Кіріспе

Камбоджаның патшасы 2004 жылдан бері Нордом Сихамони (туған 14 мамыр 1953 ж.) – Камбоджаның патшасы. Ол 2004 жылдың 14 қазанында, әкесі Нордом Сианук тақтан бас тарғаннан кейін бір апта өткен соң патша атанды. Ол король Сианук пен бұрынғы королева Нордом Монинеаттың үлкен ұлы және Нордом әулетінің төртінші монархы. Таққа отыруға арналған тоғыз мүшелі кеңес тарапынан келесі монарх ретінде таңдалғанға дейін Сихамони Камбоджаның Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЮНЕСКО-дағы елшісі қызметін атқарды. Ол Чехословакияда білім алған және Еуропада мәдени елші ретінде, сондай-ақ ханзада кезінде классикалық балеттен сабақ беруші ретінде танымал болды. Билік құру кезеңінде Сихамони түрлі қайырымдастық жобаларын қолдаумен қатар мәдениетті қолдауын жалғастырды, Камбоджаның саяси дамуына байланысты конституциялық монарх ретіндегі рөлін сақтап, тепе-теңдікті ұстады.

Туған жері, аты және тегі

Сихамони 1953 жылғы 14 мамырда Камбоджаның Пномпень қаласында дүниеге келді, ол кезде ол әлі Франция Индоқынының отарлық қорғауында болған. Сол жылы Камбоджа Франциядан тәуелсіздік алғандықтан, ханзаданың тууы жақсы белгі ретінде қабылданды. Оның "Сихамони" деген есімі ата-анасының "Сианук" және "Монинат" есімдерінен алынған екі морфемадан құралған. "Нородом" сөзі пали және пракрит тілдерінде "Нароттам" дегенді білдіреді, яғни "адамдардың арасындағы ең жақсысы". Бұл есім кхмер тілінде де ұқсас мағынаға ие. Ол және оның кіші інісі дүниеге келген кезде анасы, кхмер, француз және корсикалық тегі бар Моник ханшайым, 1951 жылы ұлттық сұлулық конкурсында жеңіске жеткеннен бері король Нородом Сиануктың серігі болғаннан кейін, корольдің әйелдерінің бірі болды. 1952 жылы король Нородом Сианукқа үйленген кезде королеваға Неак Монеанг атағы және Монинат есімі берілді. Сонымен қатар, королева Монинат Камбоджаның қайтыс болған ханзадасы Нородом Дуонг Чакрдың немере қызы және Помме Пэнг пен оның екінші күйеуі, корсикалық банкир Жан Франсуа Иццидің қызы. Сихамонидің әкесінен 14 жартылай бауыры бар; оның жалғыз толыққанды бауыры, кіші інісі Самдех Нородом Нариндрапонг 1954 жылы дүниеге келіп, 2003 жылы қайтыс болды.

Білім алу және шетелдегі өмір

Сол кездегі принц Сихамони алғашқы білімін 1959 жылы алды, ол Нородом мектебінде оқыды, содан кейін Пномпеньдегі Лицей Декарт мектебінде білім алды, өнерге ерте жасынан қызығушылық танытты. 1962 жылы әкесі жас Сихамониді Чехословакияның Прага қаласына шетелде оқуға жіберді. Ол Маяковский бастауыш мектебінде және кейін Островни бастауыш мектебінде оқуын аяқтады. Оқушылық шағында ол Прагадағы беделді Ұлттық театрда Петр Чайковскийдің "Ақшамұрт жарушы" операсының қойылымында басты рөлді ойнады, сонымен қатар жеке балет және фортепиано сабақтарына қатысты, тіпті бір рет "Брундибар" балалар операсының телеверсиясына іріктелді. Ол Прага Ұлттық консерваториясында орта білімін аяқтады және жоғары бағалар алып, қабілетті студент ретінде танылды. Мұнда ол сахналық өнерге деген қызығушылығын одан әрі дамытып, осы саладағы курстарды өтті және сыныптағы үздік оқушылардың қатарында болды. Сонымен қатар, ол чех тілін жақсы меңгерді. 1967 жылы Владимир Сис режиссерлік еткен "Басқаша кішкентай ханзада" (Jiný malý princ) атты фильм Прагада принц туралы түсірілді. Принц мерекелерде туған жеріне келіп тұратын, ол келгенде Камбоджаның өнер және мәдени өміріне белсенді қатысып, әкесі түсірген фильмде ойнады және балет биледі. 1970 жылы Лон Ноль жасаған төңкеріс кезінде Сианук биліктен алынып, Кхмер Республикасы жарияланды, бұл Камбоджа азамат соғысын одан әрі шиеленістірді, Сихамони Чехословакияда қалды. 1971-1975 жылдар аралығында Сихамони Прагадағы Сахналық өнер академиясында классикалық би және музыка бойынша жоғары білімін аяқтады, оның нәтижесінде "Камбоджадағы өнер мектептерінің ұйымдастырылуы мен басқарылуы" тақырыбында дипломдық жұмысын жазып, магистр дәрежесін алды. 1975 жылы бітіргеннен кейін Прагадан кетіп, Солтүстік Кореядағы Пхеньян қаласындағы Ұлттық кинематография академиясында кино режиссурасын оқуға түсті.

Камбоджаға оралу

1975 жылғы 17 сәуірде Пномпеньдің құлауы кхмер республикасының жойылуына және геноцидтің қатыгез науқанын ұйымдастырған қызыл кхмерлердің Демократиялық Кампучияны құруына әкелді. 1976 жылы Сихамони қызыл кхмерлердің король Сихануктан келген деген жалған телеграммасымен алданып, Камбоджаға қайта оралуға мәжбүр болды. Дереу Пол Пот басқарған қызыл кхмерлер режимі монархияға қарсы шығып, Сихамони, оның ағасы Нородом Нариндрапонг ханзада, анасы Нородом Монинат патшайым және әкесі Нородом Сиханук король бастаған патшалық отбасын Патша сарайында үй қамауына алды. Соңғы Камбоджа геноцидінде патшалық отбасының бірнеше мүшесі қаза тауып, Сихамони мен оның жақындары сыртқы әлемнен толық оқшауланып, күнделікті өмірі үшін қорқынышпен өмір сүрді. Үй қамауында болған кезде ханзада ешкіммен байланысуға тыйым салынғанын және қызметкерлердің болуына рұқсат берілмегенін айтты. Қызыл кхмерлер оларға аптасына екі рет берілетін күріш пен балықтан тұратын азық-түлік берді, ал қалған уақытта сарай бақшаларында өздеріне жеміс-жидек пен көкөніс өсіруге мәжбүр болды. Камбоджа-Вьетнам соғысы нәтижесінде 1979 жылы қызыл кхмерлер құлатылып, Вьетнам тарапынан құрылған Кампучия Халық Республикасы орнатылды. Осыдан кейін, отбасы қытай үкіметінің көмегімен Қытайға әкелінді. Сихамони кейіннен Вьетнамдық оккупацияға қарсы күреске шыққан әкесінің хатшысы болып жұмыс істеді.

Мансап

1981 жылы Сихамони Францияға классикалық би және көркемдік педагогика профессоры ретінде балет оқыту үшін көшіп барды. Ол бұл лауазымды шамамен екі онжылдық бойы әртүрлі консерваторияларда атқарды, оның ішінде Мариус Петипа консерваториясы, Габриэль Фаур консерваториясы және В.А. Моцарт консерваториясы бар. Сонымен қатар, ол сол жердегі кхмер би қауымдастығының президенті болды. Францияда шамамен 20 жыл өмір сүрген ол өнер саласындағы қызметін жалғастырды, «Балет Дева» атты өзінің бірегей би труппасын құрды. Ол оның бас менеджері және көркемдік директоры болды, сонымен қатар Корольдік кхмер кинокорпорациясын басқарды. Өзінің жұмысында ол дәстүрлі кхмер биінде ерлерге басты рөлдер көбінесе берілмейтінін ескере отырып, олардың көріну мүмкіндіктерін арттыруға баса назар аударды. Осы мақсатта ол орыс балетінен шабыттанған «Дуэль» атты ерекше балет стилін жасады. 1990 жылдардың басында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 668 қаулысымен, 1991 жылғы Париж бейбіт келісімдеріне сәйкес елдегі өтпелі кезеңнің бір бөлігі ретінде танылған Камбоджаның Жоғарғы Ұлттық Кеңесі 1992 жылы Принц Сихамониді Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкіл ретінде бірауыздан сайлады, ол 1993 жылға дейін осы қызметте болды. Сол 1993 жылы монархия қайта жаңғыртылды, Сианук патша ретінде қайтып келді, ал ханзада Париждегі ЮНЕСКО-дағы Камбоджаның тұрақты өкілі болып тағайындалды. Ол 2004 жылы патша болғанға дейін осы лауазымды атқарды. Осы қызметте Сихамони кхмер классикалық балеті мен көлеңке театрын материалдық емес мәдени мұра ретінде халықаралық деңгейде тануды қолдау арқылы камбоджалық мәдениетке деген еңбегімен және адалдығымен танылды. Бұрын ол Камбоджаның Франциядағы елшісі қызметіне тағайындалудан бас тарған еді. 2003 жылдың қазан айында ол сол кездегі король Нородом Сиануктың Жоғары жеке кеңесшісі болып тағайындалды.

Консультативтік кеңес

2008 жылдың 12 желтоқсанында Сихамони Камбоджа корольдік отбасының жиырма алты мүшесін өзінің кеңесшілер кеңесіне таңдады деп хабарланды, олардың ішінде оның жартылай ағасы және бұрынғы премьер-министр Нородом Ранаридх бас кеңесші және кеңес президенті болып тағайындалды. Басқа таңдауларға принц Сисоват Сирират, принц Ранаридхтың ажырасқан әйелі – принцесса Нородом Мари және принц Сисоват Томико кірді. Патшаның туған қарындасы және Камбоджаның Малайзиядағы бұрынғы елшісі, принцесса Нородом Арунрасми, сондай-ақ оның ағасы, принц Нородом Сиривудх кеңес мүшелері ретінде қызмет етеді. Корольдік идеология Камбоджаның саяси тарихында ұзақ жылдар бойы маңызды рөл атқарып келді, оның ішінде 1950-1960 жылдары ханзада Сиануктың Сангкум партиясы және 1990 жылдары принц Ранаридхтың FUNCINPEC партиясы сияқты корольдік партиялар елді басқарған кезеңдер болды. Сондықтан, осы тағайындаулар корольдік отбасы мүшелерінің саясатқа қатысуын тоқтату ниетін білдіретіні байқалды. Себебі, конституция бойынша, бір адам патша сарайында да, үкіметте де бір уақытта қызмет ете алмайды. 2023 жылдың шілде айының соңында премьер-министр Хун Сен отставкаға кеткеннен кейін, патша оны 2021 жылы қайтыс болған Ранаридхтың орнына кеңес басшысы етіп тағайындайтыны жарияланды. Бұл хабарламамен бірге Ұлттық Ассамблея төрағасы Хенг Самрин, Ішкі істер министрі Сар Кхенг, Қорғаныс министрі Теа Бан және Ұлттық Ассамблея – Сенат байланыс және тексеру министрі Мен Сам Ан (соңғы үшеуі вице-премьерлер болып тағайындалған) өздерінің лауазымдарынан бас тартқаннан кейін жеке кеңесшілер болып тағайындалатыны да мәлім болды. Тағайындаулар келесі айда күшіне енді. 2023 жылдың 4 қыркүйегінде патша кеңеске бұрынғы Сыртқы істер министрі Хор Намхонг пен Жоғарғы соттың бұрынғы төрағасы Дит Мунтиді қосымша тағайындады. 2024 жылдың қаңтарында Камбоджаның бұрынғы әскери жетекшісі Мейс Сопхеа да кеңес мүшесі болып тағайындалды. Одан кейін 2024 жылдың наурызында Сенат төрағасы Сай Чум және Сенат бірінші және екінші вице-президенттері Сим Ка мен Теп Нгорн тағайындалды.

Саяси рөлі

Патшаның саяси өкілеттігі шектеулі және конституциялық монарх ретіндегі лауазымына сәйкес, Камбоджаның саяси кеңістігіне сирек араласады, сондай-ақ ол «саясаттан жоғары» тұрады деп есептеледі. Алайда, кейбір камбоджалық оппозициялық саяхаткерлер оның бұрынғы король Нородом Сианук сияқты елдегі саяси мәселелерге тікелей араласып, өз пікірін білдіруін қалайды, корольге берілген өкілеттіктер шеңберінде конституциялық құқығы бар екенін айтады. Керісінше, басқалары мұндай пікірге қарсы ескертіп, конституцияның негізінен «билейді, бірақ басқаруға қатыспайды» деген салтанатты монархқа қатаң кепілдік беретінін, саяси араласудың монархия мен ұлттың ұзақ мерзімді мүддесіне жатпайтынын атап өтеді. Шындығында, монархиялық таңдау процесінде король Сианук принц Сихамонидің саясатқа бейтарап және объективті көзқарасын осы лауазымға лайықты екендігінің басты себебі ретінде бағалаған. Бұл байқаушылардың талдауларымен расталады, олар Сихамонидің «жалғастырушылық пен өзгерістің символы болғанын, патшалықты белсенді саясаттан шығарып, оны ұлттық келісімнің символы ретінде көтергенін» айтады, осылайша «монархияның дәстүрлі «баршаны қамтитын» рөлін қайта жаңартады». Нәтижесінде, байқаушылар бұл монархия институтының саясаттануын шектейді, оның бейтараптығы мен заңдылығын сақтайды, әсіресе Камбоджа саясатының кейде даулы және тұрақсыз сипатында.

Екі жақты шекаралық дау

Дегенмен, Сихамонидің саяси аренаға араласуға құлшынбауы бірнеше рет сынақтан өтті. 2005 жылы оның билігінің алғашқы маңызды саяси сынағында, ол көршілес Вьетнаммен жасалған даулы шекара шартын күшіне енгізу жөніндегі үкіметтің жоспарларына патшалық бекітілуін беруге тартынғандығы хабарланды. Бұл оның бұрынғы патшасы Сиануктын қарсылығымен күшейді. Бұл жағдай премьер-министр Хун Сеннің патшалық бекітілуінің кешігуіне наразылық білдіргенінен кейін, тіпті монархияны жою туралы ұсыныс айтылғанға дейін үкіметпен шиеленіс тудырды. Сихамони, үкіметтік және заң шығарушы шенеуніктермен, сондай-ақ патшалық отбасының басқа мүшелерімен екітара шартты жариялау нәтижесінде Вьетнамға ешқандай жер берілмейтініне көз жеткізгеннен кейін шартына қол қойды.

Саяси кешірімдер

2006 жылы үкіметтің өтініші бойынша ол оппозициядағы жетекші саясаткерлерге, атап айтқанда Сэм Рейнси мен Чим Чанниге кешірім берді. Олардың парламенттік иммунитеті бұрын жойылған және саяси мотивацияланған деп саналатын айыптамалармен күресіп жатқан болатын. Раинсиге қатысты айтатын болсақ, ол 1997 жылы саяси митингке жасалған граната шабуылына қатысты премьер-министр Хун Сенмен заңдық дауға тартысты. Рейнси сөз сөйлеп тұрғанда оқиға болған, және ол премьер-министр Сенді осы шабуылға қатысқан деп айыптады. Премьер-министр бұл айыптаманы жоққа шығарды, бірақ кейін Рейнси бұл мәлімдемесі үшін өкініш білдірді. Ал Чанниге келсек, ол Amnesty International ұйымы тарапынан ар-ождан тұтқыны деп танылды, оны алдау және үкіметті құлатуға қастандық жасау айыптары бойынша соттады. Ол кезде Сихамонидің бұл қадамы халықаралық байқаушылар тарапынан қолдау тапты, себебі ол саяси шиеленісті азайтуға және елде көппартиялық демократияны қайта орнатуға бағытталған келісімділікке шақыруды білдірді. 2009 жылы Сихамони оппозициялық журналист және редактор Ханг Чакраға қатысты сот үкімін қайта қарау туралы өзіне түскен шағымдарды қарастырғаннан кейін, "қылмыстық дезинформация" тармағы бойынша түрмеге қамалған Чакраға мемлекеттік кешірім беру үшін үкіметтен қолдау сұрады. Оған бұл өтініштер Жоғары Сот Кеңесінің мүшесі ретінде жіберілді. Үкімет бұл өтінішті себептерін нақты айтпай ұсынбады, бірақ кейін қабылдады, және Сихамони 2010 жылы Чакраға толық кешірім берді. 2009 жылдың соңында Камбоджа мен Таиланд арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас шиеленіскен кезде Сихамони гуманитарлық негізде таиланд азаматы Сиварак Чутипонгсеге кешірім жасады. Бұл өтініш Сиварактың анасы, Пхью Тай партиясы және Таиландтың бұрынғы премьер-министрі Таксин Чинаватра сияқты бірнеше тараптан түсті. Сиварак Камбоджа сотымен Тайланд шенеуніктеріне Таксиннің рейстері туралы құпия ақпаратты бергені үшін тыңшылық жасады деген айыппен сотталып, түрмеге қамалған еді. Сол кезде Таксин өз Отанында жемқорлық үшін іздеп отырған күйеуі болса да, шетелде эмиграцияда өмір сүрді және бұл айыптаманы жоққа шығарды. Ол сонымен қатар Камбоджа үкіметінің кеңесшісі болып қызмет етті, ол Таксинге ашық қолдау көрсетті және Таиланд үкіметінің экстрадицияға жасаған әрекетіне қарсы тұрды.

2013 жылғы жалпы сайлау және оның салдары

2013 жылғы Камбоджаның жалпы сайлауына дейін Сихамони үкіметтің өтініші бойынша патша кешірімін берді, бұл 2009 жылдан бері өз еркімен елден кетіп жүрген оппозиция жетекшісі Сэм Рейнсиге сайлауға қатысуға мүмкіндік берді, бұл БҰҰ-мен құпталады. Рейнсиге кешірім бермес бұрын, ол 2009 жылғы бір оқиғаға байланысты саяси мақсаттағы тағы бір қылмыстық іске тартылған болатын. Сайлау қорытындысы билеуші Камбоджа халық партиясы (КХП) мен оппозициялық Камбоджа ұлттық құтқару партиясы (КҰҚП) арасында дау тудырғанда, оның салдары 2013-2014 жылдарғы Камбоджа наразылықтарына әкелді. Осылайша, саяси дауды шешуге алғаш рет тікелей араласқан деп есептелетін король екі партия жетекшілері Рейнси мен премьер-министр Хун Сен арасындағы келіссөздерді жеңілдету үшін өзінің моральдық беделін пайдаланып, ұлттық келісімге шақырды. Ол қақтығыстың шиеленісін азайтуды, наразылық білдірушілер мен билік органдары арасындағы зорлық-зомбылықты тоқтатуды және тараптардың мәселелерді шешу үшін ортақ шешім табуын қадағалады. 2014 жылдың шілдесінің соңында КХП мен КҰҚП саяси дағдарысты шешу үшін өзара келісімге келді. Осыдан кейін, 2014 жылдың тамызында Сихамони Рейнси мен КҰҚП парламент мүшелерінің қалауынша ант қабылдау рәсімін өткізді, олар бұған дейін дауға байланысты Ұлттық Ассамблеядағы өз орындарын иеленуден бас тарған еді. Алайда, ол бұрынғы жылдың қыркүйегінде Конституциялық талаптарға сәйкес премьер-министр Сен мен КХП заң шығарушыларының ант қабылдау рәсімін өткізген болатын. Ол екі тарапты «тұрақтылық, даму және ұлттық бірлік үшін бірлесіп жұмыс істеуді жалғастыруға» шақырды, соның нәтижесінде бәсекелес саяси партиялар арасында «диалог атмосферасы» қалыптасты. Алайда, бұл кезең ұзаққа соқпады, өйткені жағдай қайтадан шиеленісіп, 2017 жылдың соңында КҰҚП таратылды, ал партияның жалпы сайлауда жеңген орындары басқа саяси партияларға берілді, сонымен қатар КҰҚП-мен байланысты мүшелерге қарсы біртіндеп қудалау шаралары қолданылды.

Даулы заңнама

Сол жылы «Саяси партиялар туралы» заң жобасы енгізілді. Адам құқықтары ұйымдары бұл заңды 2018 жылғы Камбоджаның жалпы сайлауы алдында оппозицияның күшін одан әрі шектеу құралы деп қарады. Заңды қажетті патшалық бекіту арқылы ресімдеу кезінде Сихамони сәйкессіздікке байланысты шетелде болды, осылайша патшалық бекіту міндетін Сенат Президентіне жүктеді, ол Конституция бойынша корольдің болмаған жағдайында мемлекет басшысының міндетін атқарады. Бұл оның шетел сапарының себептері туралы күмәндіктер тудырды. Осы заңды қабылдау процесі кезінде Сихамонидың 2017 жылғы жергілікті сайлаулар алдында камбоджалықтарды қорқытусыз дауыс беруге шақырған хаты да жарияланды. Бірақ үкіметтік CPP өкілдері бұл күмәндіктерді жоққа шығарып, корольдің сапарының саяси мақсаты жоқ екенін мәлімдеді. Сол сияқты, 2018 жылдың ақпан айында, түрлі сарапшылар алаңдаушылық білдірген «Lèse majesté» заңына қатысты да, король жоспарланған шетел сапарына байланысты заңға тікелей қол қоймады, бұл жаңа күмәндіктерге орын берді. Кейбір сарапшылар бұл жай ғана оқиға емес екенін айтса, басқалары ресми растаусыз мұндай пікірді растау мүмкін емес екенін ескертті. Дегенмен, бақылаушылар бұл Сихамонидің аса даулы заңдарға қол қоюдан қашу үшін жиі шетелде болатынын және мұндай сапарлардың уақыты соның нәтижесінде белгіленетінін, ал жауапкершілік Конституция бойынша келесі лауазым иесіне жүктелетінін атап өтті. Бұл корольдің саяси араласпау және саяси кепілдік беру міндеттемелері арасындағы қайшылықтан туындап, «патшалық заңдылықты символды түрде жоққа шығару» арқылы орта жол табуға тырысуымен байланысты деп саналады. Алайда, бұл «заңды түрде болмауы немесе заңдылықтың жоқтығы» болып табыла ма деген сұрақ әлі де ашық. Қызығы, бірнеше жыл бұрын, 2015 жылы, сол кездегі «Бірлестіктер және Үкіметтік емес Ұйымдар туралы» заң жобасы да көп дау тудырған болатын, бірақ король бұл заңға қол қойды. Бұл Камбоджа азаматтық қоғамының, атап айтқанда 26 үкіметтік емес ұйымның Сихамониге патшалық бекітуді бермеу үшін жасаған бұрынғысы болмаған лоббилеу әрекеттеріне қарамастан болды. Олардың конституциялық міндеті – «кепілдік беру» және заң жобасының олардың тиімді жұмыс істеуіне шектеулер келтіретінін олардың өтініштерін қабылдаудың негізгі себептері ретінде келтірді. Алайда, корольге өтініш білдірудегі олардың сәтсіз әрекеті жоғарыда аталған теориямен байланысты шектеулерді көрсетті.

2018 жылғы сайлау және оқиғалар

2018 жылы Сихамони камбоджалықтарды ұлттық сайлауда дауыс беруге шақырды, қуғын-сүргіндегі оппозиция басшысы Сэм Рейнсидің мұндай қадамға қарсы тұру және сайлауды бойкоттау туралы шақыруларына қарамастан. Жыл соңында өткен жалпы сайлау мен сенат сайлауында үкіметтегі ҚХП билікті сақтап, парламенттің екі палатасындағы дерлік барлық орынды жеңіп алды, бұл бұрын таратылған оппозиция мүшелерінің, халықаралық бақылаушылардың және адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың наразылығын тудырды. Олардың барлығы елдегі саяси ахуалдың нашарлауына, әсіресе тиімді оппозицияның болмауына алаңдаушылық білдірді. Осыдан кейін Сихамони ұлттық заң шығарушы органның ашылуына қатысты. Ол Ұлттық Ассамблея мен Сенаттағы парламентарийлерді барлық камбоджалықтардың құқықтарын қорғауға, ұлттық бірлікке қол жеткізудің жолдарын іздеуге және жалпы халықтың өмірін жақсартуға шақырды, сонымен қатар елдің бейбітшілік пен дамуға қарайғы ұзақ жолын атап өтті. Бірнеше батыс елдері ашылуды бойкоттады, бірақ король өз сөзінде парламенттің ашылуы конституциялық талап екенін мәлімдеді. Үкіметтің өтініші бойынша ол таратылған CNRP-нің бірнеше бұрынғы мүшелерінің саясатқа оралуына мүмкіндік беру үшін саяси кешірімдерді мақұлдады, мысалы, 2020 жылы бұрынғы парламенттік фракция жетекшісі Сон Чхайға және 2021 жылы партия төрағасының орынбасары Пол Хомға. Чхай мен Хом 2022 жылдың ақпан айына дейін CNRP-нің кем дегенде 32 бұрынғы саяси қайраткерінің арасында болды, оларды король саяси жағдайын жақсартты. Сихамони сондай-ақ Рейнсидің орынбасары және кейіннен оның ізбасары Кем Сохаға, оның үстіне зина жасады деген айыппен сотталғанға дейін, патша кешірімін берді, бірақ оның мемлекеттік қасас айыбы 2023 жылдың басында сот шешімімен күшін жойды. CNRP-мен байланысты жоғарыда аталған істерден өзге, жер құқығын қорғаушы Теп Ванни мен австралиялық кинорежиссер Джеймс Риккетсонға да кешірім берілді.

2022 жылғы сайлау және АСЕАН саммиті

2022 жылғы коммуналық сайлауда ол барлық сайлауға қабілетті камбоджалықтарды азаматтық процеске қатысуға, олардың дауыс беру құқығын пайдалануға шақырды және "ешбір адамның немесе партияның қысымына, қаупіне немесе қорқытуына алаңдамауға" шақырды, бұл туралы ол бұрын 2017 жылғы коммуналық сайлауда бірнеше жыл бұрын айтқан болатын. Бірнеше саяси партиялар Патшаның бұл үндеуіне алғыс айтты. Коммуналық сайлау қорытындысы бойынша биліктегі ХДП жеңіске жетті, бірақ таратылған КҰП-мен байланысы бар «Шамшырақ» партиясы күтпеген табыстарға қол жеткізді. 2022 жылдың қараша айында АСЕАН саммитінде Сихамони аймақтық көшбасшыларды корольдік сарайда қабылдады, онда ол Камбоджаның аймақтық ұйымға адалдығын нығайтты және қазіргі заманғы мәселелерді шешуде мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Кейін АСЕАН парламентаралық ассамблеясының 43-ші жалпы жиналысында ол бірнеше мәселеге тоқталды. Олардың ішінде бейбітшіліктің әлеуметтік-экономикалық дамуға, денсаулық сақтауға және білім беруге инвестициялаумен байланысы, Мьянмадағы қақтығысқа қатысты алаңдаушылық, әлемдік державалар арасындағы шиеленістің күшеюі, ядролық қарудың қатері, климаттың өзгеруі және COVID-19 пандемиясының салдары бар.

2023 жылғы жалпы сайлау

2023 жылдың ақпан айында, 23 шілдеде өтетін жалпы сайлауға бірнеше ай бұрын, Сихамони бұрынғы жылдардағыдай, халықтың сайлауға қатысуын және еркін сайлау өткізуді қайта қолдады. Оның үндеуін Ұлттық сайлау комиссиясы қолдады, ол азаматтарды Корольдің үндеуіне құлақ еруге шақырды, бұл бұрынғы оппозиция жетекшісі Рейнси тарапынан оған талданған бейтараптық туралы күмәндіктерге қарамастан жасалды. Бұл талаптар үкімет шенеуніктері, соның ішінде бірнеше министрлер кабинеті тарапынан толығымен жоққа шығарылып, айыпталды. Сайлау күткендей, үкіметтік партияның (CPP) жеңісімен аяқталды, олар заң шығарушы органда үстемдік құратын көпшілігін сақтап қалды, бірақ оппозициялық «Candlelight» партиясының сайлаудан шеттетілуіне байланысты дау туды. 26 шілдеде, сайлаудан кейінгі бірнеше күн өткен соң, Премьер-министр Хун Сен өзінің ұлы Хун Манеттің пайдасына отставкаға кету ниетін жариялады. Сен Корольдік сарайда Сихамонимен кездесті, ол оның шешіміне «формальды ресімдеу ретінде» келісімін берді және 2023 жылдың тамызында Манеттің және жаңа үкіметтің тағайындалуына жоспарланған кезеңге келісті. 7 тамызда ресми түрде патша жарлығы шығарылды, ол Манетке жетінші мандат үшін жаңа үкімет құруды тапсырды және Ұлттық Ассамблеядан сенім сұрады. Тамыз айының соңында ол Ұлттық Ассамблеяның қолдауымен үкімет басшысы лауазымына тағайындалды. Содан кейін, Король Сихамони Манетті өзінің билігінің екінші Премьер-министрі етіп ресми түрде тағайындады және жаңа кабинет пен парламент мүшелерімен бірге ант қабылдады, сондай-ақ жаңа заң шығару мерзімінің салтанатты ашылу рәсімін өткізді.

Қайырымдылық

Сихамони патшаның билігі кхмер халқының әл-ауқатын жақсартуға бағытталған. Ол қайырымдылық әрекеттерімен кішіпейіл монарх ретінде танымал және гуманитарлық шаралар жүргізуімен белгілі. Мұны 2006 жылы Корольдік көркемсурет университетінің бір кампусын көшіру студенттер мен оқытушыларға қиындық тудырғанда, тіпті қауіпсіздік мәселелерін тудырғанда, көлікпен көмектесу үшін үш шағын автобус беруге жағдай жасағандығынан көруге болады. Тағы бір мысал 2010 жылы Пномпеньдегі Кох Пич алаңында болған қақтығыстан кейін орын алды, онда жүздеген адам қаза тауып, жарақат алды. Ол құрбандар мен олардың отбасыларына көмектесіп, оқиғада отбасы мүшелерін жоғалтқан әр үйге ақша берді, сондай-ақ жарақат алғандарды қаржылай қолдады. 2016 жылы ол Ко Конгтағы корольдік резиденцияны сатудан түскен кірістен 6,5 миллион доллар Канта Бофа қорына сыйлады, ол ұлттық деңгейде танымал балалар ауруханаларының тобына басшылық етеді. 2018 жылы су тасқынынан зардап шеккен провинция тұрғындарының қиын жағдайын білгеннен кейін, ол 500-ден астам отбасыға қажетті заттарды берді. Кейде ол апат жағдайларында тікелей азаматтарына көмектеседі, мысалы, су басқан аудандарға барып, зардап шеккендерге тікелей тауарлар таратты. Бірде ол жол жиегінде көрген қарт камбоджалыққа жамылғы беру үшін мемлекеттік көлігін тоқтатуды сұраған. Ол сонымен қатар инфрақұрылым, мектептер, жетімдер үйлері, қиын жағдайдағы қауымдар, діни мекемелер, мүгедектікке тап болғандар, оңалту орталықтары, психикалық денсаулық ұйымдары, зорлық-зомбылық құрбандары және студенттердің саяхаттарын демеушілік ету үшін корольдік гранттарды бекітті. Оның қайырымдылығы халықаралық деңгейде де кеңінен таралған, мысалы, «Катрина» даулынан кейін король дауылдан зардап шеккендерге жеке қайырымдылық жасады. Ол сондай-ақ Қытайдағы табиғи апаттардан кейін бірнеше рет көмек көрсетті. COVID-19 пандемиясы кезінде король Сихамони және Король Ана Нородом Монинат Камбоджадағы жағдайды шешу үшін Камбоджа Корольдік үкіметінің күш-жігеріне 1 миллион доллардан астам қаржы бөлді, бұл ел бойынша біртұтас халықтық науқанды ынталандырды. Сонымен қатар, король COVID-19 салдарынан қатты зардап шеккен камбоджалықтарға азық-түлік, су және маскалар сияқты қажетті жабдықтарды беруге үлес қосты. 2022 жылдың шілдесінде ол ондаған жылдар бойы соғыстан қалған миналармен толы елде миналарды жою жұмысына 500 000 доллар бөлді. 2024 жылы Ұлттық таза қала күніне орай ол астана Пномпеньді таза ұстау үшін жұмыс істеген 2000-нан астам қоқыс жинаушыларды құрметтеп, оларға сыйлықтар таратты. Сол жылы Әлемдік Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай күнінің 161 жылдығын атап өту үшін ол Король Анамен бірге Камбоджа Қызыл Крестіне 100 000 доллар сыйлады.

Мәдениетті қорғау

Сихамони Камбоджа өнері мен мәдениетінің ынталы жақтаушысы болып қала береді. Мысалы, 2006 жылы Халықаралық театр институты оны Халықаралық би күніне арналған «Үйірім жетекшісі» деп тағайындағанда, ол Камбоджа Корольдік балетіне сілтеме жасап, бидің символизмі мен құндылығын жоғары бағалады. 2012 жылдың қыркүйегінде ол Жорж Гашоның «L'ombrello di Beatocello» атты деректі фильмінің ашылуына төрағалық етті, онда швейцариялық әйгілі педиатр Бет Рихнердің өмірлік еңбегі және кхмер қоғамына қосқан үлесі көрсетілді. 2017 жылдың ақпанында ол Камбоджаның танымал «Әуелі маған әкесі өлтірілді» фильмінің әлемдік премьерасында да төрағалық етті. Бұл фильмде Лунг Унгтың, Қызыл Кхмердің құрбаны болған адамның өмірлік тәжірибесі баяндалды, ал режиссерлік жұмысын «Оскар» жүлдесіне ие болған актриса Анджелина Жоли жасады. Ол бұрын оны және оның отбасын Сиемреаптағы Корольдік резиденциясында осы оқиғаға дейін қабылдаған болатын. 2023 жылдың наурыз айында 12-ші Камбоджа халықаралық кинофестивалі аясында Ксавье де Лаузанн режиссерлік еткен «The Perfect Motion» фильмінің премьерасын өткізді. Патша буддизмді және оның кхмер ұлтының мәдени өміріндегі орынды қатты қолдайды және буддистік күнтізбедегі маңызды мерекелерді өткізуге қатысады. Сонымен қатар, ол елдің Мәдениет және тұңғыш өнер министрлігінің жұмысын қолдайды, олар стратегиялық жоспарларын ілгерілету үшін онымен үнемі кеңеседі. Бұдан бөлек, ол жыл сайынғы Бон Ом Тоук мерекесіне төрағалық етеді, бұл ежелгі тамырларымен ежелгі күнтізбедегі маңызды мәдени шара, сондай-ақ Тәуелсіздік күні, Корольдік егін шабу рәсімі және кхмерлік жаңа жыл сияқты басқа да дәстүрлі маңызды ұлттық шаралармен бірге өтеді. Сондай-ақ, ол 2023 жылдың наурыз айында Ангкор-Ватта 32-ші Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының алау эстафетасының басталуын белгілейтін алау жағу рәсімін басқарды, бұл ойындар сол жылдың мамыр айында Пномпеньде өтті. Сонымен қатар, Сихамони Камбоджаға қатысты археологиялық ескерткіштерді сақтау, қорғау және зерттеу саласындағы еңбегі үшін жоғары бағаланды. Атап айтқанда, ICC Angkor (Анкордың тарихи ескерткіштерін сақтау және дамыту жөніндегі халықаралық үйлестіру комитеті) құрметті президенті ретінде Сихамони патша осы ұлттық символ мен қазынаны қорғауға баса назар аударады және комитеттің жұмысына өкілдік функцияларын орындау немесе тікелей өзіне немесе жоғары лауазымды өкілі арқылы берілетін есептер арқылы белсенді қатысады. 2011 жылы ол Ангкордағы Бафхуон тарихи ғибадатханасын қалпына келтіру жұмыстарының аяқталу салтанатына қатысты. 2021 жылдың соңында ол Ко Кердің, ежелгі кхмер археологиялық орнының, ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра және Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуіне қолдау көрсетті, сондай-ақ Камбоджаның ең көне жекпе-жек өнерінің бірі – Бокатордың енгізілуін де қолдады. Нәтижесінде екеуі де тиісті тізімдерге сәтті енгізілді. 2023 жылдың қарашасында король Ангкор-Ватқа барудың батыс жолын қалпына келтіру жұмыстарының аяқталуын және оны қайта ашу рәсімін өткізді, ол нашарлаған жағдайына байланысты бірнеше жыл бойы жабық болған еді.

Шетелдік сапарлар

Халықаралық аренада Сихамонидің патша ретінде алғашқы ресми шетелдік сапары 2004 жылы Қытайға болды, онда ол президент Ху Цзиньтаомен кездесті, бұл Қытай мен Камбоджа корольдік отбасы арасындағы оның әкесі кезінде қалыптасқан берік достықтың көрсеткіші. Ол сондай-ақ, әдетте Пекинге жыл сайын денсаулық сақтаумен байланысты сапарлар жасап, Қытайдың саяси басшыларымен ресми кездесулер өткізеді. 2015 жылы ол БҰҰ-ның COP21 саммитіне қатысып, климаттық дағдарыстың Камбоджаға тигізетін әсерін баса көрсетіп, осы мәселе бойынша халықаралық күш-жігерді жеделдетуге шақырды. 2019 жылы Пекинде өткен Азия өркениеттері диалогы конференциясына (CDAC) Камбоджа атынан қатысты, мақсаты – аймақтық ынтымақтастық пен мәдени алмасты нығайту. Басқа да маңызды сапарлары: 1990 жылдардағы монархиялық қалпына келтіруден бері Камбоджаның басшысы ретінде Жапонияға жасаған алғашқы сапары, балалық шағын өткізген "екінші отаны" – Чехия, Үндістанға жасаған тарихи мемлекеттік сапар және Камбоджаның бұрынғы отаршылдық державасы – Франция.

Қоғамдық имидж

Атасы, бұрынғы король Нородом Сиануктың "өзгергіш" және ашық билік етуінен өзгеше, сарапшылар Сихамони салыстырмалы түрде "жайлы" бейне сақтағанын атап өтеді, оның билік мерзімі "Пномпень Пост" газетінің "Тыныш корольдің билігі" деп аталып, марапатталған мақаласымен сипатталады. Дегенмен, саяси спектрдегі жетекші басшылар корольді Камбоджа қоғамын біріктіретін күш ретінде мойындайды. Премьер-министр Хун Сен Сихамониді "ұлттық бірліктің, тұрақтылықтың, бақыттың және өркендеудің символы" ретіндегі рөлін лайықты атқарғаны үшін мақтады, оның гуманитарлық қызметін, сондай-ақ ұлттық беделді нығайту және камбоджалықтар арасында "бірлік рухын" дамыту жөніндегі күш-жігерін атап өтті. Сол сияқты, оппозицияның де-факто көшбасшысы Сэм Рейнси де осы пікірді бөліседі, корольдің ұлттық мүддеде халықты біріктіру қабілетін құптайды, бірақ демократиялық регресс ретінде қаралатын ішкі саяси жағдайлар арасында Рейнсидің бұл көзқарасы әрдайым тұрақты болған жоқ. Осылайша, билік саясатын талдау тұрғысынан, конституциялық монархияның шектері мен ауқымы және саяси поляризацияны ескере отырып, корольге қатысты әртүрлі пікірлер жиі кездеседі – оның белсенді саяси қатысуын талап ететіндер мен оның сақтықпен саясаттан алшақтауын жақтаушылар арасында. Ол "халыққа адал қызметкер" және "мәдениетті әрі тәртіпті" екендігін айтады. Бұл, ішінара, бәсекелес билік құрылымдарына байланысты болуы мүмкін, өйткені патша отбасының кейбір мүшелері мен атқарушы билік арасында бұрынғы тарихи шиеленістер болған. Белгілі камбоджалық тарих профессоры Самбо Манара Сихамониді барлық кхмер халқы үшін "үлгілі тұлға" деп атайды, ол өз халқына деген тыныш және мейірімді мінез-құлқымен және шын ниетпен жылы қарым-қатынасымен ерекшеленеді, халықтың кейбір топтарында, әсіресе жастар арасында корольдің рөлі туралы қате түсініктер болғанына қарамастан. 2013 жылы корольмен болған қабылдаудан кейін Халықаралық валюта қорының сол кездегі директоры Кристин Лагард оның "ойлылығы мен мейірімділігіне" қатты әсерленгенін және оның "халықтың әл-ауқатын терең қызығушылықпен қана емес, елдің мәдени және рухани мұрасын ілгерілетуге құштар екенін" айтты. 68 жасқа толған күні АСЕАН король Сихамониді "Камбоджа халқының сүйіп, құрметтейтін" монархы және "қадірлі және қарапайым басшы" ретінде сипаттады, оның жергілікті сапарлары арқылы халықпен үнемі байланысы бар екені атап өтілді. Корольдің туған күні 14 мамыр және 29 қазан күні таққа отырған күні – Камбоджада жыл сайынғы мемлекеттік мерекелер. 2019 жылы оның құрметіне 15 000 риелдік арнайы естелік монета шығарылды, оның билікке келгенінің 15 жылдығы тойланды. Сихамони 200, 500, 2,000, 10,000, 20,000 және 100,000 риелдік банкноталарда бейнеленген, ал оның портреті, король әкесі мен королева анасымен бірге елдің көптеген жерлерінде олардың жоғары ережелі мәртебесін көрсетеді.

Лезе-мажежеті

2018 жылдың ақпан айында қылмыстық кодекске ресми түрде түзетулер енгізілді, ол Камбоджаның Ұлттық Ассамблеясы мен Сенаты бекіткеннен кейін корольді қорлауды қылмыс деп қарастыратын заңды қамтиды. Заң келесі айда күшіне енді. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бұл заңның үкіметтің саяси оппозициясын басу үшін пайдаланылуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді және оны сөз бостандығына қайшы деп есептеді. Әділет министрлігі болса, заңның монархияны осы бостандықтың шегін сынаушыларға қарсы қорғау үшін қажет екенін мәлімдеді. Бұл заң қабылдалысынан кейін тұтқындау, айыптау және сот үкімдері сирек болды, ең танымал жағдай оппозициялық көшбасшы Сэм Рейнсиге қатысты.

Жеке өмір

Патша үйленбеген және баласы жоқ. Камбоджа мұрагерлік емес, сайлау арқылы тағайындалатын монархия болғандықтан, оның болашақ мұрагерін ел Конституциясына сәйкес, Камбоджаның екі патшалық үйінің бірінен таңдалған ұрпақтан Тақтың Патшалық Кеңесі анықтайды. Оның ата-анасы, Король Әкесі Нородом Сианук және Королева Анасы Нородом Монинат, бір кезде журналистер Сихамонидің отбасылық жағдайы және оның үйлену жоспарлары туралы сұраған. Жауап ретінде Королева Анасы оның ұлының "өзін тек буддист сезінетінін" және "өзін буддизммен шектелініп отырғанын" айтты. Король Әкесі осыған байланысты ұлының әйелдерге деген сезімі "қарындастарына дегендей" екенін және "ол терең қарым-қатынасқа түсуге батыл болмайтынын" қосты. Бұл Сихамонидің діни өмір салтын ұстануын көрсетеді, ол оның қатал діншілдігімен және сеніміне деген берілгендігімен негізделген. Көп жағынан Сихамони бірқалай жұмбақ тұлға ретінде қарастырылады, қолжетімді әдебиеттерде ол "ойлы, салмақты және мәдениетті адам" ретінде сипатталған, ол патша болуға тартынған, бірақ оған қарамастан, лауазымының салтанатты жауапкершілігін қарапайымдылықпен мойындап, "өз ойларын жасыра" білген. Сонымен қатар, балет және опера туралы DVD-лерге қызығушылық танытумен қатар, ол фортепианода ойнауды жақсы біледі және Чехия театр өнеріне қатысты сын-пікірлерді оқуға бейім.

Атаулары мен стильдері

Патша тағына отырғызылуы алдында, 1994 жылдың ақпанында Сиханук патшаның оған берген ханзадалық титулы Сдех Кром Кхун, немесе Оның Корольдік Ұлылығы Сдех Кром Кхун Нородом Сихамони болды, ол "Ұлы ханзада" дәрежесімен теңестірілді. Патшаның қысқартылған ресми атағы – Камбоджа Корольдігінің королі, Преа Бат Самдех Преа Боромнеат Нородом Сихамони. 2015 жылдың маусым айында оған құрметті діни атақ, Преа ШриЛока Дхаммика Раджа, яки "Дүниеде буддизмді таратушы ізгі патша" атағы берілді, бұл атақ 2014 жылдың желтоқсанында өткен Алтыншы буддистік саммитте ұсынылған болатын. 2015 жылдың қыркүйегінде шетел сапары барысында, Қытайдың Наньчан қаласындағы Цзянси дәстүрлі қытай медицина университеті оған "Құрметті профессор" академиялық атағын берді. 2023 жылдың 24 маусымында Дүниежүзілік буддистер қауымдастығы (WFB) Пномпеньдегі Корольдік сарайда өткен шарада Корольге "Корольдік демеуші" құрметті атағын табыс етті. Әскери контексте, оның бір мезгілдегі титулдық атақтарының бірі – "Корольдік кхмер қарулы күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы", бұл елдің конституциясына сәйкес келеді.

Қорғаушылық

Патша ретінде Сихамони көптеген мақсаттар мен ұйымдардың, сондай-ақ түрлі бейүкіметтік және коммерциялық емес ұйымдардың демеушісі болды. Бұл төмендегі тізіммен шектелмейді: