Кіріспе
Нехемия кітабы Еврей Киелі кітабында Нехемияның жеке басынан жазылған естеліктері түрінде келген. Нехемия – парсы сарайындағы жоғары лауазымды еврей, ол Вавилондық тұтқындықтан кейін Иерусалим қабырғаларын қайта жарау және қала мен халқының Құдай заңдарына (Тораға) адалуы туралы айтады. 16 ғасырдан бері ол Киелі кітаптың жеке кітабы ретінде қарастырылып келеді. Бұрын ол Езра кітабының бір бөлігі болған, бірақ 13 ғасырдан бастап латын христиандық Киелі кітаптарындағы Вульгата Езра кітабы екі бөлікке бөлінді – бірінші және екінші Езра кітабы деп аталды. Бұл бөліну еврей және латын тілдеріндегі алғашқы басылған Киелі кітаптармен бірге қалыптасты. 16 ғасырдың ортасында Женевада жасалған реформаторлық протестанттық Киелі кітап аудармалары бұрынғыда «Екінші Езра кітабы» деп аталған мәтінге «Нехемия кітабы» деген атауды алғаш рет енгізді.
The Book of Nehemiah in the Hebrew Bible, largely takes the form of a first person memoir by Nehemiah, a Jew who is a high official at the Persian court, concerning the rebuilding of the walls of Jerusalem after the Babylonian exile and the dedication of the city and its people to God's laws (Torah). Since the 16th century, it has generally been treated as a separate book within the Bible. Before then it had been included in the Book of Ezra but, in Latin Christian Bibles from the 13th century onwards, the Vulgate Book of Ezra was divided into two texts, called respectively the First and Second books of Ezra. This separation became canonised with the first printed Bibles in Hebrew and Latin. Mid 16th century Reformed Protestant Bible translations produced in Geneva were the first to introduce the name 'Book of Nehemiah' for the text formerly called the 'Second Book of Ezra'.
Қорытынды
Оқиғалар б.з.д. V ғасырының екінші жартысында орын алады. Езра кітабымен бірге «Езра-Нехемия» деп аталады, ол Еврей Библиясының тарихи баянының соңғы бөлімі болып табылады. Кітаптың түпкірлігіндегі негізгі мәтін, бірінші тұлғадағы естеліктер, шамамен б.з.д. 400 жылы Езра кітабының негізгі мәтінімен біріктірілген болуы мүмкін. Кейінгі өңдеулер эллинистік дәуірге дейін жалғасқан болуы мүмкін. Кітапта Нехемия Сузадағы патша сарайында Иерусалимнің қабырғасыз екенін естіп, оны қалпына келтіруге бел буады. Патша оны Яһуданың әкімі етіп тағайындайды, ол Иерусалимге сапар шегеді. Мұса заңына сәйкес, ол Израильдің жауларының қарсылығына қарамастан, қала қабырғаларын қайта жасайды және қауымды реформалайды. Иерусалимде 12 жыл өткен соң, ол Сузаға оралады, бірақ кейін Иерусалимге қайта оралады. Ол ізраилдіктердің жолдан тайып, яһуди емес әйелдерге үйленгенін біліп, Заңды күшпен орындау үшін Иерусалимде қалады. Персия патшасы Артаксеркс I билігінің жиырмасыншы жылында патшаның шарап тартушысы Нехемия Иерусалим қабырғасының қирағанын естіп, Израильдің күнәларын және Құдайдың жерді қалпына келтіру туралы уәдесін еске түсіріп, Құдайға дұға етеді, содан кейін Артаксеркстен Иерусалимге оралып, оның қабырғаларын қайта жасай алуға рұқсат сұрайды; патша оған құлақ естіп, осы міндетке көмектеседі. Нехемия патшадан рұқсат алып, қабырғаларды тексеру үшін Иерусалимге қайта оралады. Нехемия және яһудилер (соның ішінде «Жоғарғы қаһин» Елияшип) Иерусалимді қайта жасай бастайды. Яһудилердің жаулары – Самариялық Санбалат, аммондық Тобиях, араб Гешем және Ашдод халқы Иерусалимге шабуыл жасауды жоспарлайды, бұл яһудилерді қабырғаны қайта жасайтын кезде қарумен жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Нехемия яһуди әміршілерінің кедейлерді қанағанын көріп, барлық қарыздар мен ипотекаларды жоюға бұйрық береді; бұрынғы әкімдер жемқор және қанаушыл болған, бірақ ол тура және әділ болды. Санбалат Нехемияны Артаксеркске қарсы көтеріліс жоспарлап отыр деп айыптайды, тіпті яһуди әміршілері мен пайғамбарлары да оған қарсы шығады, бірақ қабырға аяқталады. Нехемия шенеуніктерді тағайындайды және қабырғалар мен қақпаларға күзетшілерді қояды; ол яһудилерді тіркеуді жоспарлайды және бұрын оралғандардың тізімін табады. Нехемия халықты жинап, Езраға Мұсаның Тауратын оқып беруін тапсырады; Нехемия, Езра және левилер Заңға сәйкес Дүбірлер мерекесін өткізеді. Яһудилер өкінішпен және дұғамен жиналады, өткен күнәларын, Құдайдың оларға көмектесуін және оның жер туралы уәдесін еске алады. Қаһиндер, левилер және израильдіктер айналасындағы халықтардан бөлініп, Заңды сақтауға келіседі. Иерусалимге Яһуда және Буняминнің қалалары мен ауылдарында тұратын яһудилер қоныстанады. Кирдің (Бабылдан бірінші оралғандардың) заманында оралған қаһиндер мен левилердің тізімі ұсынылады; Нехемия, Езраның көмегімен, қабырғалар мен қайта салынған қаланың бағышталуын қадағалайды. 12 жылдан кейін Нехемия Сузаға оралады; ол кейін Иерусалимге қайта оралады және ол кеткен кезде жолдан тайып кеткенін біледі. Ол бұрынғы реформаларын күшпен орындау үшін шаралар қабылдайды және Құдайдың рақымын сұрайды.
Тарихи негіздер
Кітаптың оқиғасы б.з.б. 5 ғасырда өтеді. Яһуда – Ахеменид империясының үлкен сатрапиясы (ірі әкімшілік бірлік) ішіндегі бірнеше провинцияның бірі. Империяның астанасы Суза қаласында орналасқан. Нехемия Персия патшасы Артақсерікс І-нің шарапшысы – маңызды лауазым. Өзінің тілегі бойынша Нехемия Яһуданың ресми парсылық атауы – Ехудтың әкімі ретінде Иерусалимге жіберіледі. Иерусалимді бабылдықтар б.з.б. 586 жылы жаулап алып, қиратқан, ал Нехемия оны әлі де қираған күйінде табады. Оның міндеті – қабырғаларды қайта тұрғызу және қаланы халқымен қайта толықтыру. Ол үш күшті көршілерден – самариялықтардан, аммондықтардан және арабтардан, сондай-ақ Ашдод қаласынан қарсылыққа ұшырайды, бірақ қабырғаларды қайта тұрғызуға жетеді. Содан кейін ол яһуди қауымын көршілерінен бөліп, Мұса заңдарын сақтау арқылы тазартады.
Мәтіндік тарихы
Еврей тіліндегі Езра мен Нехемия кітабының бір ғана кітабы "Езра" деп аталып, б.з.б. 2-ғасырының ортасында грек тіліне аударылды. Сәл кейін екінші, мүлдем басқа грек аудармасы жасалды, ол 1 Езра түрінде болды, онда Нехемияның істері жоқ, бұл бөлімдер алынып тасталды немесе Езраға жатқызылды; ал бастапқыда ерте христиандар бұл кейінгі аударманы Киелі кітаптағы 'Езра кітабы' деп санады, 1-ғасырдың яһуди жазушысы Иосиф Флавий де солай санаған. 3-ғасырдан бастап грек тіліндегі Ескі өсиет 1 Езра мәтінін Езра-Нехемияның ескі аудармасымен толықтырып, екі кітапты Езра А және Езра Б деп атады; бұл қолданысты 3-ғасырдың христиан ғалымы Ориген атап өтті, ол еврей 'Езра кітабы' 'қос' кітап ретінде қарастырылуы мүмкін екенін айтты. 5-ғасырдың басында жазған Иероним бұл тәсілді грек және латын христиандары да қолданғанын көрсетті. Иероним өзі еврей тілінен латын тіліне жасаған Вулгата аудармасында бұл қайталануды қабылдамады; сондықтан барлық ерте Вулгата қолжазбалары Езра-Нехемияны бір кітап ретінде көрсетеді, сондай-ақ 8-ғасырдың Беданың түсіндірмесі мен 9-ғасырдың Алькуин және Орлеандық Теодульфтың Киелі кітаптары да солай. Дегенмен, 9-ғасырдан бастап латын тіліндегі Киелі кітаптарда Езра-Нехемияның Езра және Нехемия бөлімдері екі жеке кітап ретінде бөліне бастады, олар Езраның бірінші және екінші кітабы деп аталды. Бұл 13-ғасырдың Париж Киелі кітаптарында стандартқа айналды. 1516/17 жылдары ғана Даниэль Бомбергтің алғашқы басылған раввиндік Киелі кітабында бұл бөліну еврей Киелі кітаптарында кеңінен қолданыла бастады. Кейінгі орта ғасырлық христиан түсіндірмелерінде бұл кітап 'Езраның екінші кітабы' деп аталады, ал 'Нехемия кітабы' деп есімделмейді; сонымен қатар, осы кітаптан келтірілген цитаталар әрдайым "Езра былай дейді" деп басталады, ал ешқашан "Нехемия былай дейді" деп аталмайды.
Құралуы мен күні
Езра мен Нехемияның біріктірілген кітабы ертедегі христиандық және яһудилік кезеңде Езра деп аталды және, мүмкін, оның авторы Езраның өзі болған; алайда, раввиндік дәстүрге сәйкес, Нехемия нақты авторы болған, бірақ басқаларды кемсіту әдеті болғандықтан авторлықты өз мойнына алуға тыйым салынды. Нехемияның естелік жазбалары, 1–7 және 11–13-тараулар, Езра материалдарымен біріктірілмей бұрын тәуелсіз жұмыс ретінде таралған болуы мүмкін. Естелік жазбалардың құрамын анықтау Нехемияның миссиясының мерзіміне байланысты: «Артаксеркс» – бұл Артаксеркс I (осы атпен тағы екі патша болған) және Нехемияның Иерусалимдегі алғашқы кезеңі шамамен 445–433 ж.б.д. болған; оның Сузаға оралуын және Иерусалимге екінші сапарын ескерсек, естелік жазбалардың ең ерте мерзімі б.з.д. 5 ғасырдың соңы болуы мүмкін. Нехемияның естелік жазбалары 8–10-тараулармен үзіледі, онда Езра туралы мәліметтер келтіріледі. Бұл тараулар кейде Езраның естелік жазбасы (ЕМ) деп аталады, бірақ басқа ғалымдар ЕМ-ді құрастырылған және кейінгі редакторлармен өзгертілген деп санайды. Нехемия мен Езра материалдары көптеген тізімдермен, халық санақтарымен және басқа да мәліметтермен біріктірілген. Біріктірілген Езра–Нехемия кітабының алғашқы нұсқасы б.з.д. 4 ғасырының басында жазылған болуы мүмкін; одан әрі өңдеу келесі ғасырларда да жалғасты.