Кіріспе
13 ғасырдағы эфиопиялық монах және усақ тіршілікке шегінуші
Абуне Текле Хайманот (Геэз: አቡነ ተክለ ሃይማኖት; Копт шіркеуінде Эфиопияның қасиетті Такла Хайманот деп белгілі; 1215 – 1313) – эфиопиялық қасиетті және монах, көбінесе усақ тіршілікке шегінуші ретінде құрметтеледі. Ол Эфиопияның Абунасы болды және өзінің туған Шева провинциясында ірі монастырь құрды. Текле Хайманот эфиопиялықтардың арасында да, одан тыс жерлерде де танымал болған жалғыз эфиопиялық қасиетті адам болып ерекшеленеді. «Текле Хайманот Рим мен Мысыр сияқты шетелдік шіркеулерде ресми түрде тойланатын жалғыз эфиопиялық әулие». Оның мерекесі 30 тамыз (Эфиопия күнтізбесі бойынша Нехаса 24), ал Эфиопия күнтізбесі бойынша әр айдың 24-і Текле Хайманотқа арналған.
Ерте өмір
Текеле Хайманот Шеваның шығыс шетінде орналасқан Селале ауданындағы Зорареде дүниеге келген. Ол дін қызметкері Цега Зеабтың (ጸጋ ዘአብ) ("Құдайдың рақымы") және оның әйелі Эгзие Хараяның ("Құдайдың таңдауы"), сондай-ақ Сара деп те белгілі, ұлы болды. Текеле Хайманоттың туғаннан кейін балалары болмаған ата-анасы алғашқы ұлын Құдайға арнауға уәде берген еді. Текеле Хайманот этникалық тұрғыдан амхара болды, ал оның 13-14 ғасырлардағы өмірбаяны Бете Амхараның тарихын біздің заманымызға дейінгі 9 ғасырдың ортасына дейін жетеді. Оның жас кезінде Шеваны Жама өзенінен әрі орналасқан Дамоттың бұтқа табынушы патшасы Матоломи бірнеше рет шабуылға алды. Матоломидің ең танымал шабуылдарының бірі – Эгзие Хараяның ұрлануына әкелген шабуыл; Архангел Михаилның араласуы арқасында ол Цега Зеабпен қайта қосылған деп айтылады. Матоломи олардың қашып бара жатқанын білгенде, оларға бағытталған найзасын лақтырды, бірақ найза кері бұрылып, оның өзіне тиіп өлтірді. Текеле Хайманоттың Матоломи патшамен болған қарым-қатынасын сипаттайтын осындай бірнеше әңгімелер бар, олардың кейбіреулері тарихи құндылығы жағынан төмен. Оның әкесі Текеле Хайманотқа алғашқы діни білім берді, ал кейін ол египеттік епископ Кирилл (копт тілінде Киролос деп аталған) тарапынан дін қызметкері болып тағайындалды.
Кейінгі мансап
Өміріндегі алғашқы маңызды оқиға – 30 жасында Текле Хайманоттың солтүстікке барып, одан әрі діни білім алуы болды. Оның саяхаты Селаледен Гряряға, содан кейін Кататаға, Дамотқа, Амхараға дейін созылды. Шеваға келгеннен кейін ол солтүстік провинцияларда христиан дінінің жаңару рухын таныстырды. Ол Селале мен Гряря арасындағы орталық аймақта қоныстанды және 1284 жылы Дебре Атсбо монастырына (XV ғасырда Дебре Либанос деп қайта аталды) негіз салды. Бұл монастырь Эфиопияның ең маңызды діни орталықтарының біріне айналды, көптеген шағын монастырьлар құрғаннан басқа, оның игумені Эчеге деп аталатын Эфиопия шіркеуінің маңызды басшыларының бірі болды, ол Абунадан кейін екінші орында тұрды. Текле Хайманот осы монастырь негізделгеннен кейін 29 жыл өмір сүрді, император Ведем Арадтан бір жыл бұрын қайтыс болды; осылайша Текле Хайманоттың өлімі 1313 жылға сәйкес келеді. Ол алғаш рет жалғыз тұрған үңгіріне жерленді; шамамен 60 жыл өткен соң ол Дебре Либаносқа қайта жерленді. 1950 жылдары император Хайле Селассие Дебре Либанос монастырында әулиенің қабірі орналасқан жерге жаңа шіркеу салды. Бұл орын бүгінгі күнге дейін қастерлі қасиетті саяхат орыны болып табылады және Эфиопияның көптеген азаматтары үшін сүйікті жерлеу орны саналады.
Once in Shewa, he introduced the spirit of renewal that Christianity was experiencing in the northern provinces. He settled in the central area between Selale and Grarya, where he founded in 1284 the monastery of Debre Atsbo (renamed in the 15th century Debre Libanos). This monastery became one of the most important religious institutions of Ethiopia, not only founding a number of daughter houses, but its abbot became one of the principal leaders of the Ethiopian Church, called the Echege, second only to the Abuna. Tekle Haymanot lived for 29 years after the foundation of this monastery, dying in the year before Emperor Wedem Arad did; this would date Tekle Haymanot's death to 1313. He was first buried in the cave where he had originally lived as a hermit; almost 60 years later he was reinterred at Debre Libanos. In the 1950s, Emperor Haile Selassie constructed a new church at Debre Libanos Monastery over the site of the Saint's tomb. It remains a place of pilgrimage and a favored site for burial for many people across Ethiopia.
Кейінгі дәстүрлер
Текле Хайманот көбінесе арқасында қанаттары бар, бір аяғы ғана көрінетін қарт адам ретінде бейнеленеді. Бұл танымал бейненің бірнеше түсіндірмесі бар. К. Ф. Беккингем мен Г. В. Б. Хантингфорд бір әңгімені айтады, онда әулие «шамамен 34 жыл бойы тым ұзақ тұрғандықтан, бір аяғы сынды немесе шайтан оның дұғасын тоқтатуға тырысқанда кесілді, содан кейін ол 7 жыл бойы бір аяғымен тұрды». Пол Б. Хензе оның жоғалған аяғын «сол төменгі бұрышта матаға оралған» деп сипаттайды. Саяхатшы Томас Пакенхам Дебре Дамоның преорынан Текле Хайманоттың қанаттарын қалай алғанын білді: Бір күні ол Иерусалимге барып, Гетсимани бағын және Голгофа деп аталатын бас сүйегі төбесін көруді жоспарлаған. Бірақ Шайтан (Сытан) Текле Хайманоттың қасиетті жерге сапарын тоқтатуды ниеттенді, және Текле Хайманот төмен түсіп бара жатқанда, жартастан жерге дейін созылған арқанды кесіп тастады. Содан кейін Құдай Текле Хайманотқа алты қанат берді, ол төменгі аңғарға ұшып кетті. Сол күннен бастап Текле Хайманот бұлттардың үстінен Иерусалимге ұшақ сияқты ұшып барады. Көптеген дәстүрлер бойынша, Текле Хайманот Сагве әулетінің екі ғасырлық билігінен кейін Соломон әулетінің монархиясы ретінде қайта жаңғырған Екуно Амлақтың билікке келуінде маңызды рөл атқарды, бірақ Таддесе Тамрат сияқты тарихшылар бұл кейінірек ойлап табылған нәрсе деп санайды. (Кейбір көне дәстүрлер Ияс Мо’аға осы құрметті тағайындайды.) Тағы бір дәстүрге сәйкес, Текле Хайманот – Эфиопияда туған және эфиопиялық болған жалғыз Лек’е П’ап’а. Эфиопияның христиан халқы мен епископтары Текле Хайманотты Эфиопияның Лек’е П’ап’асы болуға шақыруға ниеттенді. Александрия патриархы жіберген жаңа Лек’е П’ап’а Абуна Йоханнес Мысырдан Эфиопияға келгеннен кейін, ол бөлінуге шешім берді: Эфиопияның бір бөлігі Текле Хайманотқа, ал екінші бөлігі өзіне. Бірақ Текле Хайманот енді Лек’е П’ап’а ретінде жоғары мәртебеге ие болғысы келмеді және қайтадан монах болу үшін лауазымынан бас тартты. Бұл әулие туралы бірнеше агиография жазылған. Г. В. Б. Хантингфорд екі түрлі гадлатты атап өтеді: «біреуін 15 ғасырдың бірінші ширегінде Вальдибалық Абба Самуил жазды, ал екіншісін 16 ғасырдың басында Дебре Либаностың Гибра Маскел жазды». Е. А. Уоллис Бадж үшінші бір кітапты аударды, ол «Тәкла Хайманоттың өмірі» деп аталады, және оның авторы Тәкла Сион болып саналады. Тесфайе Гебре Мариам осы нұсқаларға Дебре Либанос монастырында танымал болған және гадланың басқа нұсқаларына қарағанда әулиенің өмірі туралы көбірек мәліметтерді қамтитын тағы бір нұсқаны қосты, және Тесфайе оның авторы Ичеге Йоханнис Кема екенін растады.
One day he said he would go to Jerusalem to see the Garden of Gethsemane and the hill of the skull that is called Golgotha. But Shaitan (Satan) planned to stop Tekla Haymanot going on his journey to the Holy Land, and he cut the rope which led from the rock to the ground just as Tekla Haymanot started to climb down. Then God gave Tekla Haymanot six wings and he flew down to the valley below and from that day onwards Teklahaimanot would fly back and forth to Jerusalem above the clouds like an aeroplane. Many traditions hold that Tekle Haymanot played a significant role in Yekuno Amlak's ascension as the restored monarchy of the Solomonic dynasty, following two centuries of rule by the Zagwe dynasty, although historians like Taddesse Tamrat believe these are later inventions. (A few older traditions credit Iyasus Mo'a with this honour.) Another tradition credits Tekle Haymanot as the only Lek'e P'ap'as of Ethiopia who was born in Ethiopia and who was Ethiopian. The Christian population and Bishops of Ethiopia wanted Tekle Haimanot to become the Lek'e P'ap'as of Ethiopia. After the new Lek'e P'ap'as Abuna Yohannes from Egypt sent by the Patriarch of Alexandria arrived at Ethiopia he decided to separate: One part of Ethiopia to Tekle Haimanot and one part to himself, but Tekle Haimanot didn't want the high rank as Lek'e P'ap'as anymore and retired from his position to become a monk again. A number of hagiographies of this saint have been written. G. W. B. Huntingford mentions two different gadlat: "one written by Abba Samuel of Waldiba in the first quarter of the 15th century and the other by one Gibra Maskel of Debre Libanos early in the 16th century". E. A. Wallis Budge has translated a third one, entitled The Life of Täklä Haymanot, which is attributed to one Täklä Sion. Tesfaye Gebre Mariam adds to these another version, popular at the monastery of Debre Libanos and containing far more details of the saint's life than any other version of the gadla, and which Tesfaye confirmed was written by Ichege Yohannis Kema.