Кіріспе

Еврей тарихының ерте кезеңіндегі Езра немесе Есдрас ('/ɛ//z//r//ə/; , ; б.з.д. 480–440 ж.), Хазали әдебиетінде Езра хатшысы (עֶזְרָא הַסּוֹפֵר) және Езра діни қызметкер деп те аталады. Екінші ғибадатхана кезеңінің басындағы маңызды яһуди жазушысы (софер) және діни қызметкер (кохен) болды. Грек-латын тілінде Езра – Есдрас деп аталады. Оның есімі, әлдебір еврейше עזריהו, "Ях көмектеседі" деген сөздің арамей тіліне қысқартылған аудармасы болуы мүмкін. Еврей жазбаларының грек тіліндегі "Септуагинта" аудармасында да Езра есімі кездеседі, содан латын тіліндегі Есдрас есімі шыққан. Еврей Киелі кітаптарында, немесе христиандық Ескі өсиетте, Езра – Езра және Нехемия кітаптарындағы маңызды тұлға, олардың жазылуына және өңделуіне қатысқан делінеді. Дәстүр бойынша, Езра – Шығармалар кітабының және Малахи кітабының авторы да болған. Езра Бабыл тұтқындығынан оралғаннан кейін яһуди жазбаларын және дінін халыққа қайтаруда маңызды рөл атқарды және яһуди дінінде өте құрметті тұлға саналады. Рим-католик шіркеуінде ол қасиетті деп есептеледі, оның мерекесі шілде айының 13-і, замандасы Нехемияның мерекесімен бірге. Сондай-ақ, ол Шығыс православие шіркеуінде де қасиетті деп құрметтеледі, оның мерекесі желтоқсан айының 11-і.

Еврей жазбаларында

Езраның қызметі туралы ең көне дерек Езра және Нехемия кітаптарында келтірілген. Орта ғасырдың соңындағы христиандық кітаптарда бұл кітап екіге бөлініп, Бірінші және Екінші Езра деп аталған. Бұл бөлініс алғашқы басылған еврей кітаптарында да қалыптасқан. Қазіргі еврей кітаптарында бұл екі кітап Езра мен Нехемия деп аталады, сондай-ақ басқа да қазіргі заманғы кітап аудармаларында да осылай аталады. Езра кітабының бір бөлігі (4:8–6:18 және 7:12–26) арамей тілінде, ал көп бөлігі еврей тілінде жазылған, өйткені Езраның өзі екі тілді де жақсы білген. Еврей жазбаларына сәйкес, ол Сүлейменнің ғибадатханасында қызмет еткен Сорайдың ұрпағы және Екінші ғибадатхананың алғашқы бас діни қызметкері Ешуаның жақын туысы болған. Ол Вавилон тұтқынынан оралып, Иерусалимде Тораны қайта енгізді. 1 Езра кітабында, Шығыс православие шіркеуінде әлі де қолданылып келе жатқан Езра кітабының грек тіліндегі аудармасында, ол сондай-ақ бас діни қызметкер болғандығы айтылады. Раввиндер дәстүрі бойынша ол діни қызметкерлердің қатардағы мүшесі болған, онда ол Тораның сақталуын қатаң қадағалаған. Езра яһуди еркектерінің шетелдік, бейдін дінді ұстанатын әйелдерге үйленгенін білгенде, өте қайғырып, киімдерін жыртып, Израильдің күнәларын Құдай алдында мойындады, содан кейін кейбір елділерінің қарсылығына қарамастан, осы күнәлі некелерді бұзу арқылы қауымды тазартуға тырысты. Ол Израиль халқына Тора заңын міндетті түрде сақтауды және әртүрлі дінді ұстанатын адамдармен некелеспеуді ескерткендігі айтылады, бұл міндеттемелер Торада сипатталған. Бірнеше жылдан кейін Артаксеркс өзінің қызметіндегі еврей ақсүйегі Нехемияны Иерусалимнің әкімі етіп тағайындап, қала қабырғаларын қайта жаңартуды тапсырды. Бұл міндет орындалғаннан кейін Нехемия жиналған израильдіктерге Тораны оқыту үшін Езраны шақырды, содан кейін халық пен дін қызметкерлері заңды сақтауға және басқа халықтардан оқшаулануға уәде берді.

Жерлеу орны

Оның жерленген жері туралы бірнеше дәстүр қалыптасты. Бір дәстүр бойынша, ол Басра қаласының жанындағы Езра мазарында жерленген, ал екінші бір дәстүр бойынша, Солтүстік Сириядағы Алеппо қаласының жанындағы Тадефте жерленген. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Езра қайтыс болып, "Иерусалимде зәулім түрде" жерленді. Егер Езра Малахия атты қаламмен жазған деген дәстүр дұрыс болса, онда ол Езра заманындағы Ағай және Зәкәрия пайғамбарлармен бірге Малахияның дәстүрлі жерленген орны – Пайғамбарлар мазарында жерленген болуы мүмкін.

1 Езра

1 Езра, шамамен б.з.д. 2 ғасырдың соңы мен 1 ғасырдың басында жазылған, Езраның грек тіліндегі мәтінін және Нехемияның бір бөлігін сақтайды, бұл мәтін Езра-Нехемия кітабынан ерекшеленеді. Атап айтқанда, ол Нехемияны оқиғадан мүлдем шығарып тастап, оның кейбір істерін Езраға жатқызады, сондай-ақ оқиғаларды басқа ретпен баяндайды. Ғалымдар бұл кітаптың Езра-Нехемияға негізделгені ме, әлде Езра мен Нехемияның әңгімелері біріктірілгенге дейінгі ертерек әдеби кезеңді көрсетеді ме деген мәселеде келіспеушілікте.

Иосиф Флавий

Бірінші ғасырдағы яһуди тарихшысы Иосиф Флавий өзінің "Иудейлердің көне заттары" еңбегінде Езраны талқылайды. Ол Артаксеркс I-ге "Ксеркс" есімін қолданады, ал Артаксеркс II-ге "Артаксеркс" есімін сақтап қалады, оны Естер кітабындағы Ахасуермен теңестіреді, осылайша Езраны Естер кітабының оқиғаларынан бұрынғы оқиғаға орналастырады. Иосиф Флавийдің Езраның істері туралы баяндамасы толығымен 1 Езрадан алынған, ол оны Еврей Киелі кітаптарының тізімінде "Езра кітабы" деп атайды. Керісінше, Иосиф Флавий Езра-Нехемияны Киелі кітаптың бөлігі деп танымайды, одан тікелей үзінді келтірмейді және Нехемияның істері туралы баяндамасында басқа дәстүрлерге толығымен сүйенеді.

Христиандық дәстүрлерде

Христиан дәстүрінде Езра Езра кітабының және 1 және 2 Жылнамалар кітаптарының авторы саналады. Малахия мен Езра кітаптарының өте ұқсас болуына байланысты, кейбір христиан дәстүрлері Езраның Малахия болғаны туралы еврей көзқарасын қабылдайды; Жером осы пікірді ұстаған белгілі христиандардың бірі болды. Алғашқы христиан жазушылары кейде Езраны оған жатқызылған аяқталу кітаптарының авторы ретінде сілтеме жасайтын. Александриялық Климент өзінің "Стромата" еңбегінде 2 Ездр кітабынан үзінді келтіре отырып, Езраны пайғамбарлық шабыттың мысалы ретінде көрсетеді. Ерте христиан жазушылары "Езра кітабына" сілтеме жасағанда, әрдайым 1 Ездр мәтінін айтады.

Ислам діні

Ислам дінінде ол Узаир (عزير) деп аталады. Ол Құранда есімдері жиі кездеседі. Ол Ислам пайғамбарларының бірі ретінде тікелей аталмаса да, кейбір мұсылман ғалымдары Ислам дәстүрлеріне сүйене отырып, оны пайғамбарлардың қатарына қосады. Оның Ирактың Басра қаласына жақын Тигр өзенінің жағасындағы Аль-Узердегі қабірі, жергілікті батпақты арабтар үшін қасиетті саяхат орыны болып табылады. Көптеген ислам ғалымдары мен қазіргі заманғы батыс зерттеушілері Узерді "Езра" деп санамайды; мысалы, профессор Гордон Дарнелл Ньюби Узерді Енох және Метатронмен байланыстырады.

Уақыт шкаласы

Зерттеушілер Езра мен Нехемияның қызметтерінің хронологиялық реттілігі туралы келіспеушілікте. Езра Иерусалимге "Артаксеркс патшаның жетінші жылында" келді. Мәтінде бұл үзіндідегі патшаның І Артаксеркс (б.з.д. 465–424 жж.) немесе ІІ Артаксеркс (б.з.д. 404–359 жж.) екені нақты көрсетілмеген. Көптеген ғалымдар Езраның І Артаксеркс патшалық құрған кезеңде өмір сүргенін жақтайды, бірақ кейбір ғалымдар бұл тұжырымға қарсы тұрады. Бұл қиындықтар көптеген ғалымдарды Езраның ІІ Артаксеркс патшалық құрған жылдың жетінші жылында, яғни Нехемиядан шамамен 50 жыл кейін келгенін болжауға әкелді. Бұл болжам Киелі кітаптағы оқиғалардың хронологиялық тәртіппен келмегенін көрсетеді. Ал ғалымдардың үшінші тобы "жетінші жылды" көшірушінің қатесі деп санайды және олардың екеуінің бір замандас болғанын айтады.

Тарихилығы

Мэри Джоан Винн Лит "Библиялық әлемнің Оксфорд тарихы" кітабында Езраның өмірін жазбаларда жоғарылатып, теологиялық тұрғыдан дамытқан тарихи тұлға болғанын айтады. Госта В. Ахлстром Киелі кітаптағы дәстүрдің сәйкессіздіктері Езраның яһуди дәстүріндегі "иудаизмнің әкесі" ретіндегі орталық орны кейінгі әдеби туынды екенін айтуға жеткіліксіз деп санайды. Езраның тарихи тұлға екеніне қарсы шығушылар оның басшы және заң шығарушы ретінде бейнеленуі Мұсаның бейнелеуіне ұқсас дейді. Сондай-ақ, дін қызметкері Езраның (бас дін қызметкері емес) және Нехемияның (әкім) бір жағынан, ал Ешуа мен Зоробабелдің екінші жағынан ұқсастықтары бар. Б.з.д. II ғасырдың басындағы еврей авторы Бен Сира Нехемияны мақтайды, бірақ Езра туралы ештеңе айтпайды. Документалды гипотезаны қабылдамасаңыз да, Езра Тораны біріктіру процесінің басталуына зор үлес қосты делінеді. Езраның тарихы күмәнді деп саналатын бір аспектісі – Езра 7-ші тараудағы оның тапсырмасы туралы айтылған мәліметтер. Онда Езра патшадан жоғары мәртебе алған: оған Персия империясының батыс жартысының толық билігі берілген, бұл тіпті сатраптардың (аумақтық басшылардың) деңгейінен жоғары лауазым. Езра Иерусалимге алып кету үшін көптеген қазыналар мен патшаның Израиль Құдайының билігін мойындайтын сияқты хат алды. Дегенмен, оның іс-әрекеттері шексіз билікке ие адамның іс-әрекеттеріне ұқсамайды, ал осы хаттың Персия патшасынан деп айтылатын нұсқасы еврей тілінің ерекшеліктерімен және еврейше сөйлеумен жазылған. Библия зерттеушісі Това Ганцель жақында Езраның дін қызметкері және хатшы ретіндегі мәртебесі б.з.д. V ғасырдағы тарихи контексте, Жаңа Вавилон және Персия кезеңдеріндегі вавилон ғибадатханаларының хатшыларымен салыстырғанда дұрыс екенін айтты.