді жөн көрді. Ол Сима Чжаоның сенімді серіктерінің бірі болды. Кейін императорлық сарай оның Чжуге Данның көтерілісін басуға қосқан үлесі үшін оны «Чен Хоуі» (陳侯) титулымен марапаттауды жоспарлады, бірақ ол титулдан бас тартты. Сарай оның шешімін құрметтеді және оны Қызметкерлерді басқару полковнигі (司隷校尉) етіп тағайындады. Чжун Хуэй сарайда қызмет етпесе де, саяси өмірге белсенді қатысты. Сондай-ақ, ол Сима Чжаоның Цзи Канға өлім жазасын беруіне де ықпал етті.

Стратегиялық жоспарлау және ашылу әрекеттері

247–262 жылдар аралығында Цзян Вэй, Вэй мемлекетінің қарсыласы Шу Ханның генералы, Вэйдің батыс шекараларына шабуыл жасау үшін бірнеше әскери науқандар жүргізді, бірақ маңызды аумақтық жеміс тудыра алмады. Сима Чжао, барлық науқандардан кейін Шудың әлсірегенін және ресурстардың жетіспейтінін сезінді, сондықтан оны жою үшін Шуға ірі масштабты шабуыл жасауды қалады. Ол кеңескендерінің ішінде тек Чжун Хуй ғана Шуды бағындыруға болатынымен келісті. Чжун Хуй Сима Чжаоға Шуды жаулап алу стратегиясын жасауға көмектесті. 262–263 жылдардың қысында Чжун Хуй Батысты қорғайтын генерал (鎮西將軍) қызметіне тағайындалды және Гуанчжун аймағындағы әскери істерді басқаруға императорлық өкілеттік алды. Сима Чжао Вэйдің түрлі провинцияларынан әскери күштерді жұмылдырды және Вэйдің тағы бір қарсыласы – Шығыс Вуға шабуылға дайындық ретінде кемелер құрылысын қадағалауды Тан Цзиге тапсырды. 263 жылдың күзінде Вэй императорлық сарайы Дэн Ай мен Чжугэ Сюге әрқайсысына 30 000 сарбазды басқарып, Шуға екі бағыттан шабуыл жасауға бұйрық берді: Дэн Айдың әскері Гансон (甘松; қазіргі Тэво округінің оңтүстік-шығысы, Ганьсу) және Тачжун (沓中; қазіргі Чжукку округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) арқылы өтіп, Цзян Вэйдің әскерімен шайқасуға тиіс болды; Чжугэ Сюдің әскері Вуцзе көпірі (武街橋; қазіргі Вэнь округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) арқылы өтіп, Цзян Вэйдің шегіну жолын кесуге міндетті болды. Чжун Хуй тағы бір 100 000 сарбазды басқарып, Ши аңғары (斜谷; қазіргі Мэй округі, Шэньси) және Луо аңғары (駱谷; қазіргі Чжоуцзи округі, Шэньси) арқылы Шу аумағына енді. Чжун Хуй, тәжірибелі Вэй генералы Сюй Чудың ұлы Сюй Иге Шуға апаратын жол салуды бақылауды тапсырды. Бірақ жол нашар салынғаны анықталған соң, Чжун Хуй Сюй Идің тегін ескермей, міндетін орындамағаны үшін оны өлімге кесті. Вэй әскері Чжун Хуйдің батылдығына таң қалды.

Шу күштерінің қарсыластары

Вэй шабуылына жауап ретінде Шу үкіметі өз қарулы күштеріне жаумен қақтығысудан аулақ болуға және оның орнына Ханчэнге (漢城; қазіргі Миань округі, Шэньси) және Лечэнге (樂城; қазіргі Чэнгу округі, Шэньси) шегініп, бекіністерін ұстауға бұйрық берді. Лю Цинь (劉欽), Вэйдің бақылауындағы Вейсин округінің әкімшісі (魏興郡; қазіргі Анканг, Шэньси), әскерін Зиу аңғары (子午谷; қазіргі Ян округінің шығысында, Шэньси) арқылы Шудың бақылауындағы Ханчжун округіне қарай бастап кетті. Шу офицерлері Ван Хан (王含) және Цзян Бин (蔣斌) әрқайсысы 5000 сарбазбен Ханчэн мен Лечэн қалаларын қорғады. Чжун Хуй (鍾會) өзінің қол астындағылары Сүн Кай (荀愷) мен Ли Фу (李輔) әрқайсысы 10 000 сарбазбен Ханчэн мен Лечэнге шабуыл жасасын, ал өзі негізгі әскерін Янъань асуына (陽安口; қазіргі Нинцзян округі, Шэньси) қарай бастап кетті. Жол бойында ол адамдарын Чжугэ Лянның (諸葛亮) қабіріне (Миань округінің Диньцзюнь тауының етегінде) құрмет көрсетуге жіберді. Янъань асуына жеткенде, Ху Лиге (胡烈) асуға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ху Ли Шу күштерінің сақтаған жабдықтары мен азық-түлігін басып алды. Цзян Вэй (姜維) Тачжуннан (沓中) Инпинге (陰平; қазіргі Уэнь округінің солтүстік-батысы, Гансу) шегінді, онда ол әскерлерін қайта жинап, Янъань асуын нығайтуға дайындалды. Бірақ, Янъань асуы Вэй күштерінің басып алғанын естігенде, ол Байшуй (白水; қазіргі Цичуань округі, Сычуань) бекінісіне қайтты. Ол Шу генералдары Чжан И (張翼), Ляо Хуа (廖華) және басқаларымен кездесіп, нығайтылған тау асуы Цзянцзян (劒閣; сонымен қатар Цзянмен асуы деп те аталады, қазіргі Цзянцзян округі, Сычуань) позициясын қорғауға көшті. Чжун Хуй Шу әскерлеріне ұзақ хат жазып, қарсылық көрсетуді тоқтатып, Вэйге бағынуға шақырды. Дэн Ай (鄧艾) Цзян Вэйді Инпинге (陰平) қуып жетіп, онда әскерлерінен элиталық сарбаздар тобын құрып, Дзянян ауылы (德陽亭; қазіргі Цзянцзян округінің солтүстік-батысы, Сычуань) арқылы Цзянюға (江由; қазіргі Цзяню, Сычуань) қысқа жолмен барып, Шу астанасы Чэндуға (成都) жақын орналасқан Мианчжуға (綿竹) жетті. Ол Чжугэ Сюге (諸葛緒) қосылуға шақырды. Чжугэ Сю Цзян Вэйдің алға жылжуын тоқтатуға бұйрық алғандықтан және Дэн Айға қосылуға рұқсаты болмағандықтан, өзінің күштерін Байшуй округіне Чжун Хуэймен кездесуге алып барды. Чжун Хуй Тянь Чжанға (田章) және басқаларға Цзянцзянның батысынан айналып өтіп, Цзянюға жақындауға бұйрық берді. Жол бойында олар Шудың үш шабуыл тобымен кездесіп, оларды жеңіп, лагерлерін қиратты. Дэн Ай Тиан Чжанға авангардты басқарып, жолды тазалауға рұқсат берді.

Шудың құлдырауы

Чжун Хуй мен Чжук Сюй Цзянгеге жақын келгенде, Чжун Хуй Чжук Сюйдің басқаруын өз қолына алуды ниеттеді, сондықтан Вэй императорлық сарайына құпия түрде Чжук Сюйдің шайқаста батылдық танытпағанын хабарлады. Осының салдарынан Чжук Сюй басқару құқығынан айырылып, Вэй астанасы Луоянға қайтарылды, ал Чжун Хуй оның әскеріне жетекшілік етті. Сосын Чжун Хуй Цзянгеге шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ Шу әскерінің қарсы тұруының арқасында тау өткелін бағындыра алмады, сондықтан ол шегінді. Осы уақытта Дэн Ай мен оның әскері Мианчжуға жетіп, Чжук Чжан басқарған Шу әскерін жеңді, ал Чжук Чжан қаза тапты. Цзян Вэй Чжук Чжанның қаза болғанын естіген соң, әскерін шығысқа қарай Ба Комендариясына (巴郡; қазіргі Чунцин) бағыттап жіберді. Чжун Хуй әскерін Фу округіне (涪縣; қазіргі Мианьян, Сычуань) бастап, Ху Лиеге (胡烈), Тянь Сюйға, Пан Хуйға және басқаларға Цзян Вэйді қуу үшін әскерлерді жетекшілік етуді бұйырды. Сонымен қатар, Дэн Ай мен оның әскері Чэндуға жетті. Шу императоры Лю Шан қарсылық көрсетпей Дэн Айға бағынды, содан кейін Цзян Вэйге Чжун Хуйге бағынуын бұйырды. Цзян Вэй Фу округіне бет алды, онда ол әскерлеріне қаруларын тастап, Чжун Хуйге бағынуға бұйрық берді. Шуды сәтті бағындырғаннан кейін Чжун Хуй Вэй императорлық сарайына өзінің еңбегін баяндап, үкіметке Шуда бейбітшілік орнату және ізгілікпен басқару үшін меморандум жазды. Ол сондай-ақ әскерлеріне Шу жерін тонауға және жорық жасауға қатаң тыйым салды, ал бұрынғы Шу шенеуніктеріне құрметпен қарады. Ол Цзян Вэймен жақсы қарым-қатынаста болды. 263-264 жылдардың қысында Вэй императорлық сарайы Шуды бағындырудағы еңбегі үшін Чжун Хуйді мақтау туралы жарлық шығарды. Чжун Хуй Халықты басқару министрі болып тағайындалды, ауылдық маркизден округтік маркизге көтерілді және оның маркизіндегі салық салынатын үй шаруашылықтарының саны 10 000-ға дейін артты. Оның екі (асырап алған) ұлына ауылдық маркиздік атағы берілді және олардың маркизінде 1000 салық салынатын үй шаруашылығы болды.

Денг Айды тұтқындау

Чжун Хуэй бұрыннан-ақ Вэйге қарсы көтеріліс жасау ниетінде болған. Дэн Айдың әскери билігі Вэй императорлық сарайымен бекітілгенімен, ол өзін тирандықпен ұстағанын көргенде, Дэннің көтеріліс жоспарлап жатқанын жасырын түрде сарайға хабарлады. Ол адамдардың жазуын өте шебер көшіре алатын. Дэн Айдың Вэй императорлық сарайына жазған хатын ұстап алған соң, оны мақтаншыл және талапкер етіп өңдеді. Сонымен қатар, Сима Чжаоның Дэн Айға жазған хатын жойды. Вэй үкіметі Чжун Хуэйдің алдауына ілігіп, Дэн Айды тұтқындап, түрме арбасында Луоянға жеткізуге бұйрық берді. Сима Чжао Дэн Айдың мойынсұнбайтынынан қорқып, Чжун Хуэй мен Вей Гуанға Дэн Айды тұтқындауды бұйырды. Чжун Хуэй мен оның әскерлері Вей Гуанды ілесіп, Чэндудағы Дэн Айдың лагеріне барды. Вей Гуан Сима Чжаоның өкілеттік хатын қолданып, Дэннің әскеріне қаруларын тастауға бұйрық берді. Дэн Ай тұтқындалды және түрме арбасына мінгізілді.

Жоспарлау

Чжун Хуй Ден Айдан сақтанғандықтан, Ден тұтқындалғаннан кейін ол бұрынғы Шу аймағындағы Вэй әскерлерінің басшылығын бірден өз мойнына алды. Қолдаған биліктің күші зор екенін сезініп, ол мегаломанияға беріліп, Вэйге қарсы бүлік көтерді. Вэй астанасы Луоянды басып алу жоспарын былай құрды: Цзян Вэй Си шатқалынан (斜谷) алғы шеп күштерін бастап, Чанъань қаласына шабуылдайды. Чжун Хуй негізгі әскермен одан кейін ілесіп, қолдау көрсетеді. Чанъань басып алынғаннан кейін әскер екі топқа бөлінеді – жаяу әскер және атты әскер. Жаяу әскер Вэй және Сары өзендермен Луоянға жақын Мэнь Фордқа (孟津) дейін жүзеді, ал атты әскер Луоянға құрлықпен жол тартады. Чжун Хуй бұл сапардың бес күнге созылатынын есептеді. Жаяу әскер мен атты әскер Луоян сыртында кездесіп, бірлесіп қалаға шабуыл жасайды. Чжун Хуй Сима Чжаодан хат алды, онда былай деп жазылған: «Ден Ай мойынсұнбаудан қорқамын. Цзя Чонға 10 мың жаяу және атты әскерді Сие шатқалына, Леченгке жіберуді бұйрық бердім. Өзім 100 мың әскермен Чанъаньға барамын. Жақын арада кездесеміз». Хатты оқығаннан кейін Чжун Хуй ойранға түсіп, жақын кеңесшілеріне былай деді: «Ерлігімнің арқасында Ден Айды тұтқындауға бұйрық бергенде, менің осы жұмысты жеке орындай алатынымды ол білген. Бірақ енді әскерін осында әкелгендіктен, маған күдікпен қарап отырғаны анық. Біз дереу қимылға көшуіміз керек. Егер жеңіске жетсек, империя біздікі болады. Егер жеңіліске ұшырасақ, Шуханға қайтып, бұрынғы Лю Бэй істегендей істейміз. Шоучун көтерілісінен бері менің жоспарларым ешқашан сәтсіз аяқталған емес. Мұндай даңққа қалай қанағат етуге болады?»

Көтеріліс

Чжун Хуй 264 жылдың 29 ақпанында Чэндуға келді. Келесі күні ол барлық жоғары шенді офицерлерді және бұрынғы Шу офицерлерін ескі Шу император сарайына шақырды, себебі жақында қайтыс болған император шеше Гуо еске алу рәсімін өткізуді мақсат еткен. Рәсім барысында ол оларға император жарлығын көрсетіп, оны император шеше өмірден бармаған бұрын шығарғанын мәлімдеді. Жарлықта император шеше Гуо Вэйге адал болғандардың барлығының Сима Чжаоға қарсы көтеріліп, оны биліктен қууын талап еткен. Алайда, бұл жарлық Чжун Хуйдің жасаған жалған жарлығы еді. Чжун Хуй офицерлердің пікірін сұрап, император шешенің соңғы тілегін орындауға келісетіндерінің тізіміне қол қоюын өтінді, сосын жақын көмекшілеріне әртүрлі әскери бөлімдердің басқаруын жүктеуді бұйырды. Одан кейін ол барлық офицерлерді кеңселерде есіктерін жауып қамап, қала қақпаларын жабылып, қатаң күзетке алуға бұйырды. Чжун Хуйдің қол астында қызмет ететін офицер Цю Цзянь (丘建) бұрын Ху Лидің (胡烈) бағыныштысы болған. Ху Ли оны Сима Чжаоға ұсынған. Чжун Хуй Цю Цзяньды жоғары бағалап, оны өз бөліміне ауыстыруды сұраған. Цю Цзянь жалғыз бөлмеде қамауда отырған Ху Лиге деген қысымын сезініп, Чжун Хуйге барлық қамаудағы офицерлердің жеке қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қызметшілері болуы керек екенін айтты. Чжун Хуй келісті. Ху Ли өз қызметшісіне өтірік айтып, ұлдарына хат жазды, онда ол Цю Цзяньнен Чжун Хуйдің өзінің бөлімінен емес, офицерлерді тұзаққа түсіріп өлтіру арқылы тазартуды жоспарлап отырғанын естігенін мәлімдеді. Бұл хабар қамаудағы офицерлердің арасында жылдам тарады. Чжун Хуйдің адамдары бұл туралы естіген соң, өздерінің басшысына кавалерия командирі (牙門騎督) және одан жоғары шендегі барлық офицерлерді өлтіруді ұсынды. Чжун Хуй не істеу керектігін шеше алмады. 264 жылдың 3 наурызында Ху Лидің ұлдары мен қол астындағылары барабан соғып, олардың сарбаздары да соған қосылды. Содан кейін олар ешкім жетекшілік етпегендіктен, қала қақпасына қарай тәртіпсіз жүгіріп кетті. Осы уақытта Цзян Вэй Зжун Хуйден қару-жарағын жинап жатқанда, дау-шу шыққандығы және өрт болғандығы туралы хабарды естіді. Бірнеше сәттен кейін қала қақпасының маңына көптеген сарбаздар жиналған екені хабарланды. Чжун Хуй таңғалып, Цзян Вэйге: "Бұл адамдар дүрбелең тудырып жатыр. Біз не істеуіміз керек?" деді. Цзян Вэй: "Оларды өлтіріңдер!" деп жауап берді. Содан кейін Чжун Хуй өз адамдарына әлі кеңселерде қамауда отырған офицерлерді өлтіруді бұйырды. Кейбір офицерлер есіктерді жабу үшін жиһаздарды пайдаланды. Чжун Хуйдің адамдары есіктерді қаққанмен, оларды күшпен аша алмады. Бір кезде адамдар қала қақпасына сатымен көтеріліп, ғимараттарға өрт қойғандары туралы хабарлар тарады. Дүрбелең шығып, барлық бағытта жебелер атылды. Қамаудағы офицерлер босап, өздерінің адамдарымен қайта бірігіп, Чжун Хуй мен Цзян Вэйге шабуыл жасады. Чжун Хуй мен Цзян Вэй көтерілісші сарбаздармен күресіп, шамамен бес-алты сарбазды өлтірді, бірақ соңында олар жеңіліп, қаза тапты. Чжун Хуй қайтыс болған кезде 40 жаста болды (шығыс азиялық жас санағы бойынша). Көтерілісте жүздеген адам қаза тапты.

Сима Жаоның көрегендігі

Бастапқыда, Сима Чжао Чжун Хуйді Шуды жаулап алу үшін Вэй әскерін басқаруға тағайындағысы келгенде, Шао Ти оған Чжун Хуйдің Вэйге қарсы көтерілуі мүмкін екендігін ескертті, өйткені ол мыңдаған әскердің қолбасшысы, жалғыз және отбасымен уайымдамайтын еді. Сима Чжао күліп, Шао Тидің алаңдауын жақсы түсінетінін, бірақ Чжун Хуиге Вэй әскерін басқаруға мүмкіндік беруді таңдағанын айтты, өйткені ол Чжунның Шуды жаулап алу қабілетіне сенді. Ол сондай-ақ, Чжун Хуй бас көтерсе де, екі себеппен сәтті бола алмайтынын болжады. Біріншіден, Шу халқы Чжун Хуйді қолдамайтын, өйткені олар Шудың құлдырауына куә болғаннан кейін қорқып қалған еді. Екіншіден, Вэй әскерлері Чжун Хуйді қолдамайтын, өйткені олар науқаннан кейін шаршап, үйлерін сағынып қалған еді. Кейіннен Чжун Хуй Дэн Айды бүлік қозғауға тырысқаны үшін жасырын айыптағаннан кейін, Сима Чжао өз күштерін Чанъанға орналастыруға ниеттенді. Шао Ти Сима Чжаоға Чанъанға барудың қажеті жоқ екенін айтты, өйткені Чжун Хуй Денг Айды өз күшімен тұтқындауға қабілетті, себебі оның Денг Айдан бес-алты есе көп әскері бар еді. Сима Чжао: "Бұрынғы сөздеріңді ұмыттың ба? Неліктен енді маған Чанъанға бармауды сұрайсың? Біз сөйлескен нәрсені құпия сақта. Мен адамдарға сеніммен және құрметпен қараймын. Олар маған адал болғанша, олардан күмән келтірмеймін. Жақында Цзя Чонг маған: «Сен Чжун Хуйге күмәнданасың ба?» деп сұрады. Мен оған: «Егер сені бүгін бір міндетке жіберсем, сенің айтқаныңа күмәнданамын ба?» - деп жауап бердім. Ол менің жауабыма жауап бере алмады. Мен Чанъанға жеткенде бәрі шешіледі». Сима Чжао Чанъанға жеткен кезде, Чжун Хуй бүлік кезінде қаза тапты, дәл Сима Чжао болжағандай.

Отбасы және туыстары

Чжун Хуэйдің әкесі Чжун Яо – көрнекті саясаткер және каллиграф, Вэй императорлық сарайындағы Бас кеңесші (太傅) лауазымын атқарған. Чжун Хуэйдің анасы Чжан Чанпу – Чжун Яоның кәнизактарының бірі болды және ізгі мінез-құлқымен, даналығымен және ұлының ерте біліміндегі ықпалды рөлімен белгілі болды. 263 жылы қыста Чжун Хуэйдің ағасы Жун Ю (鍾毓) қайтыс болды. Чжун Хуэй ағасының өліміне ешқандай реакция жасамады. Жун Юдың төрт ұлы болды: Чжун Цзюнь (鍾峻), Чжун Ён (鍾邕), Чжун И (鍾毅) және Чжун Чан (鍾辿). Чжун Хуэйдің баласы болмағандықтан, Чжун И оның асырап алған ұлы ретінде тәрбиеленді. Чжун Ён көтеріліс кезінде өзінің інісі Чжун Хуэймен бірге қаза тауып, оның отбасы мүшелері өлім жазасына кесілді. Чжун Хуэйдің сәтсіз бүлігінен кейін Чжун Цзюнь, Чжун И және Чжун Чан Чжун Хуэймен байланысы болғандықтан кінәлі деп танылып, тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Алайда Сима Чжао Чжун Яо мен Жун Юдың Вэйге сіңірген еңбегін ескеріп, олардың ұрпақтарын сақтап қалуды шешті. Ол Вэй императоры Цао Хуанды императорлық жарлық шығаруға мәжбүр етті, ол Чжун Цзюнь мен Чжун Чанды кешіріп, оларды бұрынғы лауазымдары мен атақтарына қайтарды. Бірақ Чжун И Чжун Хуэйдің асырап алған ұлы болғандықтан, кешірім алуға құқығы болмады, сол себепті өлім жазасына кесілді. Сима Чжао Чжун Цзюнь мен Чжун Чанды аяуды шешті, себебі Жун Ю бір кезде Сима Чжаоға Чжун Хуэйдің манипулятор екенін ескерткен және оны үлкен билікке ие лауазымдарға тағайындамау керектігін айтқан. Сима Чжао күліп, Жун Юдың адал кеңесін мақтап, егер Чжун Хуэй шынымен сатқындық жасаса, Жун Юдың отбасын сақтап қалатынын уәде берген.

Чен Шоу

Чэнь Шу, «Үш патшалық тарихында» (Сангуоцзи) Чжун Хуэйдің өмірбаянын жазғанда, оны «білімі мол және сандармен жұмыс істеуде шебер» деп мақтады, себебі Чжун Хуэйдің жастық шағында философ Ван Би сияқты танымал болғанын айтқан. Кейін Чжун Хуэйді Ван Лин, Гуаньцюй Цзянь және Чжугэ Данмен бірге сынға алып: «Олардың әртүрлі қабілеттері оларға жоғары лауазымдарға көтерілуге көмектесті. Алайда, олардың тым жоғары мақсаттары, бұрыс моральдық көзқарастары және айналасындағы қауіп-қатерді уақытында сезбегендері өкінішті. Осының салдарынан олар құлдырап, отбасылары қырылды. Бұдан да ақымақтық болу мүмкін бе?»

Сяо Ба

Шию жазбасында Вэй генералы Сяо Ба Шуға қашқанда, Шу шенеуніктері одан: "Сима И не істеуге ең шебер?" деп сұрады. Сяо Ба: "Вэйдегі отбасының беделін нығайтуға" деп жауап берді. Олар одан тағы да: "Вэй астанасындағы таланттар кімдер?" деп сұрады. Сяо Ба: "Бір Чжун Шиджи бар. Егер ол Вэй үкіметін басқарса, У мен Шу алаңдауы керек". Хан Цзинь Чунцю Шу генералы Цзян Вэйдің де Сяо Бадан: "Қазір Сима И Вэй үкіметін бақылап отыр, ол әлі де Шу мен Уға қарсы жорықтар жоспарлап отыр ма?" деп сұрағанын айтады. Сяо Ба: "Ол отбасының Вэй үкіметіндегі билігін күшейтуге ден қояды және сыртқы мәселелерге уақыты жетпейді. Бірақ бір Чжун Шиджи бар. Ол жас болса да, болашақта У мен Шуға қауіп келтіреді. Ең қабілетті адамдардың өзі оны бағындыра алмайды". 15 жыл өткен соң Сяо Баның айтқаны рас болды, себебі Чжун Хуй Шуды Вэйдің басып алуындағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Пей Сонгцзи Шию жазбасын Ши Цзуочидің Хан Цзинь Чунцюде жазғандарын қолдау үшін қосты.

Танымал мәдениетте

Чжун Хуй Koei's Dynasty Warriors видео ойыны сериясының жетінші бөлімінде ойналатын кейіпкер ретінде алғаш рет пайда болады.