Құдай кітаптарының соңғы томдары: Тарихтар кітабы

Кіріспе

Еврей Киелі кітаптарының соңғы кітаптары

Шежірелер кітабы ( , "күндердің сөздері") – Еврей Киелі кітаптарындағы кітап, Христиандық Ескі Келісімде екі кітап (1-2 Шежірелер) түрінде кездеседі. Шежірелер – Еврей Киелі кітаптарының соңғы кітабы, яһуди Танахының үшінші бөлімі, Кетвуим ("Жазулар") кітабының қорытындысы. Онда Адамнан бастап ежелгі Яһуда және Израиль халықтарының тарихы мен 539 ж.б.д. Кирдің жарлығына дейінгі шежірелер жазылған. Бұл кітап б.з.б. III ғасырдың ортасында грек тілінде Септуагинтаның екі кітабында жазылған. Христиандық контексте Шежірелер көпше түрінде Шежірелер кітабы деп аталады, бұл атау Иеронимнің мәтінге берген латынша "chronicon" атауынан алынған, бірақ грекше атауы Паралипоменон кітабы деп те аталады. Христиандық Киелі кітаптарда олар әдетте екі Патшалар кітабынан кейін және Езра-Нехемия кітаптарынан бұрын, протестанттық Ескі Келісімнің тарихқа бағытталған соңғы кітабы болып табылады.

Қорытынды

Шежірелер кітабы Адам, Сет және Еношпен басталады, содан кейін оқиғалар көбінесе шежірелік тізімдер арқылы Израильдің Біріккен Корольдігінің құрылуына дейін, "кіріспе тарауларда" – 1 Шежірелер 1-9-ға дейін жалғасады. 10-тараудағы Саул туралы қысқаша айтылғаннан кейін, 1 Шежірелер кітабының қалған бөлігінің көп бөлігі Дәуіттің билеуімен айналысады. Келесі үлкен бөлім Дәуіттің ұлы Сүлейменге арналған, ал соңғы бөлімі Яһуда Корольдігіне арналған, кейде Солтүстік Израиль Корольдігіне сілтемелермен (2 Шежірелер 10-36). Соңғы тарау Яһуданың құлауы мен халқының Вавилонға жер аударылуына дейін соңғы төрт патшаның билеуі туралы қысқаша баяндайды. Соңғы екі тармақ, Езра кітабының бастапқы тармақтарымен бірдей, Персия патшасы Ұлы Кирдің Жаңа Вавилон империясын жеңіп, Иерусалимдегі ғибадатхананы қалпына келтіруге және жер аударылғандарды қайтаруға рұқсат бергенін көрсетеді.

Шығу тегі

Тарих кітабындағы соңғы жазбалар Ұлы Кирдің билігінде, б.з.д. 539 жылы Вавилонды бағындырған парсы патшасы тұсында болған; бұл кітаптың осы бөлігінің ең ерте мерзімін анықтайды. Тарих кітабының көп бөлігі бір адамның еңбегі болуы мүмкін. Автор, әдетте, ер адам, левилік (ғибадатхананың діни қызметкері) және Иерусалимдік болған. Ол көп оқыған, шебер редактор және білімді теолог болған. Оның мақсаты – Ахеменид империясы кезінде Иерусалимнің әдеби және саяси элитасына діни хабарларды жеткізу үшін Тора мен бұрынғы пайғамбарлардың әңгімелерін пайдалану болған. Яһуди және христиан дәстүрінде бұл авторды б.з.д. V ғасырдағы Езра деп санайды, ол Езра кітабына есімін берген; Талмуд ғалымдары Езраның өзінің кітабын (яғни Езра-Нехемия) және Хрониканы өзінің заманына дейін жазғанын, соңғысын Нехемия аяқтағанын айтады. Хрониканың ең қызықты, бірақ нақты емес ерекшеліктерінің бірі – оның соңғы сөйлемдері Езра-Нехемия кітабының басында қайталанады. Көне заманда мұндай қайталанған өлең жолдары, қазіргі баспагерлер қолданатын "жалғастыру сызықтары" сияқты, көбінесе оқырманға бірінші кітапты аяқтағаннан кейін екінші кітапқа өтуді жеңілдету үшін кітаптың соңына жазылатын. Бұл жазу тәсілі бір кітаптан артық көлемдегі шығармалар үшін қолданылып, оны басқа кітапқа жалғастыру қажет болғанда пайдалы болған. 20-шы ғасырдың соңында академиялық ортада Киелі кітаптардағы тарихқа деген күмән артқан кезде авторлық мәселе қайта қарастырылды. Көптеген зерттеушілер Хрониканың авторы Езра-Нехемияның повесть бөлімінің авторы болмауы мүмкін деп санайды. Бұл сыншылар Хрониканың б.з.д. 400-250 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін екенін болжайды, ал б.з.д. 350-300 жылдар аралығы ең ықтимал мерзім деп есептеледі. Бұл мерзім грек тіліндегі "Септуагинтада" келтірілген шежірелерге негізделген бағалаулар арқылы анықталды. Бұл теория Хроникада соңғы рет аталған Ананиге сүйенеді. Масореттік мәтінге сәйкес, Анани патша Ехояхинның сегізінші ұрпағы. Бұл "Септуагинтаның" көптеген жақтастарын Ананидің туған күнін екі мың жыл бойы қабылданған мерзімнен бір ғасырға кейінірек деп есептеуге итермеледі.

The last events recorded in Chronicles take place in the reign of Cyrus the Great, the Persian king who conquered Babylon in 539 BC; this sets the earliest possible date for this passage of the book. Chronicles appears to be largely the work of a single individual. The writer was probably male, probably a Levite (temple priest), and probably from Jerusalem. He was well read, a skilled editor, and a sophisticated theologian. He aimed to use the narratives in the Torah and former prophets to convey religious messages to his peers, the literary and political elite of Jerusalem in the time of the Achaemenid Empire. Jewish and Christian tradition identified this author as the 5th century BC figure Ezra, who gives his name to the Book of Ezra; Ezra is also believed by the Talmudic sages to have written both his own book (i. e., Ezra–Nehemiah) and Chronicles up to his own time, the latter having been finished by Nehemiah. One of the most striking, although inconclusive, features of Chronicles is that its closing sentence is repeated as the opening of Ezra–Nehemiah. In antiquity, such repeated verses, like the "catch lines" used by modern printers, often appeared at the end of a scroll to facilitate the reader's passing on to the correct second book scroll after completing the first. This scribal device was employed in works that exceeded the scope of a single scroll and had to be continued on another scroll. The latter half of the 20th century, amid growing skepticism in academia regarding history in the Biblical tradition, saw a reappraisal of the authorship question. Though there is a general lack of corroborating evidence, many now regard it as improbable that the author of Chronicles was also the author of the narrative portions of Ezra–Nehemiah. These critics suggest that Chronicles was probably composed between 400 and 250 BC, with the period 350–300 BC the most likely. This timeframe is achieved by estimates made based on genealogies appearing in the Greek Septuagint. This theory bases its premise on the latest person mentioned in Chronicles, Anani. Anani is an eighth generation descendant of King Jehoiachin according to the Masoretic Text. This has persuaded many supporters of the Septuagint's reading to place Anani's likely date of birth a century later than what had been largely accepted for two millennia.

Жанр

Яһудилердің грек тіліндегі Киелі кітабының (Септуагинттің) аудармашылары осы кітапты "Паралипоменон", яғни "Қалған нәрселер" деп атады, бұл олардың оны басқа бір еңбекке, мүмкін Жаратылыс – Патшалар кітабына қосымша ретінде қарастырғанын көрсетеді. Бірақ бұл идея орынды емес, себебі Жаратылыс – Патшалар кітабының көп бөлігі көшіріліп, көбінесе өзгеріссіз қалдырылған. Кейбір қазіргі ғалымдар Жылнамалар кітабының Жаратылыс – Патшалар кітабына жасалған мидраш, яғни дәстүрлі еврей түсіндірмесі екенін ұсынады, бірақ бұл да толыққанды дұрыс емес, өйткені автор немесе авторлар ескі кітаптарға түсіндірме жазбайды, оларды жаңа еңбек құру үшін пайдаланады. Соңғы пікірлер бойынша, ол Жаратылыс – Патшалар кітабындағы тарихты толықтыру, оны алмастыру немесе балама ретінде жазылған болуы мүмкін.

Тақырыптар

Пресвитериандық теолог Пол К. Хукер автордың тыңдаушыларға жеткізгісі келген қабылданған хабар теологиялық толғаныс екенін, «Израиль тарихы» емес екенін айтады: Құдай тарихта, әсіресе Израиль тарихында белсенді. Жеке патшалардың адалдығы немесе күнәлары Құдай тарапынан дереу сыйланып немесе жазаланады. (Бұл «Патшалар кітабы» теологиясымен қарама-қайшы, онда патшалардың сенімсіздігі Вавилон тұтқындығы арқылы кейінгі ұрпақтарға жазаланды). Құдай Израильді ерекше қарым-қатынасқа шақырады. Шақыру генеалогиялармен басталады, бірте-бірте назарды барлық адамзаттан жеке отбасыға, Яқуптың ұрпақтары – израильдіктерге аударады. «Нағыз» Израиль – Иерусалимдегі ғибадатханада (оңтүстік Яһуда патшалығында) Яхвеге құлшылық етуді жалғастыратындар, нәтижесінде тарихи Израиль патшалығының тарихы көбінесе назардан тыс қалады. Құдай Дәуіт пен оның әулетін Өзінің еркін орындаушылар ретінде таңдады. «Шежірелер кітабының» авторының айтуынша, Дәуіттің билігіндегі үш маңызды оқиға: Келісім жәшігін Иерусалимге әкелу, мәңгілік патшалық әулетін құру және ғибадатхананың құрылысына дайындық жасау. Құдай Иерусалимдегі ғибадатхана орнын, Құдайға құлшылық етуге арналған жерді таңдады. Ғибадатхананың құрылысына және оның құлшылық рәсімдеріне басқа мәселелерге қарағанда көбірек уақыт және кеңістік бөлінеді. Ғибадатхананың орталық ролін алға тарту арқылы, автор өз оқырмандарына жаңадан қайта салынған парсы дәуіріндегі Екінші ғибадатхананың да маңыздылығын көрсетеді. Құдай Израильде әрекет етуін жалғастыруда. Автордың қазіргі уақытын заңды ету үшін өткен уақыт пайдаланылады: бұл оның Сүлеймен салған ғибадатханаға көрсеткен егжей-тегжейлі назарынан, сондай-ақ өз ұрпағын алыс өткенмен байланыстыратын және осылайша қазіргі заман сол өткеннің жалғасы екенін мәлімдейтін генеалогиялар мен ұрпақтардан да көрінеді.