Кіріспе

226-239 жылдар аралығында Цао Вэйдің екінші императоры, Цао Вэй мемлекетінің екінші императоры.

Цао Руй (204 немесе 205 – 22 қаңтар 239), әдепті аты Юаньчжун, Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мемлекетінің екінші императоры болды. Оның тегі даулы: анасы, Леди Чжэн, Юань Сидің әйелі болған, бірақ кейін Цао Вэйдің бірінші билеушісі Цао Пиге үйленді. Оның жасы туралы әртүрлі мәліметтерге сүйене отырып, Пей Сонгжи есептеуынша, Цао Руи Цао Пидің ұлы болса, тіркелген жасы бойынша 36 жасында (Шығыс Азия есебімен) қайтыс болмауы керек, демек, жас туралы жазбада қателік болған. Кейінгі Цин ғалымы Лу Би және Му Гуаншэн Цао Руидің Юань Сидің ұлы екенін айтты. Цао Руидің билеуі Қытай тарихында әртүрлі бағаланды. Ол көптеген ресурстарды сарайлар мен ата-бабалар ғибадатханаларын салуға жұмсады, және оның билеу кезеңінде оның мемлекеті, Шу Хан және Шығыс Ву арасындағы бейтараптық күшейді. Оның құрылыс жобалары және көптеген қарындастарына (мыңдаған) ие болуға деген құштарлығы императорлық қазынаны қатты құртты. Өлім төсегінде оның туған ұлы болмады. Ол тақты асырап алған ұлы Цао Фанға тапсырып, оны Цао Шуанг пен Сима Иге регенттікке сеніп тапсырды. Бұл оның әулеті үшін қатаң қателік болды, себебі Цао Шуанг билікті монополиялап, тиімсіз басқарды, соңында Сима Идің қарсылығын тудырды, ол төңкеріс жасап оны құлатты (Гаопин мазарларындағы оқиға). 249 жылдың ақпанынан бастап Сима И Вэй үкіметін басқарды, соңында оның немересі Сима Ян 266 жылдың ақпанында тақты басып алды. Цао Руи қайтыс болғаннан кейін «Минг императоры» атағымен және «Лидзу» храмдық атымен құрметтелді.

Отбасылық негіздер

Цао Руи дүниеге келген кезде (шамамен 205 жылы), оның әкесі Цао Цао Хан әулетінің ең ірі әскербасы болған, ол Хан императоры Сяньді тек қана номиналды билеушіге айналдырған. Оның әкесі Цао Пи – Цао Цаоның тірі қалған ең үлкен ұлы және тақ мұрагері еді. Оның анасы Леди Чжэн Юань Шаоның ұлы Юань Сидің әйелі болған, бірақ 204 жылдың қыркүйек немесе қазан айында Цао Цаоның әскері оны тұтқындағанда, Цао Пи оны өзіне үйленуге мәжбүр етті, және тойдан кейін сегіз айдан соң Цао Руи дүниеге келді. Осыдан кейін Цао Руинің шын мәнінде Юань Сидің ұлы болуы мүмкін деген болжамдар пайда болды, бірақ Цао Цао бұл немересін жақсы көріп, оны жиі өзінің жанында болуға бұйырды. Цао Цао тіпті: «Менің жетістіктерім үш буынға дейін сақталуың сенің арқаңда», – деген екен. 220 жылдың наурыз айында әкесі қайтыс болғаннан кейін, Цао Пи император Сяньді тақтан бас тартып, сол жылдың желтоқсан айында Цао Вэй әулетін құрды. Леди Чжэнге жаңа астана Луоянға онымен бірге баруға рұхсат берілмеді, ал 221 жылдың тамыз айында ол оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті. Леди Чжэннің тағдыры мен Цао Руидің белгісіз тегіне байланысты, Цао Руи Цао Пидің ең үлкен ұлы болғанымен, әкесі билікке келген кезде бірден тақ мұрагері деп жарияланбады, тек 222 жылдың наурыз айында Пинъюань патшасы болып тағайындалды. Пинъюань патшасы болған жылдары ол аристократтың қызы Ю ханымға үйленді. Оның Гуо ханыммен, 222 жылдың қазан айында императрица аталғанмен, жақсы қарым-қатынасы болды, бірақ оның ұлы болмағандықтан, оның мұрагерлік мәртебесіне ешқандай күмән келтірілмеді. Айтуынша, Цао Пи оны мұрагер етпеу туралы ойларын аң аулау кезінде ұмытқан. Сол аң аулау кезінде Цао Пи мен Цао Руи ана елік пен жас елікке кездесті. Цао Пи ана елікті жебемен өлтірді, содан кейін Цао Руиге жас елікті өлтіруді бұйырды. Цао Руи жылап: «Сіздің императорлық биігіңіз анасын өлтірді, мен ұлын да өлтіруге батылым жетпейді», – деді. Цао Пи садағы мен жебелерін тастап, қайғыға батты. 226 жылдың маусым айында Цао Пи ауырғанда, ол ақыры Цао Руиді тақ мұрагері деп жариялады. Одан көп ұзамай қайтыс болып, Цао Руи 21 жасында император болды.

Император ретінде

Сао Руидің билігі көптеген жағынан қайшылықты болды. Ол анық түрде зиялы да қабілетті болғанмен, мемлекет басқаруда немесе әскери жорықтарында өзінің әлеуетін толыққанды пайдалана алмады. Кейде зор мейірімділік көрсетсе де, осыдан кейін зұлымдыққа да қабілетті еді. Ол империя үшін пайдалы көптеген істер жасады, бірақ одан кем емес зиянды істер де атқарды. Алайда, оның інісі Цао Чжидің қайта-қайта жасаған өтініштеріне қарамастан, ол әкесі Цао Пи орнатқан ханзадалардың лауазымдарды иеленуіне қатысты қатаң тыйымды жалғастырды. Бұл, дәстүрлі тарихшылар пікірінше, Сао Вэйдің құлауына себеп болған факторлардың бірі болды, себебі Сао Руидің қайтысынан кейін Сима әулеті билікті алды, ал императорлық ханзадалар оларға қарсы тұруға мүкіндік таппады.

Қызметкерлерге қатысты тәртіп

Цао Руи, император болған кезде жас еді, бірақ қабілетті шенеуніктерді іздеуде және оларды уәкілеттік беруде, сонымен бірге оларға қатаң бақылау ұстауда тез шеберлік танытты. Оның әкесі оның үшін үш регент тағайындаған: алыс туысы Цао Чжэнь, тұрақты басқарушы Чэнь Кун және салмақты стратегияшы Сима И. Бірақ Цао Руи император болғаннан кейін, осы тәжірибелі шенеуніктердің кеңесінің құндылығын білсе де, олармен қарым-қатынас жасаудың ең тиімді жолын таңдады: оларды құрметтеді және басқаратын провинцияларында толық билік беріп, аймақтық губернаторлар етіп тағайындады. Осылайша ол өзінің жеке тәуелсіздігін көрсетіп, сонымен бірге олардың кеңесінен ақыл-кеңес алып отырды. Цао Руи билік еткен жылдары маңызды шешімдер қабылдамас бұрын бірнеше шенеуніктерден кеңес сұрауда үлкен құнттылық танытты, тек бірнешеуінің ғана пікірін тыңдауға шектеліп қалмады. Ол көбінесе сақ болды және тәуекелге баруға дайын болмады, бірақ осының арқасында империясы үшін ауыр апаттардың алдын алды.

Шу ханға қарсы жорықтар

Император болғаннан кейін Цао Руиге төнген бірден-бір қауіп – Шу ханның канцлері Чжуге Лянның шабуылдары еді. Шу ханның негізін қалаушы императоры Лю Бэй қайтыс болғаннан кейін Чжуге бастапқыда Шу хан мен Цао Вэй шекарасында әскери тұрғыдан пассивті ұстаным сақтап, халық пен әскерді демалдыру үшін Сунь Куанның Шығыс Вуімен одақ құрды. 227 жылы, Шу ханның Цао Вэйден табиғатынан нашар мемлекет екендігі және егер ол жай отырып, ештеңе жасамаса, Цао Вэй оны әбден жұтып қояды деген теориямен, ол солтүстікке қарай бес жорық бастады. Осы жорықтар кезінде Цао Руинің жауабы әдетте саяси маңызы зор Чанъань қаласына – Вэй жоғалта алмайтын қалаға бару және содан кейін генералдарды Чжуге Лянның шабуылдарын тойтару үшін майданға жіберу болды. Бұл стратегия әскерлердің рухын көтеріп, байланыс желісін қысқартты. Майданнан түсетін жаңалықтарды жылдам алатын Цао Руи орталық мемлекетті де бақылауда ұстай алды. Нәтижесінде, Чжуге Лянның жорықтары нәтижесіз аяқталды; 234 жылы қайтыс болғаннан кейін оның жоспары негізінен оның ізбасарлары Цзян Ван мен Фэй И тарапынан тасталды. Бірақ бұл Шу ханмен шекарада бейбітшілік орнағанын білдірмейді, екі мемлекет арасында жыл сайын шайқастар болып тұратын. Дегенмен, Цао Руинің билігінің қалған бөлігінде Чжуге Лянның жорықтары сияқты ірі қақтығыстар болған жоқ.

Шығыс Вуға қарсы жорықтар

Цао Руи билігі кезінде басқа қарсыласы – Шығыс Ву империясына қарсы көптеген шайқастар болды. Алғашқысы 226 жылы Цао Руи император болғаннан кейін екі ай өткен соң басталды. Сол жорық кезінде Цао Руи жағдайды дұрыс бағалай білгенін көрсетті, себебі күшейту күштері келгенше Шығыс Ву монархы Сунь Куанның шегініп кеткеніне сенді, сондықтан күшейту жіберудің қажеті жоқ еді. Өзінің билігінің кезеңінде, Шығыс Вуға қарсы жорықтарда Шү Ханға қарағандағыдай, ол әдетте шығысқа қарай жеке барып, соғыс алаңына жақын, бірақ майдан жебінен біршама алыс тұратын, және бұл тиімді болып шықты. Ол сондай-ақ оңтүстік-шығыс шекарасын қабілетті Ман Чонға сеніп тапсырды, және Манның басшылығы көптеген апаттардың алдын алды. Цао Руидің ең үлкен әскери жеңілісі 228 жылы болды, ол кезде Шығыс Ву генералы Чжоу Фанг Цао Руидің алыс туысы және аймақтық губернатор Сао Сюйді Сао Вэйге әскерін беруге дайын екеніне көндірді, бірақ іштей Сао Сюйге тұзақ қойды. Бұл тұзақ екенін түсінбеген Цао Руи Сао Сюйдің жоспарын құлшыныспен мақұлдады, бұл үлкен әскери апатқа әкелді, бірақ Цзя Куй Сао Сюйдің әскерін толық құрылудан сақтап қалды. 234 жылы Шығыс Ву тарапынан тағы бір ауыр дағдарыс туды, ол Шу Ханмен бірлесіп, Чжугэ Лянның Солтүстік жорықтарымен бір уақытта Цао Вэйге шабуыл жасады. Сол кезде майданның көптеген шенеуніктері демалыста болып, отбасыларына барып қайтқан. Сондықтан Ман Чонг Цао Руиден оларды Сунь Куанмен күресу үшін қайта шақыруын өтінді. Цао Руи өзінің қол астындағыларының демалысын үзуден бас тартты және Манға қорғанысқа назар аударуды бұйырды. Содан кейін Цао Руи патша әскерін жетекшілік етіп, Цао Вэйдің Шығыс Ву шекарасындағы әртүрлі күштерді тиімді үйлестірді, және Шығыс Ву айтарлықтай табысқа жете алмады.

Ляодунға қарсы науқандар

Цао Руидің билігі кезінде Цао Вэйдің жалғыз әскери табысы Гонгсун әулетінің Ляодунды (қазіргі орталық және шығыс Ляонин) басып алуының аяқталуы болды, оны Гонгсун Ду 190 жылы бастаған еді. 228 жылы Гонгсун Дудың немересі Гонгсун Юань өз ағасы Гонгсун Гонды төңкеріспен құлатып, Цао Руиден ресми тапсырыс сұрады. Лю Е (劉曄) берген Гонгсундарға қарсы, араздық болғанда шабуыл жасау кеңесіне қарамастан, Цао Руи Гонгсун Юаньға Ляодун аймағының әкімі ретінде ресми тапсырыс берді. 232 жылы Гонгсун Юаньнің Шығыс Вумен үнемі байланысып, жылқы сатуы Цао Руиді ашуландырды, ол өзінің генералдары Тянь Ю және Ван Сюнға (王雄) Цзян Цзидің (蔣濟) кеңесіне қарсы Ляодунға шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл сәтті болмады, бірақ Тянь Шығыс Ву жылқы сатып алу флотын тоқтата алып, жойды. Оқиғадан кейін Гонгсун формалды түрде Цао Вэйге бағынышты болса да, қарым-қатынас ушығып кетті. Келесі жылы қарым-қатынас біршама жақсарды. Цао Вэйден тағы бір шабуылдан қорқып, Гонгсун Шығыс Вуға елшілер жіберіп, император Сунь Куанға ресми түрде мойынсұнды. Сунь оған қатты қуанды, дереу Гонгсунды Ян патшасы етіп тағайындады және оған тоғыз сыйлық берді, мұндай сыйлықтар әдетте өте қуатты шенеуніктерге арналған, сондықтан сыйлықтар императордың оларға тақтан бас тартуға дайын екендігінің белгісі ретінде қарастырылды. Бірақ Гонгсун кейіннен Шығыс Ву оған қарсы жорықта көп көмектеспейтінін түсінді. Ол Шығыс Вуга опасыздық жасап, Ляодунға келген Суньнің елшілерін өлтіріп, олардың әскерін басып алды. Жауап ретінде Цао Руи Гонгсунды Леланг герцогы етіп тағайындады. (Шығыс Ву әскерлерінің бір бөлігі қашып құтыла алды және ақырында Гонгсунның қарсыласы Когурёнің көмегімен үйлеріне оралды.) 237 жылы Цао Руи Гонгсунның оны үнемі жала жапқаны туралы хабарларға ашуланып, Ляодунға шабуыл жасауды тағы да ойлады. Ол Гуаньцюй Цзяньға (貫丘建) шабуылға дайындалуды тапсырды, содан кейін Гонгсунға ресми сапармен Луоянға келуге бұйрық берді. Гонгсун бас тартты және тәуелсіздік жариялады. Гуаньцюй оған шабуыл жасады, бірақ нөсерлі жаңбыр тоқтатты. Гонгсун өзін Ян патшасы деп жариялап, Сяньбэй тайпаларымен одақ құрып, Цао Вэйдің шекарасын мазалады. Келесі жылы Цао Руи Сима Иді 40 мың әскермен Ляодунға шабуылға жіберді. Бұл туралы естіген Гонгсун тағы да Шығыс Вудан көмек сұрады. Сунь Гонгсунның бұрынғы опасыздығына ашуланып, келіскендей болды, бірақ Гонсунға нақты көмек жібермеді. Симаның жорық әскері де бастапқыда Гуаньцюй сияқты нөсерлі жаңбырлармен тоқтатылды, бірақ Сима жаңбырдың аяқталуын күтіп, ақырында Гонгсунның астанасы Сянпинге (襄平, қазіргі Ляоян, Ляонин) қоршау салды, Гонгсун әскерін аштықтан қырып тастады. Шамамен үш айлық қоршаудан кейін Сянпин құлдырады, Гонгсун қашып кетті, бірақ Сима оны тұтқынға алып, өлім жазасын берді. Ляодун Цао Вэйдің аймағының бір бөлігіне айналды.

Құрылыс жобалары мен кәнизактер жинақтау

Сао Руй таққа отырғанынан кейін бірден-ақ ірі сарайлар мен ғибадатханалар салуға кірісті. Бұл болжамды нәрсе еді – Луоян сарайлары Донг Чжуо бұрын жойылмаған сарайлардың қалдықтары болды, ал ғибадатханалар оның ата-бабаларына табыну үшін қажет болды. Дегенмен, ол қажетті ең төменгі шектен асып, өзінің билігінің соңына дейін ғибадатханалар мен сарайлар салуды жалғастырды, бұл императорлық қазынаны күрт сарқып қалдырды. Ол кейде шенеуніктердің өтінішімен жобаларды тоқтатса да, олар қысқа үзілістен кейін қайта басталатын. Ол Луоянға ғана емес, Сючанға да сарайлар салды. 237 жылы ол Хан императоры У тапсырыс берген көптеген сәнді мүсіндер мен ескерткіштерді Чанъань қаласынан Луоянға көшірді, бұл зор шығындар мен адам өміріне әкеп соқты. Ол сондай-ақ өзінің алып қоладан жасалған мүсіндерін тұрғызып, оларды сарайының ішіндегі жасанды төбеге орналастырды, сирек кездесетін ағаштар мен өсімдіктермен қоршап, сирек кездесетін жануарлармен толтырды. Сао Руи әйелдер жинағын да арттырды, өйткені оның кәнизактары мен күтімші әйелдері мыңдаған болды. Оның сарай салу жобалары оларды орналастыру үшін жасалған болуы мүмкін. Замандас тарихшы Юй Хуань 237 жылы Сао Руидің күйеулері оларды сатып ала алмаса, барлық әдемі үйленген әйелдерді ресми түрде тартып алуға бұйрық бергенін, олардың орнына сарбаздарға үйленетінін, бірақ ең әдемілері оның кәнизактары болатынын айтты. Кейбір шенеуніктердің наразылығына қарамастан, бұл жарлық орындалып, халықты қатты мазалады.

Неке, мұрагерлік мәселелер және қайтыс болу

Цао Руй император болған кезде оның әйелі, Ю ханшайымының императрица болары күтілген, бірақ ол императрица болмады. Оның орнына 227 жылы ол сүйікті інісі, Мао ханшайымын императрица етіп тағайындады. Ю ханшайымы бастапқы сарайына қайтарылды. Цао Руй императрица Маоны қатты жақсы көріп, оның бірнеше туыстары, ішінде әкесі мен ағасы, құрметті лауазымдарға ие болды (бірақ нақты биліктері болған жоқ). Дегенмен, оның көптеген әйелдері болғанына қарамастан, Цао Руй балалық шағынан аман қалған ұлы болған жоқ. Ол екі ұлды – Као Фан мен Као Сунды өзінің ұлдары ретінде асырап алды және 235 жылы оларды ханзадалар етіп тағайындады. (Көптеген адамдар олардың оның туыстарының ұлдары екенін қабылдайды, бірақ олардың нақты тегі белгісіз.) 237 жылы Цао Руй өзіне «Лиезу» деген храмдық есім берді және оның храмының болашақта ешқашан бұзылмауын бұйырды. (Конфуций ережелеріне сәйкес, династияның негізін қалаушыдан басқа, билеушілердің храмдары алты ұрпақтан кейін жойылатын.) Ол мұндай қадамдарды, өзіне жағымсыз храмдық есім берілуінен (немесе есім берілмеуінен) және биологиялық балаларының болмауы мен тегінің белгісіздігіне байланысты храмының соңында жойылуы мүмкін деген қорқынышпен жасады. 237 жылға қарай Цао Руйдің сүйіктісі императрица Мао емес, Гуо інісі болды. Бір күні Цао Руй Гуо інісінің ұйымдастырған тойға қатысқанда, Гуо інісі Мао императрицаны да шақыруды сұрады, бірақ Цао Руй бас тартты және той туралы ешқандай ақпарат Мао императрицаға жеткізілмеуін бұйырды. Алайда, жаңалықтар тарап кетті және Мао императрица онымен той туралы сөйлесіп қалды. Ол қатты ашуланып, Мао императрицаға ақпаратты жіберген күдікті бірнеше қызметшілерін өлтірді және түсініксіз себеппен Мао императрицаны өзін-өзі өлтіруге бұйырды, бірақ оны императрицаға лайық құрметпен жерледі және оның отбасы құрметті мәртебесін сақтап қалды. 238 жылы Цао Руй ауыр сырқатқа шалдықты. Ол Гуо інісін императрица етіп тағайындады, оның өлімінен кейін император шешесі болуына дайындалды. Бастапқыда ол асырап алған ұлы, Ци ханзадасы Као Фанды өзінің ағасы Цао Юге, Сяоху Цзяньмен (夏侯獻), Цао Шуанмен, Цао Чжаомен (曹肇) және Цинь Ланмен (秦朗) бірге регенттікке жетекшілік ету үшін сеніп тапсырғысы келді. Алайда, оның сенімді шенеуніктері Лю Фан (劉放) және Сун Цзи (孫資) Сяоху мен Цао Чжаоға жақсы қарым-қатынас жасамады және олардың регент болуынан қорқып, Цао Шуанды (олармен жақсы қарым-қатынаста болған) және Сима Иді регенттер етуге оны көндірді. Цао Ю, Цао Чжао және Цинь регенттікке кіргізілген жоқ. 239 жылдың көктемінде Цао Руй жеті жасар Као Фанды тәжді мұрагер етіп жариялады және сол күні қайтыс болды. Као Фан оның орнына император болды.

Цзиньчу дәуіріндегі күнтізбеге өзгерістер

237 жылдың ақпан айында, жақсы белгілер туралы хабар алғаннан кейін, Цао Руи күнтізбені өзгертуге келісті, нәтижесінде джианчу айы (он екінші ай) жаңа чжэн айы болды (сонымен жаңа жылдың басталуы). Бұл күнтізбелік өзгеріс 237 жылдың 11 сәуірінен бастап күшіне енді, сонымен бірге эра атауы Циньлонгтан Цзинчуға өзгертілді. Цао Руи қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Цао Фан бұл өзгерістерді кері қайтарды, және цзянь-инь айы (бірінші ай) қайтадан чжэн айы болып, жаңа жылдың басталуын белгіледі.