Кіріспе
Киелі кітап кітаптарының тараулар мен тармақтарға бөлінуі еврей және христиан Киелі кітаптарының түпнұсқа мәтіндерінде болған емес; мұндай бөлінулер Киелі кітаптың парамәтінінің бір бөлігін құрайды. 13 ғасырдың басынан бері, Киелі кітаптың көптеген түптемелері мен басылымдарындағы ең қысқаларынан басқа барлық кітаптар тарауларға бөлінген, әдетте бір-екі беттік көлемде. 16 ғасырдың ортасынан бері редакторлар әр тарауды бірнеше қысқа жолдардан немесе бір немесе бірнеше сөйлемдерден тұратын тармақтарға бөліп келеді. Король Джеймс нұсқасында (KJV) Естер 8:9 ең ұзын тармақ, ал Жохан 11:35 ең қысқа тармақ болып табылады. Сонымен қатар, христиан аудармаларында 1 Тарихнама 6:1–15 тармақтарын кездестіруге болады.
Chapter and verse divisions did not appear in the original texts of Jewish or Christian bibles; such divisions form part of the paratext of the Bible. Since the early 13th century, most copies and editions of the Bible have presented all but the shortest of the scriptural books with divisions into chapters, generally a page or so in length. Since the mid 16th century, editors have further subdivided each chapter into verses – each consisting of a few short lines or of one or more sentences. In the King James Version (KJV) Esther 8:9 is the longest verse and John 11:35 is the shortest. where Christian translations have 1 Chronicles 6:1–15.
Бөлімдер
Киелі кітаптың алғашқы қолжазбаларында қазіргі оқырмандарға таныс сандармен белгіленген тараулар мен тармақтар болған жоқ. Ежелгі еврей мәтіндері еврей алфавитінің екі әрпімен белгіленетін абзацтарға (парашоттар) бөлінген. Peh (פ) жаңа жолдан басталатын «ашық» абзацты, ал Samekh (ס) кішкентай аралықтан кейін сол жолда басталатын «жабық» абзацты көрсеткен. Бұл екі әріп «ашық» (патуах) және «жабық» (сатум) еврей сөздерінің бастауы болып табылады және олардың өзі ашық (פ) және жабық (ס) пішіндес. Өлі теңізден табылған Ишая кітабының ең көне түптемелері парашоттарға бөлінген, бірақ олар масореттік бөлімдерден сәл өзгеше. Еврей Киелі кітабы да ірі бөліктерге бөлінген. Израильде Тора (оның алғашқы бес кітабы) 154 бөлікке бөлінді, осылайша оны үш жыл бойы апта сайын құлшылық кезінде дауыстап оқуға болады. Вавилонда ол 53 немесе 54 бөлікке (Парашат ха-Шавуа) бөлінді, осылайша оны бір жылда оқып бітіруге болады. (Толық талқылаулар төменде келтірілген.) Тарауларға бөлінген, тақырыптары бар қолжазбалар 9 ғасырдағы Тур қолжазбасында, Париж Ұлттық кітапханасы MS Lat. 3, «Роригоның Киелі кітабы» деп аталатын нұсқасында да кездеседі. 13 ғасырдың басында архиепископ Стивен Лэнгтон және кардинал Хьюго де Санкто Каро Киелі кітапты жүйелі түрде бөлудің әртүрлі схемаларын жасады. Қазіргі тараулар жүйесі архиепископ Лэнгтонның жүйесіне негізделген. Тарауларға бөлінгенімен, кейде оларсыз да Киелі кітап басылымдары шығарылған. Мұндай басылымдар, әдетте, Киелі кітап кітаптарын бөлу үшін тақырыптық немесе әдеби критерийлерді қолданады, мысалы, Джон Локктың «Парафразасы және Әріптерге жазған жазбалары» (1707), Александр Кэмпбеллдің «Қасиетті жазбалары» (1826), Дэниел Беркли Апдайктың «Ескі және Жаңа Келісімдерді және Апокрифтерді қамтитын» он төрт томдық «Киелі кітабы», Ричард Моултонның «Қазіргі оқырманға арналған Киелі кітабы» (1907), Эрнест Сатерленд Бейтстің «Тірі әдебиет ретінде оқуға арналған Киелі кітабы» (1936), Халықаралық Киелі кітап қоғамынан шыққан «Киелі кітап кітаптары» (2007), Адам Льюис Гриннің бес томдық «Библиотекасы» (2014) және Кросвей кітаптарынан шыққан «ESV Reader's Bible» (2016) алты томдық нұсқасы.
Өлеңдер
Кем дегенде 916 жылдан бері Танахта мазореттік дауыстық белгілері мен кантилляциялық таңбалармен көрсетілген, бірнеше деңгейлі бөлімдер, абзацтар және сөз тіркестеріне бөліну жүйесі болған. Олардың ішіндегі ең көп кездесетін белгі – соф пассиук деп аталатын ерекше тыныш белгісі, ол ағылшын және латын жазуындағы қос нүктеге (:) ұқсайтын, кезеңнің немесе сөйлемнің аяқталуын білдіретін символ. Баспа машинасының пайда болуымен және еврей Библиясының ағылшын тіліне аударылуымен бірге, жаңа тараулар жасалды, олар негізінен еврей тіліндегі сөйлемдердің аяқталуымен сәйкес келеді, тек бірнеше ерекше жағдайлар бар. Көптеген адамдар бұл тарауларды рабби Исаак Натан бен Калонимустың 1440 жылғы еврей Библиясының конкордансын жасау жұмысына байланыстырады. Жаңа өсиетті тарауларға бөлген алғашқы адам итальяндық доминикан ғалымы Сантес Пагнино (1470–1541) болды, бірақ оның жүйесі кеңінен қолданылмады. Оның Жаңа өсиеттегі тараулары бүгінгі күнгі тараулардан әлдеқайда ұзын болды. Париждегі баспагер Роберт Этьен 1551 жылы грек тіліндегі Жаңа өсиеттің басылымында басқа нөмірлеу жүйесін ұсынды, ол 1553 жылы француз тіліндегі Библияның басылымында да қолданылды. Этьеннің тарау жүйесі кеңінен қабылданып, қазіргі заманғы Библиялардың көбісінде осы жүйе қолданылады. Этьен 1555 жылы "Вулгата" атты, мәтінге тарау нөмірін енгізген алғашқы Библияны жариялады. Осыған дейін тарау нөмірлері беттердің шетінде жарылған. 1560 жылы. Осы тарауларға бөліну әдісі тез арада тарауларды белгілеудің стандартты тәсілі ретінде қабылданып, содан бері барлық ағылшын Библияларында және басқа тілдердегі Библиялардың басым көпшілігінде қолданылып келеді.
Пасуким
Ең маңыздысы – тармақтар немесе пасуким (МХ орфографиясы; қазір барлық сөйлеушілер песуким деп атайды). Талмуд дәстүрі бойынша, мәтінді тармақтарға бөлудің тамыры ежелгі заманға дейін барады. Киелі кітаптың масореттік нұсқаларында тармақтың соңы, яғни соф пасук, соңғы сөзіндегі кішкентай белгі – силюк (ол "тоқтау" дегенді білдіреді) арқылы көрсетіледі. Кемерсіз айтқанда, тармақ соңында силюк белгісі бар сөзден кейін әдетте екі тік нүкте де қойылады.
Парашют
Масорет мәтінінде парашот немесе парашиот деп аталатын бөлімдер де бар. Парашаның соңы әдетте жол ішіндегі бос орын ("жабық" бөлім) немесе жаңа жолдың басталуы ("ашық" бөлім) арқылы көрсетіледі. Парашоттағы мәтіннің бөлінісі көбінесе тақырыптық сипатта болады. Тараулардың еңінен айырмашылығы, парашоттар нөмірленбеген, бірақ кейбіреулерінің арнайы атаулары бар. Ертедегі қолжазбаларда (ең маңыздысы – Тиберия мазорет қолжазбаларында, мысалы, Алеппо кодексінде) "ашық" бөлім бос жолмен, ал "жабық" бөлім жаңа жолмен көрсетілуі мүмкін, ол сәл ішке қарай жылдырылған (алдыңғы жол толық болмауы да мүмкін). Бұл ережелер қазір Тора орамаларында және басылған еврей Библияларында қолданылмайды. Осы жүйеде "ашық" және "жабық" бөлімдерді ажырататын жалғыз ереже – "ашық" бөлімдер әрқашан жаңа жолдың басында басталуы керек, ал "жабық" бөлімдер ешқашан жаңа жолдың басында басталмауы керек.
Седарим
Масорет мәтініндегі Киелі кітаптардың тағы бір бөлінісі – седарим. Бұл бөлініс тақырыптық сипатта емес, көбінесе мәтіннің көлеміне негізделген. Тораға қатысты бұл бөлініс, Израиль жеріндегі яһудилердің үш жылдық оқу циклын көрсетеді.
Христиандық нұсқалары
Шығыс Рим (Византия) дәуірінде шіркеу тарауларға ұқсас, кефалия (бірлік кефалион, сөзбе-сөз мағынасы – тақырып) деп аталатын ұғымды енгізді. Бұл жүйе V ғасырдан немесе одан ертерек қолданылған, бірақ қазіргі тараулардан ерекшеленеді. Қазіргі тараулардың ұзындығы шамамен бірдей болса, кефалиялардың арақашықтығы кітап ішінде де, әртүрлі кітаптарда да әртүрлі болды. Мысалы, Таудағы уағыз, қазіргі жүйеде үш тарауды құраса, тек бір кефалия белгісіне ие, ал Матай Ізгі хабарының 8-тарауы бірнеше кефалия белгісіне ие, әр кереметке бір белгі. Сонымен қатар, Жохан Ізгі хабарында Марқ Ізгі хабарына қарағанда кефалиялардың саны кем, тіпті Марқ Ізгі хабары қысқарақ болса да. Қолжазбаларда кефалиялар нөмірлерімен, стандартты атауларымен (titloi) және беттерінің нөмірлерімен әр кітаптың басында тізімделетін. Кітаптың негізгі мәтінінде олар тек шетінде жебе немесе жұлдызша сияқты белгілермен көрсетілетін, мәтіннің өзінде емес. Атаулар көбінесе бөлімнің алғашқы оқиғасына немесе теологиялық ойына қатысты болды, ал кейбір кефалиялар келесі кефалия басталғанда оқуды тоқтатса, толық емес сияқты көрінеді (мысалы, Яирдың қызының және қан кетуден айыққан әйелдің кереметтері екі кефалиямен белгіленген: біреуі басшы Исаға келгенде мәжілісхана басшысының қызы туралы, екіншісі әйел суретке кіргенде қан ағыны бар әйел туралы – басшының қызы жазылғанша және алдыңғы кефалияның сюжеті аяқталғанша). Осылайша, кефалия белгілері тараулар жүйесінен гөрі, үздіксіз мәтінде беттерді табуға немесе сілтеме жасауға көмектесетін белгілерге ұқсайды, оқырманға бірнеше танымал эпизодтардың бірін жылдам табуға көмектеседі. Кардинал Гюго де Санкто Каро латын Вульгатын тарауларға бөлуді бірінші болып жасағаны үшін жиі құрметке ие болады, бірақ 1205 жылы қазіргі тараулар жүйесін жасаған оның замандасы және әріптесі кардинал Стивен Лэнгтонның еңбегі маңыздырақ. Олар 16 ғасырда Жаңа өсиеттің грек қолжазбаларына енгізілді. Роберт Этьен (Роберт Стефан) әр тараудағы тармақтарды бірінші болып нөмірледі, оның тармақ нөмірлері 1551 (Жаңа өсиет) және 1553 (Еврей Киелі кітабы) басылымдарында пайда болды. Киелі кітапты тараулар мен тармақтарға бөлуге кейбір дәстүршілдер мен заманауи ғалымдар сын айтады. Сыншылар мәтін көбінесе байланыссыз немесе сөздік тұрғысынан дұрыс емес жерлерде бөлінетінін, сондай-ақ бұл контекстен тыс үзінділерді келтіруге ынталандыратынын айтады. Дегенмен, тараулар мен тармақтардың нөмірлері Киелі кітапты зерттеу және теологиялық талқылау үшін қажетті техникалық сілтемелерге айналды. Киелі кітаптың кейбір заманауи басылымдары тараулар мен тармақтардың нөмірлерін жойды. "Библика" 2007 және 2011 жылдары NIV-тің мұндай нұсқасын шығарды. 2014 жылы Crossway ESV Reader's Bible және Bibliotheca ASV-ді өңдеді. "Иктус" сияқты жобалар да бар, олар қолданыстағы аудармалардан тараулар мен тармақтардың нөмірлерін алып тастайды.
Киелі кітап статистикасы
Сөздердің саны, 119-шы псаломдағы еврей әліпбиі, псаломдардың кейбір тақырыптары және Пауыл хаттарының соңында дәстүрлі түрде кездесетін қосымша жазулар ескерілгенде, өзгеріп отыруы мүмкін. Арнайы белгіленбесе, келесі мәліметтер Киелі кітаптың король Джеймс нұсқасына, оның қазіргі 66 кітаптан тұратын протестанттық түріне, Жаңа өсиет және протоканондық Ескі өсиет кітаптарын қамтиды, бірақ деутероканондық кітаптарға емес.