Кіріспе
Қытай тарихының 220-280 жылдар аралығындағы кезеңі – Қытайдағы уақыт аралығы. Хан әулетінің құлауынан кейін 220-280 жылдар аралығында Цао Вэй, Шу Хан және Шығыс Вудың үш патшалығы Қытайды биледі. Бұл кезеңге дейін Шығыс Хан әулеті, ал одан кейін Батыс Цзинь әулеті келді. Академиялық тұрғыдан алғанда, кезеңдеу 220 жылы Цао Вэйдің құрылуымен басталып, 280 жылы Цзиньнің Вуды жаулап алуымен аяқталады. Үш патшалыққа дейінгі 184-220 жылдар аралығындағы кезеңде Хан билігінің әлсіреуіне байланысты Қытайдағы әскербасылар арасындағы шатақтандыратын қақтығыстар болды. 220-263 жылдар аралығы Цао Вэй, Шу Хан және Шығыс Ву арасындағы салыстырмалы тұрақты кезеңмен сипатталады. Бұл тұрақтылық 263 жылы Вэйдің Шуды басып алуымен, 266 жылы Цзиньдің Цао Вэйді басып алуымен және ақырында 280 жылы Цзиньдің Вуды басып алуымен бұзылды. Үш патшалық дәуірі, Хан әулетінің құлауымен бірге, Қытай тарихындағы ең қанды кезеңдердің бірі болып саналады. 280 жылы, Цзинь әулетінің билігінде үш патшалықтың қайта бірігуінен кейін жүргізілген жалпығанемелі халық санағында 2,459,840 үй шаруашылығы және 16,163,863 адам тіркелді, бұл Хан дәуірінде тіркелген 10,677,960 үй шаруашылығы мен 56,486,856 адамның аз бөлігі болды. Халық санағы сол кездегі көптеген факторларға байланысты толыққанды дәл болмауы мүмкін, бірақ 280 жылы Цзинь мүмкіндігінше барлық адамды есепке алуға тырысты. Осы кезеңде технология үлкен дамуға ие болды. Шу канцлері Чжуге Лянг дөңгелекті арбаның алғашқы түрі саналатын ағаш өгізді ойлап тапты және қайталанатын арбаны жетілдірді. Вэйдің механикалық инженері Ма Цзюньді көптеген адамдар оның алдыңғысы Чжан Хенгпен тең деп санайды. Ол Вэй императоры Минге арналған гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін механикалық қуыршақ театрын, Луоянгтағы бақтарды суару үшін шаршы паллетті тізбекті сорғыларды және дифференциалдық берілістермен жұмыс істейтін, магниттік емес бағыттық компас болып табылатын оңтүстікке бағытталған арбаны ойлап тапты. Бұл дәуірдің сенімді тарихи жазбасы – Чэнь Шудың «Үш патшалықтың жазбалары», сондай-ақ Пэй Сончжидің мәтінге жазған кейінгі түсіндірмелері. Салыстырмалы түрде қысқа болғанына қарамастан, Үш патшалық дәуірі Синосфера мәдениетінде романтикалық бейнеленген. Ол халық аңыздарында, операларда, романдарында, сондай-ақ кино, теледидар және бейне ойындарда қайта айтылып, драмаланды. Тарихтың ең танымал көркем бейнелеуі – Мин әулеті кезінде Луо Гуанчжун жазған тарихи роман «Үш патшалықтың романсы».
the time period in China
The Three Kingdoms of Cao Wei, Shu Han, and Eastern Wu dominated China from 220 to 280 AD following the end of the Han dynasty. This period was preceded by the Eastern Han dynasty and followed by the Western Jin dynasty. Academically, the periodisation begins with the establishment of Cao Wei in 220 and ends with the conquest of Wu by Jin in 280. The period immediately preceding the Three Kingdoms from 184 to 220 was marked by chaotic infighting among warlords across China as Han authority collapsed. The period from 220 to 263 was marked by a comparatively stable arrangement between Cao Wei, Shu Han, and Eastern Wu. This stability broke down with the conquest of Shu by Wei in 263, followed by the usurpation of Cao Wei by Jin in 266, and ultimately the conquest of Wu by Jin in 280. The Three Kingdoms period including the collapse of the Han is one of the bloodiest in Chinese history. A nationwide census taken in 280 AD, following the reunification of the Three Kingdoms under the Jin shows a total of 2,459,840 households and 16,163,863 individuals which was only a fraction of the 10,677,960 households, and 56,486,856 individuals reported during the Han era. While the census may not have been particularly accurate due to a multitude of factors of the times, in 280, the Jin did make an attempt to account for all individuals where they could. Technology advanced significantly during this period. Shu chancellor Zhuge Liang invented the wooden ox, suggested to be an early form of the wheelbarrow, and improved on the repeating crossbow. Wei mechanical engineer Ma Jun is considered by many to be the equal of his predecessor Zhang Heng. He invented a hydraulic powered, mechanical puppet theatre designed for Emperor Ming of Wei, square pallet chain pumps for irrigation of gardens in Luoyang, and the ingenious design of the south pointing chariot, a non magnetic directional compass operated by differential gears. The authoritative historical record of the era is Chen Shou's Records of the Three Kingdoms, along with Pei Songzhi's later annotations of the text. While relatively short, the Three Kingdoms period has been romanticised in the culture of the Sinosphere. It has been retold and dramatised in folklore, opera, and novels, as well as film, television, and video games. The most well known fictional adaptation of the history is Romance of the Three Kingdoms, a historical novel written during the Ming dynasty by Luo Guanzhong.
Сары түлпек көтерілісі
Шығыс Хань әулетінің билігі 105 жылы Император Хэ қайтыс болғаннан кейін түрлі саяси және экономикалық мәселелерге байланысты біртіндеп төмендеді. Хан императорларының көпшілігі жасөспірім кезінде таққа отырды, ал императорлық билік көбінесе императорлардың үлкен туыстарының қолында болды. Осы туыстардың кейбіреуі ықпалынан бас тартқысы келмегендіктен, императорлар есейгеннен кейін үкіметті басқару үшін жоғары лауазымды шенеуніктермен және евнухтармен саяси одақтар құруға мәжбүр болды. Сол кездегі Қытай үкіметінде императорлық туыстар мен евнухтар арасындағы саяси тартыстар мен ішкі кикіреулер үнемі болатын. Император Хуань мен Император Лин билік еткен кезде евнухтардың билікті тартып алуына наразылық ең жоғары деңгейге жетті, көптеген адамдар оларға ашық қарсылық көрсетті. Бірінші және екінші наразылықтар сәтсіз аяқталды, сарай евнухтары императорды наразылық білдірген ғалымдардың көптегенін өлім жазасына кесуге көндірді. Кейбір жергілікті билеушілер өздерінің жерлері мен халқына төрелік ету мүмкіндігін пайдаланды, себебі көптеген адамдар саяси қысымшылық атмосферасында сөйлеуден қорқып жүрді. Император Хуань мен Император Линнің билік ету кезеңдері Хан әулетінің тарихындағы ең қараңғы кезеңдер ретінде жазылған. Саяси қысым мен басқарудағы кемшіліктерге қоса, осы кезеңде Қытайда бірқатар табиғи апаттар орын алды, сонымен қатар елдің әр жерінде жергілікті көтерілістер басталды. 184 жылдың үшінші айында Жоғарғы Бейбітшілік Жолының жетекшісі Чжан Цзяо, оның інілері Чжан Лян мен Чжан Баомен бірге, қозғалыстың жақтастарымен бірге үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бұл "Сары Тюрбан Көтерілісі" деп аталды. Олардың қозғалысы тез арада жүз мыңнан астам жақтастарды тартты және Қытайдың көптеген аймақтарынан қолдау алды. Олардың Қытайдың барлық аймақтарында 36 базасы болды, ірі базаларда 10 000 немесе одан да көп жақтастары болса, кіші базаларда 6 000-нан 7 000-ға дейін адам болды, бұл Хан әскерлеріне ұқсас еді. Олардың ұраны: "Сұр аспан құлдырады, Сары аспан жақында туады; осы джиази жылында әлемде береке болсын!" ((蒼天已死,黃天當立。歲在甲子,天下大吉。) Император Лин Хан әскерлерін көтерілісшілерге қарсы басқару үшін генералдар Хуанфу Сун, Лу Чжи және Чжу Цзюньді жіберді және жергілікті үкіметтерге оларға көмектесу үшін әскерлер жинауды бұйырды. Осы оқиғадан бастап "Үш Патшалықтың Романсы" тарихи романының оқиғасы басталады. Сары Тюрбандар ақырында жеңіліп, олардың қалған жақтастары Қытайдың барлық аймақтарына тарап кетті, бірақ империядағы тұрақсыз жағдайға байланысты көптеген адамдар таулы аймақтарда қарақшылар ретінде тіршілік етуге қабілетті болды, осылайша дәуірдің дүрбелеңіне үлес қосты. Қытай елінде қарақшылардың кеңінен таралуына байланысты Хан әскерінің әрбір қарақшылар тобын тоқтатуға мүмкіндігі болмады. 188 жылы Император Лин Лю Яньның феодалдық провинцияларға тікелей әкімшілік билік беруді және жергілікті губернаторларға аймақтық әскерлерге тікелей басшылық етуді ұсынуын, сондай-ақ оларды шендеуді және осы лауазымдарды Лю отбасының мүшелерімен немесе сарай шенеуніктерімен толтыруды ұсынған өтінішін қабылдады. Бұл қадам провинцияларды (чжоу) ресми әкімшілік бірліктерге айналдырды, және олар көтерілістерге қарсы күрес жүргізуге құқылы болғанымен, кейінірек үкімет ішіндегі хаос осы жергілікті губернаторларға орталық үкіметтен тәуелсіз басқаруға мүмкіндік берді. Лю Янь сондай-ақ И провинциясының губернаторы болып тағайындалды (шамамен Сычуань алқабын қамтиды). Осы шешімнен кейін көп ұзамай Лю Янь өзінің аймағының Хан сарайымен барлық байланысын үзіп, басқа да бірнеше аймақтар соған ілесіп кетті.
Дун Чжуо билік басында
Сол жылы император Лин қайтыс болды, және императорлық отбасын бақылау үшін сарай евнухтары арасында жаңа күрес басталды. Сарай евнухы Цзянь Шуо императорлық отбасының туысы, регент-маршал Хэ Цзиньді өлтіруді және тәж мұрагері Лю Бяньды кіші інісі Лю Сиемен, Чэньлиу (қазіргі Кайфэн) ханзадасымен алмастыруды жоспарлады, бірақ жоспары сәтсіз аяқталды. Лю Бянь Хан тағына Император Шао ретінде отырды, ал Хэ Цзинь, императорлық сарайдың көп бөлігін бақылаған Чжан Ранг бастаған он евнухтан тұратын топқа, он көмекшіге қарсы қастандық жасау үшін әскербасы Юань Шаомен бірікті. Хэ Цзинь сондай-ақ Лиан провинциясының шекаралық генералы Донг Чжуо мен Бин провинциясының инспекторы Дин Юаньға өз билігін нығайту үшін әскерлерді астанаға жеткізуге бұйрық берді. Евнухтар Хэ Цзиньнің жоспарларын біліп, Донг Чжуо астана Луоянға жеткенге дейін оны өлтірді. Юань Шаоның әскері Луоянға жеткенде, олар сарай кешеніне шабуыл жасап, он көмекшіні және евнухтардың 2000 қолдаушысын өлтірді. Бұл әрекет евнухтар мен императорлық отбасы арасындағы бір ғасырлық араздықты тиімді түрде аяқтады, бірақ бұл оқиға Донг Чжуоны Қытайдың солтүстік-батыс шекарасынан Луоянға шақыруға себеп болды. 189 жылдың 24 қыркүйегінде генерал Донг Чжуо Луоянның евнухтар мен мемлекеттік қызметшілер арасындағы билік күресі салдарынан өртке оранғанын көрді және тәртіпсіздікті жою үшін әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Императордың қалған әскери және саяси билігін жоғалтқандықтан, Донг Чжуо Луояндағы үкіметтің де-факто бақылауын өзіне алды. 28 қыркүйекте Донг Чжуо Лю Бяньды Хан тағынан шұғып, оның орнына Лю Сиені отырғызды. Келесі апталарда Қытайдың барлық аймақтарында көтерілістер басталды. Шығыс Қытайда Хан әулетінің билігін қалпына келтіру мақсатымен Юань Шао, Юань Шу және Цао Цао сияқты көшбасшылармен Донг Чжуоға қарсы ірі коалиция құрыла бастады. Көптеген провинциялық шенеуніктер оған қосылуға мәжбүр болды немесе жойылды. 191 жылы Сунь Цзянь (Юань Шудің бағыныштысы) Донг Чжуоға қарсы әскер басқарып, оны Луояннан Чанъаньға қуды. Келесі жылы Донг Чжуоның бұрынғы жеке күзетшісі Лю Бу Донг Чжуоны өлтірді. Аңызға сәйкес, Донг Чжуоның денесі көкірек түбіне жақылған отпен бірге тасталып, төрт күн бойы күндей жарқыраған.
Орталық электр желісінің бұзылуы
192 жылы коалиция ішінде император туысы Лю Ю-ды император етіп тағайындау туралы әңгімелер тарады, және оның мүшелері біртіндеп жарылып кетті. Коалициядағы көптеген әскербасылар, санаулы ерекшеліктерден басқа, тұрақсыздық кезінде жеке әскери күштерін арттыруға тырысты, Хан әулетінің билігін қайта орнатуға шын ниет білдірмеді. Хан империясы бірнеше аймақтық әскербасылардың арасында бөлінді. Орталық үкімет пен шығыс одағының толық құлауы салдарынан Солтүстік Қытай жазығы соғыс пен тәртіпсіздікке ұшырады, көптеген талапкерлер табысқа жету немесе аман қалу үшін күресті. Император Сянь Чананьда түрлі әскербасылардың қолына түсті. Дун Чжуо өзінің сәттілігіне сенімді болғандықтан, министр Ван Юнмен сөз байласып, оны өлтірген оның ізбасары Лю Бу шабуыл жасады. Лю Буға өз кезегінде Дун Чжуоның бұрынғы офицерлері Ли Цзюе, Гуо Сы, Чжан Цзи және Фан Чоу шабуыл жасады. Ван Юн мен оның барлық отбасысы жазаланды. Лю Бу солтүстік әскербасы Чжан Янға қашып, Юань Шаоға қысқа ғана уақытқа қосылғанға дейін оның қызметінде болды, бірақ Лю Бу басқа біреуге қызмет ету үшін тым тәуелсіз екені анық болды. Юань Шао Цзи провинциясындағы Йе қаласынан билік жүргізіп, өзінің ықпалын Сары өзеннің солтүстігіне дейін кеңейтті. Хан Фу бұрын Цзи провинциясының губернаторы болған, бірақ ол Юань Шаоның бақылауына түсіп, оның орнына келді. Сары және Хуай өзендері арасында Юань Шу, Цао Цао, Тао Цян (Сю провинциясының губернаторы) және Лю Бу арасында қақтығыс болды. Цао Цао 192 жылы Сары түбандыларды жеңіліске ұшыратты, 193 жылы Юань Шуды Хуай өзенінің оңтүстігіне ығыстырды, 194 жылы Тао Цянға ауыр нұқсан келтірді, 196 жылы Лю Бэйдің (Тао Цянның қолбасшысы) бағынуын қабылдады, ал 198 жылы Лю Буды тұтқынға алып, жазалады. Цао енді Солтүстік Қытай жазығының оңтүстік бөлігін толық бақылауда ұстады. Солтүстік-шығыста Гонгсун Ду Ляодун түбегі мен оның төңірегін басқарды, онда мемлекет құрды. 204 жылы оның орнын ұлы Гонгсун Кан бағындырды. Шекараның солтүстігінде императорлық билік құлағаннан кейін, аймақ хаостыққа ұшырады, өйткені Сяньбилермен Сюнну қалдықтары қақтығысқа түсті. 204 жылы Гонгсун Кан Гогурёға шабуыл жасап, Дайфанг әкімдігін құрды. 209 жылы Кан қайтадан Гогурёға шабуыл жасап, оның астанасын басып алып, бағынуға мәжбүр етті. Гогурё астанасын шығысқа қарай жылжытуға мәжбүр болды. Лян провинциясында (қазіргі Гансу) 184 жылы көтеріліс болды. Батыста Лю Янь 188 жылы тағайындалғаннан бері И провинциясының губернаторы болды. 194 жылы оның орнын ұлы Лю Чжан иеленді. Лю Чжанның аумағының солтүстігінде Бес өлшеуіш бидайдың басшысы Чжан Лу, Жоғарғы Хан өзеніндегі Ханчжун әкімдігінде теократиялық үкіметке жетекшілік етті. Лю Бяо Цзин провинциясының губернаторы ретінде өз провинциясын басқарды. Сунь Куан Янцзы өзенінің төменгі ағысында билік жүргізді.
Dong Zhuo, confident in his success, was slain by his follower Lü Bu, who plotted with minister Wang Yun. Lü Bu, in turn, was attacked by Dong Zhuo's former officers: Li Jue, Guo Si, Zhang Ji and Fan Chou. Wang Yun and his whole family were executed. Lü Bu fled to Zhang Yang, a northern warlord, and remained with him for a time before briefly joining Yuan Shao, but it was clear that Lü Bu was far too independent to serve another. Yuan Shao operated from Ye city in Ji Province, extending his power north of the Yellow River. Han Fu had formerly been the Governor of Ji Province, but he came under the control of Yuan Shao and was replaced by him. Between the Yellow and Huai rivers, a conflict had erupted between Yuan Shu, Cao Cao, Tao Qian (Governor of Xu Province) and Lü Bu. Cao Cao forced the Yellow Turbans to surrender in 192, drove Yuan Shu to the south of the Huai River in 193, inflicted devastation upon Tao Qian in 194, received the surrender of Liu Bei (then a commander under Tao Qian) in 196, and captured and executed Lü Bu in 198. Cao was now in complete control of the southern part of the North China Plain. In the northeast, Gongsun Du held control of the Liaodong Peninsula and its environs, where he had established a state. He was succeeded by his son Gongsun Kang in 204. In the north across the frontier, since the fall of imperial control, the region had become chaotic as the Xiongnu remnants came into conflict with the Xianbei. Goguryeo was invaded by warlord Gongsun Kang in 204, resulting in the Daifang Commandery. In 209, Kang invaded Goguryeo again, took the capital of Goguryeo and forced them to submit. Goguryeo was forced to move its capital further east. In Liang Province (present day Gansu), rebellion had erupted in 184. In the west, Liu Yan had been Governor of Yi Province since his appointment in 188. He was succeeded by his son Liu Zhang in 194. Directly north of Liu Zhang's territory, Zhang Lu, leader of the Five Pecks of Rice, led the theocratic government at Hanzhong commandery on the upper Han River. Liu Biao held control over his province as the Governor of Jing Province. Sun Quan held control over the lower Yangtze.
Сю және Ян провинциялары
194 жылы Цао Цао Сю провинциясының Тао Цянмен соғысқа шықты, себебі Таоның бағыныштысы Чжан Кай Цао Цаоның әкесі Цао Сонгты өлтірген еді. Тао Цян Лю Бей мен Гонсун Цаньның қолдауын алды, бірақ тіпті содан кейін де Цао Цаоның басым күштері Сю провинциясын толығымен жаулап алатын секілді болды. Цао Цао Лю Будың Ян провинциясын басып алғанын естіп, сол себепті ол кері шегінді, Тао Цянмен болған қақтығысты уақытша тоқтатты. Тао Цян сол жылы қайтыс болып, провинциясын Лю Бейге аманат қалдырды. Бір жыл өткен соң, 195 жылы, Цао Цао Лю Буды Ян провинциясынан ығыстырып шығарды. Лю Бу Сю провинциясына қашып, Лю Бейден жарылқау тіледі, осылай екеуі арасында бекем емес одақ пайда болды. Кейін Лю Бу Лю Бейге опасыздық жасап, Сю провинциясын басып алды, сондай-ақ Юань Шудың қалдық күштерімен бірікті. Лю Бей, өзінің серіктері Гуан Ю мен Чжан Фэймен бірге Цао Цаоға қашып келді, ол оларды қабылдады. Ұзақ өтпей Лю Буға шабуыл жасауға дайындық басталды, ал Цао Цао мен Лю Бейдің біріккен әскерлері Сю провинциясына жорық жасады. Лю Будың әскері оны тастап кетті, Юань Шудың күштері күшейте алмады, ал ол өзінің қол астындағыларына байланып, Цао Цаоның бұйрығымен жазаланды.
Хуай өзені
Юань Шу 193 жылы оңтүстікке қашқаннан кейін өзінің жаңа астанасы Шоучунда (қазіргі Анхуй) бекінді. Ол Хуаи өзенінің солтүстігіндегі жоғалған жерлерін қайтаруға тырысты. 197 жылы Юань Шу өзін жеке династиясының императоры деп жариялады. Бұл әрекет стратегиялық қателікке айналды, себебі ол елдің көптеген әскербасыларының, тіпті Юань Шудың өзінің дерлік барлық қол астындағыларының наразылығын тудырды, олар оны тастап кетті. Одақтастары мен ізбасарларының көбі оны тастап кеткен соң, ол 199 жылы қайтыс болды.
Император Сианьның тағдыры
195 жылдың тамызында император Сян Ли Цзюдің зорлығынан Чанъань қаласынан қашып, бір жыл бойы шығысқа қауіпті сапармен қолдаушылар іздеді. 196 жылы император Сян Чанъаньдағы әскербасылардан қашып құтылғаннан кейін Цао Цаоның қорғауына және бақылауына өтті. Хэнань провинциясындағы Сючан қаласында императорлық сарайды құрып, іс жүзінде билікті өз қолына алған Цао Цао сарайдың рәсімдерін қатаң сақтап, ханның адал міністрі ретінде өз әрекеттерін ақтады. Осы кезде билік үшін таласқан көптеген кішігірім күштер ірілеріне қосылып немесе жойылды. Бұл Цао Цао үшін оның бас кеңесшісі Сун Юдің ұсынысымен жасалған маңызды қадам болды. Сун Ю, императорды қолдау арқылы Цао Цаоның басқа әскербасыларды бақылауға және Хан әулетін қалпына келтіру үшін оларды бағынуға мәжбүрлеуге заңды құқық алатынын айтқан болатын.
Солтүстік Қытай жазығы
Сао Сао, оның бақылау аймағы Сао Вэй мемлекетінің негізін қалады, 189 жылы әскер жинады. Бірнеше стратегиялық қимылдар мен шайқастарда ол Ян провинциясын басып алып, Сары басқандардың бірнеше топтарын жеңді. Бұл оған Чжан Миао мен Чен Гонг басқаратын басқа жергілікті әскерлердің көмегін әкелді, олар оның алғашқы ірі әскерін құруға қосылды. Ол күш-жігерін жалғастырып, өзінің әскеріне шамамен 300 000 Сары басқанды қабылдады, сондай-ақ Цин провинциясының шығыс бөлігіндегі бірнеше рулық әскери топтарды қосты. 192 жылдан бастап ол әскерін асырау үшін әскери-ауылшаруашылық поселімдерін (тунтиан) құрды. Бұл жүйе жалдамалы шаруаларға ауыр салық жүктегенмен (ауылшаруашылық өнімдерінің 40-60%), шаруалар осы хаостық заманда салыстырмалы тұрақтылықта және кәсіби әскери қорғаумен жұмыс істей алатындықтарына қуанды. Кейін бұл оның табысқа жетуінің екінші маңызды саясаты болды делінеді. 200 жылы императордың туысы Донг Ченг император Сяньнен Сао Саоны өлтіру туралы құпия бұйрық алды. Ол бұл істе Лю Бэймен бірікті, бірақ Сао Сао бұл жоспарды біліп, Донг Ченгті және оның серіктерін жазалады, тек Лю Бэй ғана аман қалды және солтүстікке Юань Шаоға қосылды. Жақын маңдағы провинцияларды, оның ішінде бұрынғы Сары басқандардың көтерілісін және сарай ішіндегі мәселелерді шешкеннен кейін, Сао Сао сол жылы солтүстік бәсекелесі Гонсун Цанды жойған Юань Шаоға назар аударды. Юань Шао, Сао Саодан жоғары текті болғандықтан, үлкен әскер жинап, Сары өзеннің солтүстік жағалауында орналасты. 200 жылдың жазында, бірнеше айлық дайындықтан кейін Сао Сао мен Юань Шао әскерлері Гуанду шайқасында (қазіргі Кайфэнге жақын) қақтығысты. Сао Саоның әскері Юань Шаодан едәуір кем болды. Юаньнің жабдықтау колоннасына жасалған шабуыл нәтижесінде Юань әскері солтүстікке қашқанда тәртіпсіздікке түсті. Сао Сао 202 жылы Юань Шаоның қайтысын пайдаланып, оның ұлдары арасындағы бөлінуге қол жеткізіп, солтүстікке жылжыды. 204 жылы Е шайқасынан кейін Сао Сао Е қаласын басып алды. 207 жылдың соңында, Ухуанға қарсы шекарадан тысғы жерде жеңіске жеткен науқаннан кейін, Ақ қасқыр тауы шайқасында Сао Сао Солтүстік Қытай жазығында толық үстемдікке ие болды. Ол енді Қытайдың орталық аймағын, оның ішінде Юань Шаоның бұрынғы аумағын және қытай халқының жартысын басқарды.
Янцзы өзенінің оңтүстігінде
193 жылы Хуан Цзы Лю Бяоның әскерін Сунь Цзяньға (Юань Шудың қол астындағы генерал) қарсы жорыққа бастап, оны өлтірді. 194 жылы Сунь Цэ (18 жаста) Юань Шудың әскеріне қабылданып, әскери қызметке кірді. Ол бұрын әкесі Сунь Цзянь басқарған әскерге қолбасшылық етті. Оңтүстікте ол Ян провинциясының әміршілерін, оның ішінде Лю Яо, Ван Ланг және Ян Байхуды жеңіп алды. 198 жылы Сунь Цэ (23 жаста) Юань Шудан тәуелсіздігін жариялады, ал Юань Шу жақында өзін император деп жариялаған еді. Ол Даньян, Ву және Куайджи округтерін (қазіргі Нанкиннен Ханчжоу шығанағына дейін, сондай-ақ Фуцзянь жағалауындағы бекіністерді) бақылап, батысқа қарай бірнеше жорықтар арқылы кеңейді. 200 жылы ол Южанг округін (қазіргі Цзянсидегі Поянг көлі маңы) және Янцзының солтүстігіндегі Луцзянды бағындырды. 200 жылы Сунь Цэ У округінде жеңілген қарсыласының бұрынғы адалдарының қолынан тұтқындалып, өлтірілді. 18 жасында Сунь Куан оның орнына өтіп, тез арада билігін орнатты. 203 жылы ол батысқа қарай кеңеюді жалғастырды. 208 жылы Сунь Куан қазіргі Ухань маңында Хуан Цзыны (Лю Бяоның қол астындағы қолбасшысы) жеңді. Ол енді Янцзының оңтүстігіндегі аймақтарды (Уханнан төмен, Поян аймағы және Ханчжоу шығанағы) бақылап отырды. Оның әскери-теңіз күштері Янцзы өзенінде жергілікті басымдық орнатты. Дегенмен, оған Сао Саоның ірі әскерлерінен жақын уақытта қауіп туды.
Цзин провинциясы
Донг Чжуо хан үкіметін басқарған кезде Лю Бяо Цзинь провинциясының губернаторы болып тағайындалды. Оның аумағы оның астанасы Сянянның төңірегінде және оңтүстікке қарай Хан мен Янцзы өзендерінің бойында орналасқан еді. Оның шығыс шекарасынан әрі Сунь Куанның жері жатты. 200 жылы, Цао Цао мен Юань Шао арасындағы Гуанду шайқасы кезінде Лю Бейдің әскерлері Цао Цао әскерінің бір бөлігінен жеңіліп, Лю Бейді қашып, Цзин провинциясында Лю Бяодан пана табуға мәжбүр етті. Осы жер аударылу кезінде Лю Бей өзімен бірге келген адал серіктерін сақтап, Лю Бяоның төңірегінде жаңа байланыстар орнатты. Осы кезде Лю Бей Чжуге Лянгпен де танысты. 208 жылдың күзінде Лю Бяо қайтыс болды, ал саяси маневрлер нәтижесінде үлкен ұлы Лю Цзи емес, кіші ұлы Лю Конг оның орнын иеленді. Цао Цаоның әскері Цзиньге қарай оңтүстікке жорық жасағанда Лю Бей басылымға қарсы күрестің жетекшісі болды. Ақылдастарын тыңдағаннан кейін Лю Конг Цао Цаоға бағынды. Цао Цао провинцияны бақылауға алып, Лю Бяоның сарайынан ғалымдар мен шенеуніктерді жергілікті басқаруға тағайындады. Ал Лю Цзи Лю Беймен бірігіп, Янцзы өзенінде Цао Цаоға бағынудан қорғаныс шебін құруға кірісті, бірақ олар Цао Цаодан жеңіліске ұшырады. Содан кейін олар шегініп, Сунь Куаннан қолдау сұрады. Гуан Ю (Лю Бейдің серкесі) Хан өзенінен Цзинь провинциясының флоттың көп бөлігін қайтаруға үлкерді. Цао Цао Янцзы өзеніндегі Цзянлингтегі теңіз базасын басып алды. Ол енді әскерлерімен және жаңа флотымен бірге Сунь Куанға қарай шығысқа қарай жол тарта бастады, сонымен қатар Сунь Куанның бағынуын талап ететін елшілерді жіберді.
Қызыл жарлар шайқасы
208 жылы Цао Цао империяны тез біріктіруді үміттене отырып, әскерімен оңтүстікке жорық жасады. Лю Конг Цзинь провинциясын бағындырды, ал Цао Цао Цзянлингде үлкен флотты жаулап алды. Сунь Куан қарсылық көрсетуді жалғастырды; оның кеңесшісі Лу Су, солтүстіктен жақында ғана қашқан Лю Беймен одақ құрды, ал Чжоу Ю Сунь Куанның теңіз күштеріне қолбасшылық етті, сондай-ақ Сунь әулетіне қызмет еткен тәжірибелі генерал Чэн Пу да болды. Лю Бяоның екінші ұлы Лю Ци әскерлерімен бірге одаққа қосылды, ал 50 000 сарбаздық біріккен әскер сол қыста Қызыл жартастарда Цао Цаоның флотымен және 200 000 сарбаздық күштерімен кездесті. Алғашқы шайқастан кейін, Сунь Куанның генералы Хуан Гайдың әдейі бас тартуы арқылы Цао Цаоның тоқтап қалған флотына от қою жоспарымен шабуыл басталды. Цао Цао шешулі түрде жеңіліске ұшырап, тәртіпсіздікпен солтүстікке қайта шегінуге мәжбүр болды. Қызыл жартастардағы одақтастардың жеңісі Лю Бей мен Сунь Куанның аман қалуын қамтамасыз етті және Шу мен Ву мемлекеттерінің құрылуына негіз болды.
Династияның соңғы жылдары
209 жылы Чжоу Ю Цзянлингті басып алып, оңтүстіктің Янцзы өзені үстінен толық басымдығын орнатты. Осы кезде Лю Бей және оның бас кеңесшісі Чжуге Лян Сян өзенінің бассейнін жаулап алып, Цзинь провинциясының оңтүстік аймақтарын бақылауға алды. Сунь Куан Цзянлинг маңындағы аймақты Лю Бейге беруге мәжбүр болды, себебі ол 210 жылы Чжоу Ю қайтыс болғаннан кейін оған тиісті билік орната алмады. 211 жылы Цао Цао Вэй аңғарындағы соғыс әміршілерінің одағын жеңіп, Хуайин шайқасында Чанъань маңындағы аймақты басып алды. 211 жылы Лю Бей Лю Чжанның шақыруын қабылдады. Лю Бей Лю Чжанның сарайындағы адамдармен кездесті, олар Лю Чжанның орнын И провинциясының билеушісі етіп алмастыруды қалайды. Оның келгенінен бір жыл өткен соң Лю Бей Лю Чжанмен қақтығысқа түсіп, оған қарсы шықты. 214 жылдың жазында Лю Бей Лю Чжанның бас иесін қабылдады, И провинциясын басып алып, Чэндуда өзінің үкіметін орнатты. 215 жылы Цао Цао Ханчжунды шабуылдап, Чжан Лудың бас иесін алғаннан кейін басып алды. Ол Ханчжунға қарай Цинлинг таулары арқылы Чанъаньнан шабуыл жасады. Бұл жаулау Лю Бейдің оңтүстікке қарай орналасқан аймағына қауіп төндірді. Цао Цао Xian императорының қол астында қосымша атақтар мен билікті біртіндеп иеленді. 208 жылы канцлер, 214 жылы Вэй герцогы, 217 жылы Вэй патшасы болды. Сонымен қатар, ол Сунь Куанды Вэйге бағынуға мәжбүр етті, бірақ бұл іс жүзінде ешқандай әсерін тигізбеді. 214 жылы Лю Бей И провинциясын Лю Чжаннан басып алғаннан кейін, сол жылдар ішінде Хуай мен Янцзы өзендері арасындағы аймақта оңтүстік-шығыста Цао Цаомен соғысқан Сунь Куан өзінің назарын ортаңғы Янцзыға аударды. Цао Цао мен Сунь Куан бір-бірінің позицияларын бұзуда сәттілікке жете алмады. Лю Фу, Цао Цаоның басқарушысы, Хефэй мен Шоучунда Хуай өзенінің жанында Цаоның аймағын қорғау үшін ауыл шаруашылығы гарнизондарын құрды. Сунь Куанның нашар одақтасы Лю Бей батысқа қарай көп аймақты иеленіп, Сян өзенінің алабынан үлкен үлес талап еткеніне реніш білдірді. 215 жылы Лю Мэн (Сунь Куанның офицері) Цзинь провинциясының оңтүстік командирліктерін басып алуға жіберілді, бірақ Гуан Ю (Лю Бейдің генералы) қарсы шабуыл жасады. Сол жылы Лю Бей мен Сунь Куан өздерінің аймақтары арасындағы шекара ретінде Сян өзені қызмет ететін келісімге келді. Оңтүстікте Сунь Куан Хэ Цинь, Лу Сунь және басқаларды қазіргі оңтүстік Чжэцзян мен Фуцзянь аймақтарында аймақты кеңейтіп, басып алуға жіберді. 219 жылы Лю Бей Цао Цаоға қызмет еткен генерал Сяо Юаньды жеңіп, өлтіріп, Ханчжунды басып алды. Цао Цао аймақты қайтарып алу үшін күш жіберді. Лю Бей солтүстікке қарсы өз аймағын нығайтып, өзін Ханчжун патшасы деп жариялады. Шығыста Сунь Куан Хефэйді Цао Цаодан басып алуға тырысты, бірақ ол сәттілікке жете алмады. Лу Су Цзинь провинциясындағы Сунь Куанның бас қолбасшысы болған кезде, олардың саясаты Цао Цао әлі де қауіп төндірген кезде Лю Беймен одақ құру болды. Бұл 217 жылы Лу Су қайтыс болғаннан кейін Сунь Куан Лю Мэнді тағайындаған кезде өзгерді. 219 жылы Гуан Ю Цзянлингтен Хан өзенімен Фан қаласына (Сяньянға жақын) жүзіп кетті, бірақ оны басып ала алмады. 219 жылдың күзінде Лю Мэн Янцзы өзенімен Цзянлингке қарай жүзіп, күтпеген шабуыл жасады, нәтижесінде ол қолға түсті. Гуан Ю өз позициясын ұстай алмады, өйткені оның әскерінің көпшілігі бас иді. Ол тұтқындалып, Сунь Куанның бұйрығымен өлтірілді. Цао Цао Хан аңғарына ие болды, ал Сунь Куан Янцзы шатқалының шығысындағы барлық аймақты басып алды.
Үш патшалықтың пайда болуы
220 жылдың басында Цао Цао қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Цао Пи басты. 11 желтоқсанда император Сянь тақтан бас тарды, ал Цао Пи өзінің көктегі мандатын Вэй императоры деп жариялап, императорлық таққа отырды. 221 жылдың 15 мамырында Лю Бэй өзін Хан императоры деп жариялады. Оның мемлекеті көбінесе Шу Хан деп аталды. Сунь Куан Вэйге де-юре бағыныштылығын сақтап, Ву патшасы ретінде тағайындалды. 221 жылдың соңында Шу, Гуан Ю-ды өлтіргеніне және Цзинь провинциясын Вуға жоғалтқанына жауап ретінде Вуға шабуыл жасады. 222 жылдың көктемінде Лю Бэй жеке басшылық ету үшін шабуыл орнына келді. Сунь Куан Лу Сюньді Шудың шабуылына қарсы Вудың қорғанысын басқаруға жіберді. Басқарушыларының кеңесіне қарамастан, Лу Сюнь Лю Бэй Янцзы өзенінің бойында, Янцзы шатқалының төменгі жағында бекінгенше күтті. 222 жылдың алтыншы айында Лу Сюнь Лю Бэйдің кеңейтілген әскерінің қанатына бірнеше өрт шабуылдарын жасады, бұл Шу армиясында тәртіпсіздікке және Лю Бэйдің Бейдиге (қазіргі Фэнцзиге жақын) шегінуіне әкелді. 222 жылы Сунь Куан Вэйге бағыныштылығынан бас тартып, Вудың тәуелсіздігін жариялады. 223 жылы Лю Бэй Бейдиде қайтыс болды. Чжугэ Лян енді 17 жасар Лю Шанның регенті ретінде әрекет етті және Шу үкіметін бақылауға алды. Шу мен Ву 223 жылдың қысында бейбітшілік пен одақ орнату арқылы дипломатиялық қарым-қатынастарын жаңартты. 229 жылдың 23 маусымында Сунь Куан өзін Ву императоры деп жариялады. Шу Хан аңғарының жоғарғы бөлігін және Янцзы шатқалының батысындағы аумақты бақылады. Цинлинг таулары Шу мен Вэйді бөліп тұрды. Вэй Вэй және Хуай аңғарларын бақылады, онда Хуайды қорғау үшін Шучунь мен Хэфэйде ауыл шаруашылығы гарнизондары құрылды. Вудың Хэфэй мен Шоучунға қарсы әскери шабуылдары үнемі сәтсіздікке ұшырады, осылайша Вэйдің Хуайды бақылауын нығайтты. Ву Янцзы аңғарының барлық бөлігін бақылады. Хуай мен Янцзы арасындағы аумақ шөлді болды, онда Вей мен Ву арасындағы төменгі Хан аңғарында негізінен тоқтаусыз шекара қалыптасты.
Шу
223 жылы Лю Шан әкесі жеңіліп, қайтыс болғаннан кейін Шу патшалығының тағына отырды. 224-225 жылдары оңтүстікке жасаған жорықтары барысында Чжугэ Лян Юньнаньдағы Диань көліне дейінгі оңтүстік аймақтарды бағындырды. 227 жылы Чжугэ Лян өзінің негізгі Шу әскерлерін Ханчжунға көшіріп, Вэймен солтүстік-батыс майданы үшін күресті бастады. Келесі жылы ол Чжао Юнға Джи шатқалынан алдын ала шабуыл жасауға бұйрық берді, ал өзі негізгі күшті Ци тауына жетектеп барды. Ма Судың алғы шебі Цзитингте тактикалық жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Шу әскері кері шегінуге мәжбүр болды. Келесі алты жыл бойы Чжугэ Лян бірнеше шабуылға тырысты, бірақ жабдықтау мәселелері табысқа жету мүмкіндігін шектеді. 234 жылы ол соңғы, ірі солтүстік шабуылға шықты, Вэй өзенінің оңтүстігіндегі Вузжан жазығына жетті. 234 жылы Чжугэ Лянның қазасынан кейін Шу әскері тағы да кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ Вэй оларды қуды. Шу әскерлері кері шегіне бастады; Сима И Чжугэ Лянның қайтыс болғанын сезіп, шабуылға бұйрық берді. Шу дереу қарсы шабуыл жасады, бұл Сима Иді ойланып, Шу әскерінің сәтті кері шегінуіне мүмкіндік берді.
У
Сунь Куан оңтүстік-шығыстағы жергілікті тұрғындарға назар бұрды, қытайлар оларды «Шаньюэ» деп атады. Қайтадан көтерілген тайпаларға қарсы жеңістер тізбегі 224 жылы жеңіспен аяқталды. Сол жылы Чжугэ Кэ 100 000 Шаньюэнің қарсыласуын қабылдаумен Даньянның үш жылдық қоршауын аяқтады. Олардың 40 000-ы У әскеріне қосымша күш ретінде қабылданып, жұмылдырылды. Сонымен қатар, Шу өзінің оңтүстігіндегі жергілікті тайпалармен де қиындықтарға тап болды. Оңтүстік-батыс Нанман халқы Шу билігіне қарсы көтеріліп, И провинциясындағы қалаларды басып алып, тонады. Чжугэ Лян оңтүстіктегі тұрақтылықтың маңыздылығын түсініп, Шу әскерлерінің Нанманға қарсы үш бағытта жылжуына бұйрық берді. Ол басшысы Мэн Хуоға қарсы бірнеше шайқас жүргізіп, соңында Мэн Хуо бағынды. Шу халқының бір өкіліне Шу астанасы Чэндуда ресми лауазымда тұруға рұқсат берілді, ал Нанман Шу әскерінің құрамында өз бөлімдерін құрды. Чжугэ Лянның солтүстікке жасаған жорықтары кезінде У мемлекеті солтүстіктен келген шабуылдарға қарсы тұруға мәжбүр болды. Хефэй маңындағы аймақ көптеген қанағатсыз шайқастардың куәсі болды және Қызыл жартастар шайқасынан кейін Вэйдің үздіксіз қысымына тап болды. Соғыс соншалық деңгейге жетті, көптеген тұрғындар Янцзы өзенінің оңтүстігіне көшіп, жаңадан қоныстанды. Чжугэ Лянның қайтысынан кейін Хуай өзенінің оңтүстік аймағына жасалған шабуылдар күшейді, бірақ Вэй У салған өзен қорғанысын, соның ішінде Русу бекінісін бұза алмады. Сунь Куанның ұзақ билігі оның оңтүстік мемлекеті үшін молшылық кезеңі ретінде есептеледі. Солтүстіктен келген көші-қон және Шаньюэ халқының қоныстануы ауыл шаруашылығы үшін жұмыс күшін арттырды, әсіресе Янцзының төменгі ағысы бойында және Ханчжоу шығанағының оңтүстік жағалауындағы Куайцзи аймағында. Өзен көлігі дамыды, Жедоң және Цзяннань каналдары салынды. Шумен сауда гүлденді, Шу мақтасының көп көлемі әкелінді және целадон мен металл өнеркәсібі дамыды. Теңіз жолдарымен Лиаодун және Тайвань аралына сапарлар жасалды. Оңтүстікте У саудагерлері Линьи (Оңтүстік Вьетнам) және Фунань патшалығына жетті. Экономиканың өркендеуімен бірге өнер мен мәдениет те дамыды. Янцзы дельтасында алғашқы буддалық ықпалдар Луояннан оңтүстікке тарады. Шығыс У дәуірі Вьетнам тарихындағы қалыптасу кезеңі болды. Дзяочжоу (қазіргі Вьетнам және Гуанчжоу) префекті Ши Ши қырық жыл бойы Вьетнамды тәуелсіз әскербасшы ретінде басқарды және кейіннен вьетнамдық императорлар оны қасиетті санады. Ши Ши Шығыс Уға адал болуға серт берді. Бастапқыда Шығыс У билігіне қанағаттанған вьетнамдықтар Ши Хуидің Шығыс Уға қарсы көтерілісіне қарсы шығып, оған шабуыл жасады. Бірақ Ву генералы Лю Дай Ши Хуиге сатқындық жасап, бүкіл Ши әулетін өлтірген кезде вьетнамдықтар қатты ашуланды. 248 жылы Цзяочжи және Цзючжэнь аймақтарының халқы көтеріліс жасады. Шығыс У Лу Инді көтерілісшілермен күресу үшін жіберді. Ол қорқыту және көндіру арқасында көтерілісшілерді басып тастады. Алайда көтерілісшілер Трю ханымның басшылығымен Цзючжэньде қайта топтасып, Цзяочжиге қарай жорықпен көтерілісті жаңартты. Бірнеше айлық соғыстан кейін ол жеңіліп, өзіне-өзі қол жұмсады.
Вей
226 жылы Цао Пи 40 жасында қайтыс болды, оның орнына үлкен ұлы Цао Руи (22 жаста) тақты иеленді. Министр Чэнь Цун, генерал Цао Чжэн, генерал Цао Сюй және генерал Сима И регенттер болып тағайындалды, бірақ Цао Руи үкіметті іс жүзінде басқара алды. Көп ұзамай бұрынғы үш регент қайтыс болды, қалғаны – Сима И, ол аға министр және әскери қолбасшы болды. 226 жылы Сима И У мемлекетінің шабуылына қарсы Сянъянды сәтті қорғады; бұл шайқаста ол алғаш рет әскерге жетекшілік етті. 227 жылы Сима И Чанъань қаласына тағайындалды, онда ол Хан өзені бойындағы әскери істерді басқарды. 238 жылы Сима И Ляодун провинциясындағы өздігінен жариялаған Ян мемлекетінің басшысы Гунсунь Юаньға қарсы әскери жорыққа жіберілді. Нәтижесінде Сима И оның астанасы Сянпин қаласын басып алып, үкіметін талқандады. 244 және 245 жылдары генерал Гуанцю Цзянь Когурёға шабуыл жасап, мемлекетке зор зиян келтірді. Осылайша, Вэй мемлекетінің солтүстік-шығыс шекарасы қандай да бір қауіптен қорғалды. 242 жылы Когурё жасаған шабуылға жауап ретінде жасалған бұл жорық Когурёның астанасы Хвандоны қиратты, патшасын қашуға мәжбүр етті және Когурё мен Корея тайпалары арасындағы алым-салық қатынастарын бұзды. Патша қолға түспесе де, жаңа астанаға қоныстанды, бірақ Когурёнің беделі төмендеп, жарты ғасыр бойы қытай тарихында есімдері кездеспеді. 238 жылы Цао Руи 35 жасында қайтыс болды. Оның орнына императорлық отбасының жақын туысы, асырап алған ұлы Цао Фан (7 жаста) тақты иеленді. Цао Руи Цао Шуан мен Сима Иді Цао Фанның регенттері етіп тағайындады, бірақ императорлық отбасы мүшелері басым болатын регенттік кеңес құруды жоспарлаған болатын. Цао Шуан сарайда басты билікке ие болды. Ал Сима Иге Ұлы тәрбиеші деген құрметті лақап берілді, бірақ ол сарайда ешқандай ықпалға ие болмады.
Шудың құлдырауы
Чжугэ Лянның қайтысынан кейін оның канцлерлік лауазымы Цзян Вань, Фэй И және Донг Юнға бұйырды, осы ретпен. Бірақ 258 жылдан бастап Шу саясаты Хуан Хао бастаған евнухтардың тобының бақылауына көшті, және сыбайлас жемқорлық артты. Цзян Вэйдің белсенді әрекеттеріне қарамастан, Шу ешқандай маңызды жетістікке жете алмады. 263 жылы Вэй үш бағыттан шабуыл жасады, және Шу әскері Ханчжуннан жалпы түрде шегінуге мәжбүр болды. Цзян Вэй асығыс түрде Цзянгеде қорғаныс ұстады, бірақ Вэй қолбасшысы Денг Ай оны шаңқай алды, ол өзінің әскерін Инпиннен бұрын өтпес деп есептелген аймақтар арқылы жылдамдықпен әкеп жеткізді. Жыл соңына қарай, астана Чэнду Денг Айдың жеке басқаруымен жасаған Вэйдің стратегиялық шабуылынан құлдырады. Император Лю Шан осылайша бағынды. Шу мемлекеті 43 жылдан кейін құлады. Лю Шан Вэйдің астанасы Луоянға қайта оралды және оған «Аньле герцогы» деген жаңа атақ берілді. Тікелей аударғанда, бұл «Амандық пен бақыт герцогы» деген мағынаны білдіреді, және бұл нақты билігі жоқ, маңызсыз лауазым болды.
Вэйдің құлдырауы
230-шы жылдардың соңынан бастап императорлық Цао әулеті мен Сима әулеті арасында шиеленіс байқала бастады. Цао Чжэньнің қайтысынан кейін, Цао Шуан мен Ұлы кеңесші Сима И арасында топтасушылық көрінді. Кеңес отырыстарында Цао Шуан өзінің қолдаушыларын маңызды лауазымдарға тағайындап, қауіпті қарсылас санайтын Сима Иді шеттетуге тырысты. Сима Идің әскери жеңістері Сима әулетінің беделін арттырды. Сонымен қатар, Сима И өте шебер стратегияшы және саясаткер еді. 238 жылы ол Гунсунь Юаньнің өзін-өзі жариялаған Ян мемлекетінің көтерілісін жаншуға жетісіп, Ляодун аймағын тікелей орталық үкімет бақылауына алды. Ақырында, ол Цао Шуанды билік күресінде жеңіп шықты. Императорлық әулет өкілдері Гаопин мазарларына сапарлаған кезде Сима И Луоян қаласында төңкеріс жасап, Цао Шуанның топтарын биліктен ығыстырды. Көптеген адамдар Сима әулетінің күшті ықпалына қарсы шықты, олардың ішінде Бамбук тоғайының жеті данасы есімдері танымал болды. Осы даналардың бірі – Си Кан, Цао Шуан құлағаннан кейінгі тазарту шаралары барысында жазаланды. Цао Хуан 260 жылы Цао Мао Сима Чжаоға қарсы жасаған сәтсіз төңкерісте қаза тапқаннан кейін таққа отырды. Ұзақ өтпей Сима Чжао қайтыс болды, ал оның Цзинь герцогы атағын ұлы Сима Ян мұраға алды. Сима Ян бірден император болуға тырысты, бірақ күшті қарсылыққа тап болды. Кеңесшілерінің кеңесімен Цао Хуан, өзінің ізашары Цао Маодан айырмашылығынша, тақтан бас тартудың дұрыс шешім екеніне келді. 266 жылы Сима Ян Цао Хуанды тақтан түсіріп, Вэй әулетін құлатып, оның орнына Цзинь әулетін құрды. Бұл жағдай 40 жыл бұрын Цао Пидің Хань императоры Сяньды тақтан түсірген оқиғасына ұқсас еді.
У-ның құлдырауы
Сунь Куань қайтыс болғаннан кейін және 252 жылы жас Сунь Лянның таққа отыруымен Ву мемлекеті тұрақты түрде құлдырап кетті. Сима Чжао мен Сима Шидің оңтүстік Хуаи өзені айманындағы көтерілістерді Уэйдің табысты басуы Вудың ықпалына қатысты кез келген мүмкіндікті азайтты. Шу мемлекетінің құлауы Уэй саясатында өзгеріс әкелді. Лю Шан Уэйге бағынғаннан кейін, Сима Ян (Сима Идің немересі) Уэй императорын құлатып, 266 жылы өзінің Джин әулетін жариялады, солтүстіктегі 46 жылдық Цао билігіне нүкте қойды. Джин билікке келгеннен кейін, У императоры Сунь Сю қайтыс болды, ал оның министрлері тақты Сунь Хаоға табыс етті. Сунь Хао үміттендіретін жас жігіт болғанмен, таққа отырғаннан кейін тиранға айналып, сотта оған қарсы шыққандардың барлығын өлтірді немесе жер аударды. 269 жылы оңтүстіктегі Джин қолбасшысы Ян Ху Вуға шабуыл жасауға дайындық бастады, ол Сычуаньда Ван Цзюнь басшылығымен флот құруға және теңізшілерді оқытуға бұйрық берді. Төрт жылдан кейін Вудың соңғы ұлы қолбасшысы Лу Кан қайтыс болды, оның орнын басатын лайықты мұрагер қалмады. Джиннің жоспарланған шабуылы ақыры 279 жылдың соңында басталды. Сима Ян Янцзы бойындағы Цзяньеден (қазіргі Нанкин) Цзянлинге дейін бес бірдей шабуыл ұйымдастырды, ал Сычуань флоты Цзин провинциясына қарай өзенмен төмен жүзіп кетті. Мұндай зор шабуылдың күшінен Ву әскері құлдырап, 280 жылдың үшінші айында Цзянье түсті. Сунь Хао бағынып берді және өмірін өткізу үшін иелік алды. Бұл Үш Патшалық дәуірінің аяқталуы және алдағы 300 жылдық біртүтассыздық кезеңінің басталуы болды.
Халық саны
Сары шапан көтерілісінен кейін Қытайдың орталық жазықтарында ауыр ашаршылық басталды. Билікке келген соң, Донг Чжуо әскерін жұмылдырып, халықты тонап-талқандап, әйелдерді күштеп үйлендіруге, қызметшілікке немесе сарайға әкеп жатты. Гуандун коалициясы Донг Чжуоға қарсы жорыққа шыққанда, ол "Лоян қаласының барлық халқын Чанъаньға көшіруге мәжбүрлеу керек, барлық сарайлар, храмдар, лауазымды тұлғалардың үйлері мен қарапайым халықтың тұрғын үйлерін өртеу керек, 200 лилік аймақта ешкім қалмауы керек" деп жариялап, күйдірілген жер стратегиясын қолданды. Сол кездегі ауыр жағдайларды ескерсек, бұл көптеген адамдар үшін өлім жазасына тең болды, және Луоян халқының саны күрт төмендегенде наразылық көтерілді. Цао Цао Сю провинциясына шабуыл жасағанда, "жүздеген мың ер және әйел тірідей жерленді, тіпті итті де, тауықты да аман қалдыруға болмады. Си өзені толып кетті. Содан бері бұл бес қала ешқашан толыққанды қалпына келмеді" делінеді. Ли Цзюэ әскерімен Гуанчжун аймағына қарай жылжығанда, "ондаған мың адам қалған еді, бірақ Ли Цзюэ әскеріне қалаларды және халықты тонауға рұқсат берді, нәтижесінде халық бір-бірін жеуге мәжбүр болды". Төмендегі кестеде сол кезеңдегі халықтың күрт азаюы көрсетілген. Шығыс Хань әулетінің соңынан Батыс Цзинь әулетіне дейінгі 125 жыл ішінде, халықтың ең жоғарғы саны Шығыс Хань әулетінің ең жоғарғы санының 35,3% құрады. Батыс Цзинь әулетінен Суй әулетіне дейін халық саны ешқашан толыққанды қалпына келген жоқ. Халықтың әскериленуі жиі кездесетін құбылыс болды. Мысалы, Шу мемлекетінің халқы 900 мың адамды құраса, әскері 100 мыңнан асты. "Үш патшалықтың тарихында" үш патшалықтың халық саны туралы деректер келтірілген. Көптеген қытай тарихи халық санағы деректері сияқты, бұл сандар нақты халық санынан кем болуы мүмкін, себебі санақ пен салық есебі бір-бірімен байланысты болды, ал салық төлемегендер көбінесе тізімде болмады. Үш патшалық кезеңінде еркіндік пен құлдықтың арасындағы бірнеше аралық мәртебелер пайда болды, бірақ олардың ешқайсысы халықтың 1% асып кеткені жоқ деп есептеледі. + Үш патшалық кезеңінің халқы Жыл Үй шаруашылықтары Халық саны Ескермелер Шығыс Хань әулеті, 15610,679,60056,486,856 Шу Хань, 221200,000900,000 Шу Хань, 263280,0001,082,000 Шу мемлекеті құлаған кезде, халық құрамында 102 000 қарулы әскер және 40 000 түрлі лауазымды тұлға болды. Шығыс У, 238520,0002,567,000 Шығыс У, 280530,0002,535,000 У мемлекеті құлаған кезде, халық құрамында 32 000 лауазымды тұлға, 230 000 әскер және 5 000 императорлық кәнизақтар болды. Цзинь әулеті Қытайды қайта біріктіргеннен кейін, халық саны осы кезде ең жоғары деңгейге жетті. Осы кезеңде соғыстарда көптеген адамның қаза тапқаны анық болғанымен, санақ деректері ондаған миллион адамның тек соғыстардың салдарынан қаза тапқаны туралы пікірді қолдамайды. Басқа факторларды, мысалы, жаппай ашаршылық пен жұқпалы ауруларды, басқарудың күйреуінен және Қытайдан көшіп кетуден туындаған жағдайларды ескеру қажет.
Экономика
Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде табиғи апаттар мен әлеуметтік толқулардың салдарынан экономика күрт нашарлап, егістік жерлер көптеп қалып қойды. Кейбір жергілікті жер иелері мен аристократия өздерін қорғау үшін бекіністер салып, сондай-ақ шаруашылықты дамытты, бұл бірте-бірте өзін-өзі қамтамасыз ететін поместье жүйесіне ұласты. Бекіністер мен поместье жүйесі келесі әулеттердің экономикалық үлгісіне де әсер етті. Императорлық сарай құлағандықтан, тозған мыс тиындар қайтадан қорытылып, жаңа монеталар соғылмады, ал көптеген жеке монеталар пайда болды. Үш патшалық дәуірінде жаңа соғылған тиындар айналымға түспеді. Экономикалық жағдайға байланысты, 221 жылы Цао Вэй әулеті жібек мата мен астықтарды негізгі валюта ретінде ресми жариялады. Үш патшалықтың бөлінуі экономикалық тұрғыдан ұзаққа созылған шындыққа айналды. Тіпті Үш патшалықтан кейін 700 жыл өткен Солтүстік Сун әулеті тұсында да Қытайды үш ірі аймақтық нарықтан тұратын мемлекет деп қарастыруға болар еді. (Солтүстік-батыс аймағының мәртебесі толық анық емес еді, себебі ол солтүстік аймақпен де, Сычуаньмен де байланыста болды). Бұл географиялық бөліністерді үш негізгі аймақ арасындағы басты коммуникациялық жолдардың барлығы адамның күшімен салынғаны растайды: солтүстік пен оңтүстікті байланыстыратын Ұлы канал, оңтүстік Қытайды Сычуаньмен байланыстыратын Янцзы өзенінің Үш шатқалы арқылы өтетін жол және Сычуаньды солтүстік-батыспен байланыстыратын галереялық жолдар. Мемлекеттің үш бөлікке бөлінуі табиғи және тіпті Чжуге Лян сияқты саяси көрегендікпен болжамдалған жағдай еді.
Легитимдік мәселе
Қытайдың дәстүрлі саяси ой-пікірлері «Көк мандаты» ұғымымен байланысты, одан билеушінің барлық елді басқаруға заңдылығы туындайды. Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй, Шу Хан және Шығыс Ву өздерінің негізін қалаушылары император атанғандықтан, олардың бәрі «Көк мандатына» таластасқан. Кейінгі тарихшылар үш патшалықтың қайсысы (көбінесе Вэй мен Шу арасында) Хан әулетінің заңды мұрагері екені туралы келіспейді. «Үш патшалықтың жазбаларын» құрастырушы Чэнь Шоу Шу Ханнан шыққан және жазбалармен айналысқан кезде Батыс Цзинь әулетінің шенеунігі болған. Батыс Цзинь Цао Вэйді ығыстырғандықтан, Чэнь өзінің жинағында Цао Вэйдің заңды мемлекет екенін көрсетуге тырысты. Оқиғалардың сипаттамасы көбінесе тепе-тең және әділ болғанына қарамастан, Чэнь Шоу Вэйдің жылнамаларын бірінші орынға қойып, Вэй күнтізбесінің дәуір атауларын пайдаланып, Вэй басшыларына патшалық атауларды беріп, Вэйді заңды мемлекет ретінде бекітті. Мысалы, Цао Вэй императорлары өздерінің императорлық лақаптарымен аталады (мысалы, Цао Пи «Әдепті император» 文帝 деп аталады), ал Шу және У императорлары қарапайым «билеушілер» (мысалы, Лю Бэй «Бірінші билеуші» 先主, ал Сунь Куан «У билеушісі» 吳主 деп аталады). Чэнь Шоу, Цзинь азаматы ретінде, Цао Вэйдің мандатқа талас етуін жоққа шығару арқылы Цзиньнің заңсыздығын көрсетуге болмайтындықтан, өзінің туған Шу мемлекетіне деген симпатиясына қарамастан, мұндай жазба жасай алмады. Чэнь Шоудың заңдылық мәселесіне қатысты көзқарасы Солтүстік Сун әулетіне дейін қабылданды. Үш мемлекеттің ешқайсысы толыққанды «Көк мандатын» иеленбегенін, өйткені олардың ешқайсысы Қытайды біріктіре алмағанын айтқанмен, Сун тарихшысы Сима Гуан өз тарихы «Цзычжи Тунцзяньде» Вэйдің дәуір атауларын қолданды, осылайша Вэйдің Хан әулетінен мұрагерлікке заңдылығын растады. Сима Гуан бұл таңдауын ыңғайлылық үшін жасағанын, «бірін құрметтеп, екіншісін кемсітпегенін, не ортодоксалды және қосымша ұстанымдарды ажыратпағанын» түсіндірді. Дегенмен, ықпалды неоконфуциандық моралист Чжу Си Сима Гуанның таңдауын сынап, Шу Ханның Хан әулетінің нағыз мұрагері екенін айтты, өйткені Лю Бэй императорлық Лю кланымен туыс болғандықтан, және осылайша Сима Гуанның еңбегін қайта жазғанда Шу күнтізбесін қолданды. Бұл ұстанымды бірінші болып төртінші ғасырда Си Зуочи айтқан, және Чжу Си заманында қолдау тапты, себебі Сун әулеті де 1127 жылы Жүрчендерден қуылып, «Оңтүстік Сун» болып танылды. Сол кездегі ревизионистік жекелеген тарихтар «адамгершілік басқаруды» (仁政) заңды династиялық мұрагерліктің белгісі ретінде бағалап, Лю Бэйді идеалданған конфуцийшіл монарх ретінде көрсетті. Бұл Шуға деген бейімділік пингхуа әңгімелері мен заджу қойылымдары сияқты халықтық ойын-сауық түрлеріне еніп, ақырында 14 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» тарихи романында бекітілді.
Халықтық мәдениеттегі мұра
Кейіннен осы кезеңдегі көптеген адамдар мен оқиғалар қытай аңыздарына айналды. Ең толық және ықпалды мысал – Мин әулеті кезінде Луо Гуанчжун жазған «Үш патшалықтың романсы» тарихи романы. «Үш патшалықтың романсының» танымалдығының арқасында Үш патшалық дәуірі – есімдерімен, істерімен және ерліктерімен сақталған ең танымал қазіргі заманға дейінгі қытай дәуірінің бірі. Бұл Үш патшалық туралы көркем әңгімелердің, көбінесе романға негізделген, Шығыс Азияның танымал мәдениетінде маңызды рөл атқаратынынан көрінеді. Осы тақырыптағы кітаптар, телесериалдар, фильмдер, мультфильмдер, аниме, ойындар мен музыка Қытай, Гонконг, Тайвань, Оңтүстік Корея, Вьетнам, Жапония және Оңтүстік-Шығыс Азияда үздіксіз шығарылып келеді. Жапондық Koei (кейін Tecmo компаниясымен бірігіп, Koei Tecmo құрды) «Үш патшалықтың романсы» стратегиялық ойындары мен «Dinasty Warriors» әрекет ойындары арқылы Батыстағы жас ойыншылардың бірнеше буынына Үш патшалық дәуірін таныстырды. Ойындар көптеген батыс ойыншыларының арасында осы кезеңге деген қызығушылықты оятты, бұл жергілікті поп-мәдениет пен БАҚ арқылы Шығыс Азиялықтардың арасында тудырған қызығушылыққа ұқсас, бірақ Батыста бұл қызығушылық азырақ және одан аз қарқынды болды.