Кіріспе
Геологияда, ыстық нүктелер (немесе ыстық нүктелер) – қоршаған мантияға қарағанда аномалиялық түрде ыстық негізгі мантиямен толықтырылатын жанартаулық аймақтар. Гавай, Исландия және Йеллоустоун ыстық нүктелері мысалға келтіріледі. Ыстық нүктенің Жер бетіндегі орны тектоникалық тақталардың шекараларына тәуелді емес, сондықтан тақталар олардың үстінен жылғанда жанартаулар тізбегі пайда болуы мүмкін. Олардың пайда болуын түсіндіруге бағытталған екі гипотеза бар. Біреуі, ыстық нүктелер ядро-мантия шекарасынан термиялық диапирлер түрінде көтерілетін мантиялық қауырсындарынан туындайды дегенді ұсынады. Балама пластина теориясы бойынша, ыстық нүктенің астындағы мантиялық көз аномалиялық түрде ыстық емес, керісінше, үстіңгі қабық әлсіз немесе жұқа болып келеді, бұл литосфераның кеңеюіне және балқыған заттың тереңдіктен пассивті түрде көтерілуіне мүмкіндік береді.
In geology, hotspots (or hot spots) are volcanic locales thought to be fed by underlying mantle that is anomalously hot compared with the surrounding mantle. Examples include the Hawaii, Iceland, and Yellowstone hotspots. A hotspot's position on the Earth's surface is independent of tectonic plate boundaries, and so hotspots may create a chain of volcanoes as the plates move above them. There are two hypotheses that attempt to explain their origins. One suggests that hotspots are due to mantle plumes that rise as thermal diapirs from the core–mantle boundary. The alternative plate theory is that the mantle source beneath a hotspot is not anomalously hot, rather the crust above is unusually weak or thin, so that lithospheric extension permits the passive rising of melt from shallow depths.
Шығу тегі
Ыстық нүктелер тұжырымдамасының бастауы 1963 жылы Дж. Тузо Уилсонның жұмысында жатыр, ол Гавай аралдарының пайда болуын жер беті астындағы ыстық аймақтан тектоникалық плитаның баяу қозғалысынан туындады деп жорамалдаған. Кейіннен ыстық нүктелер Жердің ядро-мантия шекарасынан көтерілетін ыстық мантия ағындарымен қоректендіріледі деп болжалды, бұл құрылым мантиялық қауырсын деп аталады. Мұндай мантиялық қауырсындардың бар-жоқтығы Жер ғылымындағы маңызды дау-дамайдың нысаны болды, бірақ қазір эволюциялық теорияға сәйкес келетін сейсмикалық суреттер пайда болды. Кез келген жерде, егер вулканизм құрылысшыл немесе қиратушы плита шегімен байланысты болмаса, оның пайда болуын түсіндіру үшін ыстық нүкте тұжырымдамасы қолданылды. Мысалы, Courtillot және басқалардың шолу мақаласында айтылғандай, Йеллоустоун кальдерасы геологиялық тарихтағы ең күшті жанартаулық жарылыстардың нәтижесінде пайда болды. Алайда, риолит толығымен атылғаннан кейін, литосферадағы жарықтар арқылы көтерілетін базальттық магманың жарылысы болуы мүмкін. Бұл құбылыстың мысалы – Британдық Колумбиядағы Ильгачуз жотасы, ол трахит пен риолиттің күрделі жарылыс сериясы және базальттық лава ағындарының кейінгі экструзиясы арқылы қалыптасқан. Ыстық нүктелер гипотезасы қазір мантиялық қауырсын гипотезасымен тығыз байланысты, сондай-ақ сейсмикалық суреттеулердің дамуымен де байланысты. Қазіргі уақытта мантиялық қауырсындар бастапқыда болжалғаннан әлдеқайда күрделі және бір-бірінен тәуелсіз қозғалады екені анықталды, бұл байқауларды түсіндіру үшін қолданылады.