Цай Лунь: Қағаз жасау өнерін жетілдірген сарай шенеунігі

Кіріспе

Қытай Хань әулетінің шенеунігі, қазіргі заманғы қағазды ойлап тапқан деп есептеледі.

Цай Лунь (; әдепті атауы: Цзинчжун; шамамен 50–62 – 121 ж.б.э.), бұрын Цай Лун деп аталатын, Шығыс Хань әулетінің қытай евнух сарай шенеунігі болған. Ағаш қабығы мен қымыз талшықтарын целлюлозаға қосып, қағазды ірі көлемде өндіруге және оны бүкіл әлемге таратуға мүмкіндік жасағандықтан, ол қағаз тарихында маңызды орын иеленеді. Дәстүрлі түрде қағаздың ойлап табушысы саналғанымен, б.з.д. 3 ғасырдан бері қағаздың алғашқы түрлері болғандықтан, Цайдың үлесі жаңаруға, ал емес, жаңадан ойлап табуға қатысты. Қазіргі Лейян қаласындағы 桂阳郡-де туған Цай 75 ж.б.э. шамасында Луоян императорлық сарайына келді, онда Император Миннің жеке кеңесшісі, содан кейін Император Чжанның императорлық хабаршысы болып қызмет етті. Доу ханымның асырап алған ұлын мұрагер етіп бекітуге көмектесу үшін ол Консорт Сун мен оның қарындасын тергеді, олар өздерін-өздері өлтіріп қойды. 88 ж.б.э. Император Хэ таққа отырғанда, Доу Цайға екі лауазым берді: Zhongchang shi – сол кездегі евнухтар үшін ең жоғары лауазым болған императордың саяси кеңесшісі, сондай-ақ, Цай сарай шеберханасында аспаптар мен қару-жарақ өндірісін қадағалаған лауазым. 92 ж.б.э. Император Хэ Доу әулетіне қарсы сәтті төңкеріс жасағанына қарамастан, Цай бұрынғы одақтасының құлауына алаңдамады. Сарай шеберханасындағы оның қызметі кеңейді; ол салтанатты қару-жарақ өндірісіне жауапкер болды, олардың шеберлігі үлгілі болды деп хабарланды. Алайда, Цайдың ең танымал жаңалығы 105 ж.б.э. болды, ол ағаш қабығын, қымыз қалдықтарын, ескі маталарды және балық ауларын пайдалану арқылы қағаз жасау процесін жақсартты. Оның жаңа түріндегі қағаз бұрын қолданылған бамбук және ағаш тақталарын жылдам ығыстырды, ал Цай империя бойынша байлық пен атаққа ие болды. 110 ж.б.э. жас Император Аньның анасы, императорлық шешен Дэн, Цайды бес классиканың 100 ғалымның жаңа басылымын қадағалауға тағайындады. 114 ж.б.э. Цай императорлық қызметі үшін марапатталды; ол маркиз атағын алды және шағын Лунтин ауылының иегері болды. 121 ж.б.э. оның одақтасы Дэн қайтыс болғанда, Цай императордың әжесі Консорт Сунның өліміне қатысы болғандықтан Әділет министрлігіне шақырылды. Өзінің жағдайына ұялып, өлім жазасына кесілетінін күткен ол сол жылы өзін-өзі өлтіріп, өмірінің көп бөлігін өткізген астанада қайтыс болды. Цайдың қағаз жасауға енгізген жаңалығы адамзат тарихына зор әсер еткені саналады. Қытайдың төрт ұлы өнертабысын жасағандардың ішінде – компас, ұнтақ, қағаз жасау және баспа – Цай есімі белгілі болған жалғыз өнертапқыш. Қытайда оны ата-бабаларға табынуда құрметтейді, қағаз жасау құдайы ретінде қастерлейді және қытай халық мұрасында кездеседі, бірақ Шығыс Азиядан тыс жерлерде ол көбінесе белгісіз. Оның туған жері Лейян қағаз өндірісінің маңызды орталығы болып табылады.

Cai Lun (; courtesy name: Jingzhong ; c. 50–62 – 121 CE), formerly romanized as Ts'ai Lun, was a Chinese eunuch court official of the Eastern Han dynasty. He occupies a pivotal place in the history of paper due to his addition of pulp via tree bark and hemp ends which resulted in the large scale manufacture and worldwide spread of paper. Although traditionally regarded as the inventor of paper, earlier forms of paper have existed since the 3rd century BCE, so Cai's contributions are limited to innovation, rather than invention. Born in 桂阳郡 (in what is now Leiyang), Cai arrived at the imperial court in Luoyang by 75 CE, where he served as a chamberlain for Emperor Ming, and then as , an imperial messenger for Emperor Zhang. To assist Lady Dou in securing her adopted son as designated heir, he interrogated Consort Song and her sister, who then killed themselves. When Emperor He ascended the throne in 88 CE, Dou awarded Cai with two positions: lt=''Zhongchang shi, a political counselor to the emperor that was the highest position for eunuchs of the time, and also as , where Cai oversaw the production of instruments and weapons at the Palace Workshop. Despite Emperor He's successful coup d'état against the Dou family in 92 CE, Cai was undisturbed by his former ally's downfall. His position in the Palace Workshop increased in scope; he became responsible for the production of ceremonial weapons, which the reports were of exemplary craftsmanship. However, Cai's most noted innovation was in 105 CE, when he substantially improved the papermaking process with the use of tree bark, hemp waste, old rags, and fishnets. His new type of paper quickly displaced the bamboo and wooden slips used until then, and Cai received wealth and fame throughout the empire. In 110 CE, Lady Deng, who had become the empress dowager to the young Emperor An, appointed Cai to oversee 100 scholars' new edition of the Five Classics. Cai was rewarded for his imperial service in 114 CE; he received the title of marquis, and was enfeoffed lord of lt=Longting, a small village. When his ally Deng died in 121 CE, Cai was ordered to the Ministry of Justice because of his involvement in the death of the emperor's grandmother, Consort Song. Ashamed at his predicament and expecting to be sentenced to death, he committed suicide that year and died in the capital city in which he had spent almost his entire adult life. Cai's improvements to paper making are considered to have had an enormous impact on human history, and of those who created China's Four Great Inventions—the compass, gunpowder, papermaking and printing—Cai is the only inventor whose name is known. Although in China he is revered in ancestor worship, deified as the god of papermaking, and appears in Chinese folklore, he is mostly unknown outside of East Asia. His hometown in Leiyang remains an active center of paper production.

Туған жері мен шыққан тегі

Цай Лун Шығыс Хан әулетінің (б.з. 25–220) Гуйян әкімшілік аймағында (桂阳郡; қазіргі Лейян қаласы, Хунань провинциясы) дүниеге келген. Оның нақты туған жылы белгісіз; шамамен 50, 57 және 62 жылдар деп есептеледі. Кедей отбасында туылғанынан басқа, оның балалық шағы туралы дерлік ештеңе белгілі емес. Гуйян – оңтүстік әкімшілік аймақ, онда хань тайлылары жүздеген жылдар бойы күріш егу үшін қоныстанған. Аңыз бойынша, оның үйінің жанында көл болған, ал оның оңтүстігінде Цай кейінірек қағаз жасау үшін пайдаланған тас диірмен болған.

Ертедегі императорлық қызмет

Цайдың императорлық сарайда, қазіргі Луоян (Хэнань провинциясы) қаласынан алыс жерде қызмет етуі қалай болғаны белгісіз. Ол император Миннің дәуірінің соңында (58–75 жж.) алғаш рет жұмысқа орналасқандығы хабарланады. Қазіргі Гуйян округі орналасқан жерде сол кезде түрлі темір кендері болғандықтан, Токиодағы Қағаз мұражайының бұрынғы директоры Киофуса Нарита «темір қорыту зауытындағы жауапты тұлғалардың көмегімен ол астанаға бару мүмкіндігін тапты» деген пікір білдірді. Нарита Цайдың қару-жарақ, әсіресе қылыштар өндірісін қадағалауға тағайындалуын, оның осы дағдыны бұрын, мүмкін темір қорыту зауытында үйренгенін көрсететін дәлел ретінде келтірді. Балама ретінде, егер Цай туралы халық ауыз әңгімелерінде шындық болса, оның суреткерлік әдеттері сарайда жұмысқа орналасуына көмектескен болуы мүмкін. Цай 75 жылы евнух болғандығы белгілі, бірақ ол осы дәуірдің басында жұмыс істеген болуы мүмкін; синолог Рафе де Креспиньи бұл 70-жылдардың басында болған деп болжайды. Хан әулетінде евнухтар императорлық қызметте жұмыс істеді және императорлық гарем мен императорлық үйді бақылау сияқты белгілі бір мамандықтарға құқылы болған жалғыз адамдар еді; сондай-ақ, олар үшін ғана қолжетімді көтермелеулер де болды. Цайдың лауазымы, әдетте, патшаның жеке кеңесі мен император арасындағы байланыс болған, және императорлық отбасының палата күзетшісіне ұқсас міндеттерді атқарған. Нарита Цайдың лауазымының оған империяның ең ықпалды тұлғаларымен танысуға көп мүмкіндік бергенін атап өтеді. Шамамен 80 жылы, император Чжанның (76–84 жж.) кезінде Цай Сяо Хуанмэн (小黄門; «Сары қақпаның күзетшісі») болып тағайындалды. Бұл лауазымға 600 ши немесе дан мөлшерінде жалақы төленді, және ол император сарайының пәтерлері мен сыртқы аула арасында хабарларды жеткізу және қабылдауды қамтиды.

Сарайдағы интригалар мен шеберхана

82 жылдан бастап Лю Цинь, Чжанның оның кәнизағы Консорт Суннан туған ұлы, император Маның ықыласына ие болған мұрагер болып тағайындалған еді. Алайда, 79 жылы Маның қайтысынан кейін Доу ханым императрица болды, және – отбасының билігін арттыруды көздеп – оны мұрагер етіп тағайындау ниетімен Принц Чжаоны өршілдікке алды. Осының салдарынан, 82 жылы Сун ауырғанда және емдік шөптер сұрағанда, Доу оны Чжанға қарсы сиқыршылық үшін шөптерді пайдалануды жоспарлап отыр деп жалған айыптады. Содан кейін Доу, Цайға Консорт Сун мен оның қарындасын, тағы бір императорлық кәнизаны, жалтақтауға мәжбүрлеу үшін тергеу жүргізуді бұйырды; олар екеуі де өз-өзіне қол жұмсады. Доудың айыптауларына сене тұрып, Чжан Лю Циньді Принц Чжаомен алмастырды. 88 жылы императорлық таққа отырған Принц Чжао 10 жаста болды, сондықтан Доу император жесір ретінде билікті өз қолына алып, өзінің төрт бауырына, әсіресе Ду Сяньға, ықпалын нығайтты. Цайды lt=Zhongchang shi (中常侍; "Жақын кеңесші") лауазымына көтерді, оның адалдығы үшін. Цай Хэнің саяси мәселелер бойынша жеке кеңесшісі болды; бұл лауазым Цайға 2000 ши жалақы әкелді және ең жоғары евнух лауазымы болды, сонымен қатар оны сарайдың бас евнухі етті. де Креспиньи айтқандай, Цай "әділ, сақ және саясатты дұрыс бағалай білетін" адам ретінде сипатталды. Цай 88 немесе 89 жылдары (尚方令; "Сарай шеберханасының префектісі" немесе "Техника шеберлерінің префектісі") лауазымына да тағайындалды. Ол евнух болғандықтан, императорлық қажеттілік үшін құрал-жарақтар мен қару-жарақтарды жасауға жауапты болды. Бұл лауазымның жалақысы 600 шиды құрады, бірақ бұл оның бұрынғы 2000 ши жалақысына қосымша болды. 92 жылы император Хэ ересек болғанда, ол әртүрлі шенеуніктермен, әсіресе Чжэн Чжунмен бірлесіп, Ду әулетін құлату үшін төңкеріс жасады. Цай оларды жоюға қатыспады, және бұрын Ду әулетімен одақтас болғанымен, императордың төңкерісінен зардап көрмеді. 97 жылы оның лауазымы кеңейіп, салтанатты қылыштар және басқа да заттарға жауапкершілік жүктеді. Оның шеберлігі жоғары сапалы деп бағаланды және кейінгі ұрпақтар үшін үлгі болды.

Since 82 CE, Liu Qing, Zhang's son from his concubine Consort Song, had been the designated heir, secured by the favor of Empress Ma. However, Ma's death in 79 CE made Lady Dou the empress, and—aiming to develop her family's power—she adopted Prince Zhao with the intention of installing him as heir. As a result, when Song became ill in 82 and asked for herbs, Dou falsely accused her of planning to use the herbs for witchcraft against Zhang. Dou then ordered Cai to interrogate Consort Song and her sister, another imperial consort, to force a confession; they both killed themselves. Believing Dou's accusation, Zhang replaced Liu Qing with Prince Zhao as heir. Prince Zhao, ruling as Emperor He, was 10 years old at his accession in 88 CE, so Dou took control as empress dowager and secured her authority by giving various positions to her four brothers, particularly Dou Xian, who promoted Cai to lt=Zhongchang shi (中常侍; "Regular Attendant") for his loyalty. Cai served as a private counselor to He in political matters; this post gave Cai a salary rank of 2000 shi, and was the highest eunuch exclusive position, which also made him a chief eunuch of the palace. In the , Cai was characterized as, in the words of de Crespigny, "honest, cautious and a good judge of policy". Cai was also designated (尚方令; "Prefect of the Palace Workshop" or "Prefect of the Masters of Techniques") later in 88 or 89 CE. While in this eunuch only position, he would have been responsible for the production of instruments and weapons for imperial use. The role had a salary rank of 600 shi—though this was in addition to the 2000 shi from his continued post. When Emperor He came of age in 92 CE he led various officials, especially Zheng Zhong, in a coup d'état to overthrow the Dou family. Cai was not involved in their removal, and though he was previously allied with the family, he was undisturbed by the Emperor's coup. In 97 CE, his position as expanded in scope, as he became responsible for ceremonial swords and other items. The describes his craftsmanship as high quality and a model for later generations.

Қағаздың дамуы

105 жылы Цай қағаздың жаңа құрамын және жаңа қағаз жасау процесін өзі ойлап тапқанын жариялады. Қытайда жазудың ұзақ тарихы бар, жазу үшін бамбук пен ағаш тақталар қолданылды (қысқа мәтіндер үшін ағаш, ал ұзақ мәтіндер үшін бамбук). Бұл материалдар сақтау қиын, ауыр және жазуға қолайсыз болғандықтан ыңғайсыздық тудырды. Б.з.д. 3 ғасырында Мэнь Тиань жануар шашынан жасалған жазу қылқаламын ойлап тапқаннан кейін, жібек пен мата бұл мәселелерді шешетін балама ретінде пайда болды, бірақ олар кеңінен қолдануға тым қымбат болды. Практикалық шешімнің болмауы әртүрлі материалдармен тәжірибе жүргізуге ынталандырды; Цайдың целлюлозалық ерітіндісі ең тиімдісі болып танылды. Оның процесінде бамбуктан басқа, қымыз қалдықтары, ескі киімдер, балық аулары және ең маңыздысы, ағаштардың қабығы (вероятно, тутовник) қолданылды. Бұл материалдар ағаш немесе тас балғамен ұрып, көп мөлшерде сумен араластырылып, қайнатылып, целлюлозаға айналдырылды. Содан кейін алынған қоспа ағаштан жасалған сілемдер арқылы өңделді, артық суы алынып тасталды, және кептірілгеннен кейін қағаз дайын болды. Бұл әдіспен жасалған қағаз көбінесе «Цай Хоу қағазы» (蔡侯纸) деп аталады. Осы оқиға мен оның контексі жиі сілтеме жасалатын мәтінде келтірілген: Цайдың өнертабысына шабыттанған туралы көптеген аңыздар бар; ең танымалдарының бірі Цайдың қағаз араларының ұя салуын көргеннен шабыттанғанын айтады. Цянь болжады, Цай өзінің туған жеріндегі адамдардан шабыттанды, олар тутовник ағаштарының қабығын жазу беті ретінде мата жасау үшін қолданды. Оның шығу тегіне қарамастан, 105 жылы Цайдың жаңа қағаз жасау процесі Хэге үлкен әсер етті және оған бүкіл империяда даңқ әкелді.

Соңғы жылдары және өлімі

106 жылы император Шанның сегіз айлық билігінен кейін, 106 жылы император Хэден кейін 13 жасар император Ань таққа отырды, ал Даң ханым жесір император ретінде билік жүргізді. Цай мен Чжэн екеуі де Дэннің сарайындағы ықпалын сақтап қалды. 110 жылы Дэн сарайдың шығыс павильонында Лю Чжэнь, Лю Чжэнь және Ма Ронг сияқты 100-ден астам ғалымды жинап, Бес классиканың толыққанды басылымын жасау жұмысын бастады. Ол Цайды осы жұмысты қадағалауға және бақылауға тағайындады; де Креспиньи бұл Цайдың «ғылымға шын ниетпен берілгенін» көрсетеді деді. 114 жылы оған маркиз атағы берілді және императорлық сарай оны қазіргі Шанси провинциясының Ян округіндегі 300 отбасы тұратын шағын Лунтин ауылының иесі етіп тағайындады. Кейін сол жылы Чжэн қайтыс болды, ал Цай жесір императордың үйінің басшысы болып оның орнын басты. 121 жылы Дэн қайтыс болғаннан кейін Ань билікке келді, бірақ сарай император ханшайымы Ян Цзи мен оның бауырларының ықпалында болды. Цайдың әжесі, Консорт Сонгтың өліміне қатысқандығын еске түсіріп, Ань Цайға айыптауларға жауап беру үшін Әділет министрлігіне баруды бұйырды, бұл оны өлім жазасына кесуге бағытталған еді. Император оны абыройсыз түрде өлімге жібермек болғандықтан, Цай тазаланып, әдемі киім киіп, у ішіп өз-өзіне қол жұмсады.

Тарихи бағалау

Қазіргі археологиялық зерттеулерге сәйкес, Қытайда қағаздың түрлі нұсқалары б.з.д. III ғасырында-ақ болғандығы анықталды, бірақ бұл жаңалықтар Цайға таңылған есімді жоққа шығармайды. Қытай ғалымы Цзинь Цуэнь суин Цайдың ежелгі өмірбаянында қолданылған "zào yì (造意)" терминін "ойды бастау" деп түсіндіреді, яғни ол маңызды материалдар қосып, жалғасып келе жатқан процесті дамытқан. Сонымен қатар, Цай қағаз жасауда ағаш қабығы мен қымызды алғаш рет пайдаланған, және оның жақсартуларынан кейін ғана қағаз Қытайда кеңінен қолданыс тапқандығы белгілі. Осы себепті ғалымдар оның үлесін кенеттен жасалған жаңалық емес, дамып келе жатқан процеске жасаған қосым ретінде қарастырады. Дегенмен, оның маңызды жетістіктері мен Қытайда қағазды қолданудың таралуына байланысты, Цай әлі де дәстүрлі түрде қағазды ойлап тапқан адам ретінде есептеледі. Сондай-ақ, Цай осы жетістіктің демеушісі болған және Фэн Дао баспаны жақсартқандағыдай, басқа біреудің еңбегін өз есіміне жазған болуы мүмкін деген пікірлер де бар.