Кіріспе

Израиль пайғамбары
пайғамбар

Ишая (/uk//aɪ/'/z//aɪ//.//ə/ немесе /us//aɪ/'/z//eɪ//.//ə/; , Yəšaʿyāhū, "Яхве – құтқарушы"; сондай-ақ Исаия немесе Есаия деп те аталады) – б.з.б. 8 ғасырдағы Израиль пайғамбары, оның атымен Ишая кітабы аталған. Ишая кітабында Ишая "пайғамбар" деп аталады, бірақ Ишая кітабы мен нақты пайғамбар Ишая арасындағы байланыс өте күрделі. Дәстүрлі көзқарас бойынша, кітаптың барлық 66 тарауын бір адам – Ишая жазған, мүмкін б.з.б. 740 және б.з.б. 686 жылдар аралығында, шамамен 15 жыл үзіліспен. Тағы бір кең таралған пікірге қарағанда, кітаптың бірінші жартысының (1–39 тараулар) бір бөлігі тарихи пайғамбардан бастау алады, ол 100 жыл өткен соң Жосия патша тұсында жазылған прозалық түсіндірмелермен толықтырылған, ал кітаптың қалған бөлігі б.з.б. 6 ғасырдың соңындағы Вавилон тұтқындығына дейін және кейін жазылған (тарихи пайғамбардан шамамен екі ғасыр өткен соң), және бұл кейінгі тараулар оның болжамдарымен сәйкес болжамдар жасаған пайғамбарлар мектебінің жұмысын көрсетеді.

Өмірбаян

Ишая кітабының бірінші тарауында Ишаяның Яһуда патшалары Ұзияхтың (немесе Азарияхтың), Жотамның, Ахаздың және Езекияның тұсында пайғамбарлық еткені айтылған. Ұзияхтың билігі 52 жылға созылды, бұл шамамен б.з.д. 8 ғасырының ортасы болатын. Ишаяның қызметі Ұзияхтың өліміне бірнеше жыл бұрын, шамамен б.з.д. 740 жылдары басталған болуы мүмкін. Ол Манасаның тұсында да өмір сүрген болуы мүмкін. Осылайша, Ишая 64 жылға дейін пайғамбарлық еткен болуы мүмкін. Кейбір қазіргі заманғы түсіндірулерде Ишаяның әйелі, Дебора мен Хұлда сияқты, пайғамбарлық сыйға ие болғандықтан немесе жай ғана «пайғамбардың әйелі» болғандықтан «пайғамбар әйел» деп аталған. Олардың екі ұлы болды: үлкені Шиар Яшуб, яғни «Қалдық қайта оралады», ал кішісі Махер Шалал Хаш Баз, яғни «Жылдам тонау, жылдам олжа». Осыдан кейін Салмансер V Солтүстік Израиль патшалығын бағындыруға бел буды, Самарияны жаулап алып, қиратты және Ассирия тұтқындығын бастады. Ахаз патшалық құрған кезге дейін Яһуда патшалығы Ассирияның билігінен аман қалды. Бірақ Езекия таққа отырғаннан кейін «Ассирия патшасына қарсы» көтеріліс жасауға шақырылды және Мысыр патшасымен одақтастыққа түсті. Ассирия патшасы Яһуда патшасын қорқытып, жерін басып алды. Сеннахиримнің Леванттағы жорығы оның қуатты әскерін Яһудаға жеткізді. Езекия үмітін жоғалтып, Ассириялықтарға бағынды. Бірақ қысқа уақыттан кейін соғыс қайта басталды. Сеннахирим тағы да Яһудаға әскерін басқарып келді, оның бір бөлігі Иерусалимді қоршады. Осы кезде Ишая Езекияны Ассириялықтарға қарсы тұруға шақырды, сонда Сеннахирим Езекияға қорқыту хатын жіберді, оны ол «алдына» жайды. 2 Патшалар кітабының 19-тарауында (және 2 Шығармалар кітабының 32-тарауындағы осыған ұқсас баяндамада) Құдайдың періштесі Ассириялық әскерге шабуыл жасап, бір түндікте 185 000 әскерін өлтірді. «Грекиядағы Ксеркс сияқты, Сеннахирим Яһудадағы апаттың салдарынан ешқашан қалпына келмеді. Ол Яһудеяға да, Мысырға да қайтадан жорық жасамады». Езекияның қалған жылдары бейбіт өтті. Ишая осы жылдардың соңына дейін, мүмкін Манасаның тұсында да өмір сүрген болуы мүмкін. Оның қайда және қашан қайтыс болғаны туралы Библияда немесе басқа да бастапқы көздерде айтылмаған. Ишая кітабы, Еремия кітабымен бірге, еврей Библиясында «Құдайдың ашуын» тікелей бейнелеуімен ерекшеленеді, мысалы, Ишая 9:19-да айтылғандай: «Әлемнің ашуы арқылы жер қараңғылыққа толады, және халық отынның отынындай болады».

Христиан дінінде

Исаияның Көтерілуі, 1-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басы арасында жазылған христиандық псевдоэпиграфикалық мәтін, Исаияның зұлым жалған пайғамбармен кездесуі және Исаияның шейіт болуы туралы толық әңгіме береді – мұның ешқайсысы түпнұсқа Библиялық есепте келтірілмеген. Ниссалық Григорий (шамамен 335–395) пайғамбар Исаияның «Евангелиедегі діннің құпиясын басқаларға қарағанда толыққанды білгенін» сенді. Иероним (шамамен 342–420) де Исаия пайғамбарды жоғары бағалап, «Ол пайғамбардан гөрі Евангелист болды, себебі ол Мәсіх шіркеуінің барлық құпияларын соншалықты айқын сипаттады, сіз оның болашақ туралы болжам жасамай, өткен оқиғалардың тарихын жазғанын ойлайсыз» деді. Атап айтуға болады, Азап шеккен Қызметшінің әндері, христиандардың айтуынша, Иса Мәсіхтің өлімінің мәнін, мақсатын және егжей-тегжейін тікелей пайғамбарлықпен ашады. Исаия кітабынан Жаңа Өсиет жазушылары көп рет үзінді келтіреді. Жақияның Ізгі хабарында Исаия «Исаның даңқын көрді және Ол туралы айтты». Шығыс православие шіркеуі 9 мамырда Исаия пайғамбар мен Христофорды бірге құрметтейді. Исаия Рим-католик шіркеуінің 9 мамырдағы римдік мартирологиясында да тізілген. Мормон кітабында Иса Мәсіхтің «Исаияның сөздері ұлы» және Исаияның барлық болжамдары орындалды және орындалатын болады деген сөздері келтірілген. Мормон кітабы мен Дін және Келісімдер Ескі Өсиеттегі басқа пайғамбарлардан гөрі Исаиядан көбірек үзінді келтіреді. Сонымен қатар, Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің мүшелері шіркеудің 19-шы ғасырда Жозеф Смит құрғандығын Исаия 11-ші тарауының орындалуы, Мормон кітабының аудармасын Исаия 29-шы тарауының орындалуы, ал Соңғы күнгі қасиеттілердің ғибадатханаларын салуды Исаия 2:2-нің орындалуы деп есептейді.

Ислам діні

Ишая (إِشَعْيَاء) Құранда немесе Хадисте есіммен айтылмаған, бірақ мұсылмандық көздерде, мысалы, қисас әл-анбия және түрлі тәпсірлерде жиі пайғамбар ретінде кездеседі. Әл-Табари (310/923) Ишаяға қатысты ислами дәстүрлердің әдеттегі баяндамаларын ұсынады. Ол «Салават Далаил әл-Хайрат» кітабында пайғамбарлардың қатарында тізілген. Ибн Катир, Әбу Исхақ әл-Талаби және әл-Кисаи сияқты басқа ислами ғалымдар, сондай-ақ Мұхаммед Асад және Абдулла Юсуф Али сияқты заманауи ғалымдар да оны пайғамбар деп мойындайды. Мұсылман ғалымдарының пікірінше, Ишая Иса мен Мұхаммедтің келуін болжаған, бірақ Мұхаммедке жасалған сілтеме басқа діни ғалымдар арасында дау тудырады. Ишаяның ислами әдебиетіндегі хикаясын үш бөлікке бөлуге болады. Бірінші бөлік Ишаяның Езекия билік еткен кезде Яһудеядағы пайғамбар екенін көрсетеді; екінші бөлік 597 ж.б.д. Иерусалимді Сенахириб қоршаған кездегі Ишаяның іс-әрекеттерін баяндайды; үшінші бөлік елді алдағы құрып жою туралы ескертеді. Ислами дәстүрі бойынша, Езекия Ишаяның заманында Иерусалимде патша болған. Езекия Ишаяның кеңесін тыңдап, оған бағынған, бірақ Израильдегі дүрбелеңді тоқтата алмаған. Бұл дәстүр Езекияның адал адам болғанын және одан кейін жағдай нашарлағанын айтады. Патша қайтыс болғаннан кейін Ишая халыққа Құдайдан жазбауға кеңес берді және Израильді осы үнемі жасап келе жатқан күнә мен бойынсұнбаушылықтан тоқтауға шақырды. Мұсылман дәстүрі бойынша, Яһудеяның әділетсіз адамдары ашуға беріліп, Ишаяны өлтіруге тырысқан.

Рабби әдебиеттерінде

Яһуди раввиндерінің әдебиетінде Исаияға жасалған сілтемелер, Киелі кітап мәтінінде айтылғаннан гөрі кеңейтілген, толықтырылған және қорытындыларға толы әртүрлі түсіндірмелерді қамтиды.

Шығуы және қызметі

Ежелгі раввиндердің айтуынша, Ишая Яһуда мен Тамардың ұрпағы болған, ал оның әкесі Амос патша Амасияхтың ағасы болған. Мидраш айтуынша, Ишая зерттемесінде жүргенде Құдай: «Кімді жіберейін?» деген сөзді естіген. Сонда Ишая: «Міне, менмін, мені жібер!» деді. Сол кезде Құдай оған: «Менің халқым қиын және сезімтал; егер олардың қорлауына, тіпті соққысына дайын болсаң, Менің хабарымды қабылдай аласың; әйтпесе, одан бас тартқаның жөн» деді. Ишая бұл міндетті қабылдап, Израильді қорғаған және оның күнәларын кешіруді жалбағандықтан, пайғамбарлардың арасында ең сабырлысы және ең патриоттығы болды. Ишая «Мен таза емес еріндері бар халықтың арасында тұрып жатырмын» дегенде, Құдай оны Өз халқы туралы мұндай сөздер айтқаны үшін сөккен. Тағы да басқа мәліметтерде Ишаяның Манаса патшаның анасынан әкесі болғаны айтылады, бұл оның қызы Ефсиба 2 Патшалар кітабының 21:1 аятындағы патшайым болғанын және оның күйеуі патша Хизия болғанын көрсетеді. Ефсибаның аты Ишая кітабының 62-тарауында Яхвеге қайта оралуынан кейін Сионның символдық аты ретінде қолданылған.

Өлімі

Талмудта Симеон бен Аззай атты раввиннің Иерусалимде Манаса патшаның Ишая пайғамбарды өлтіргені туралы жазба тауып алғаны айтылады. Манаса патша Ишаяға былай деді: "Сенің ұстазың Мұса: "Ешкім Құдайды көріп тірі қала алмайды" деді, ал сен: "Мен Раббыны тағында отырған күйінде көрдім" дейсің" және Деутериономия мен Ишая кітабының 40-тарауы, сондай-ақ, Шығу кітабының 33-тарауы мен 2 Патшалар кітабы арасындағы қайшылықтарды көрсетті. Ишая: "Мен оның түсіндірмелерін қабылдамайтынын білемін, неге оның кінәсін арттырайын?" деп ойлады. Содан кейін ол тетраграмматонды айтты, бір кедр ағашы ашылды және Ишая оның ішіне жоғалып кетті. Манаса патша кедрді кесуге бұйырды, ара оның аузына жеткенде Ишая қайтыс болды. Осылай ол "Мен лас еріндері бар халықтың арасында тұрамын" дегені үшін жазаланды. Осы аңыздың сәл өзгеше нұсқасы Иерусалим Талмудында келтірілген. Сол нұсқа бойынша Ишая Манаса патшадан қорқып кедр ағашына тығылған, бірақ оның киімінің жиектері оның қайда екенін көрсетті, және Манаса патша ағашты екіге бөлуге бұйырды. Ишаяға арналған Таргумның Жолович келтірген бір бөлігінде Ишая қуғыншыларынан қашып ағашқа паналағанда, ағаш екіге бөлінген кезде пайғамбардың қаны шашырап шыққаны айтылған. Ишаяның шейіт болуы туралы аңыз арабтар мен христиандарға тарады, мысалы, Александрия епископы Афанасий (318 ж.) "Ишаяны арамен кесіп өлтірген" деп жазды.

Археология

2018 жылдың ақпан айында археолог Эйлат Мазар өзінің және командасының Иерусалимдегі ғибадатхана тауының оңтүстігіндегі Офель қазбалары кезінде "[Ишаяға нви] тиесілі" деп жазылған кішкентай мөрдің ізін тапқанын жариялады (қайта құрастырылып, "[Ишая пайғамбарға тиесілі]" деп оқылуы мүмкін). Бұл кішкентай мөр 2015 жылы сол команданың "[Яһуда патшасы Езекияға тиесілі]" деген жазуы бар толық сақталған мөр табылған жерден "шамамен үш метрдей қашықтықта" табылған. Палео-еврей алфавиті бойынша "Ишая" есімі анық болғанымен, мөрдің төменгі сол жағындағы зақымдану "пайғамбар" сөзін немесе "Нави" есімін растауға кедеріл келтіреді, бұл мөрдің шынымен Ишая пайғамбарға тиесілі ме деген күмән тудырады.