Кіріспе

Магмалық тау жынысының түрі

Диабаз (/d/aɪ/.ə/,/b/eɪ/s/), сондай-ақ долерит (/d/ɒ/l/.ə/,/r/aɪ/t/) немесе микрогаббро деп аталады. Бұл мафикалық, толық кристалды, субвулканикалық тау жынысы, вулканиялық базальтқа немесе плутондық габброға балама болып табылады. Диабаздық жарықтар мен интрузиялар әдетте беткі қабаттарда орналасқан және көбінесе тахилит (қою мафикалық шыны) қамтитын, ұсақ түйірлі немесе афаниттік салқындатылған жиектерімен сипатталады. Диабаз Солтүстік Америкадағы артық қолданылатын атау, ал долерит – ағылшын тілді елдердің қалған бөлігіндегі артық қолданылатын атау, кейде диабаз аталымы өзгерген долериттер мен базальттарды білдіреді. Кейбір геологтар шатасуды болдырмау үшін микрогаббро атауын қолдануды ұсынады. Диабаз атауы француз тіліндегі diabase сөзінен, ал түп нұсқасы грек тіліндегі διάβασις – "өтпе жол, кешу" деген мағынаны білдіреді. Долерит атауы француз тіліндегі dolérite сөзінен, грек тіліндегі doleros ("алдаушы, жаңылыстырушы") сөзінен шыққан, себебі оны диоритпен шатастыру оңай еді.

Петрографиялық

Диабаз әдетте эвгедральды тікбұрышты плагиоклаз кристалдарының (62%) ұсақ бірақ көзге көрінетін текстурасына ие, олар клинопироксеннің (әдетте авгит, 20–29%), аз мөлшерде оливиннің (3%-ға дейін, оливин диабазында 12%-ға дейін), магнетит (2%) және ильменит (2%) араласқан ұсақ матрицасында орналасқан. Қосымша және өзгерген минералдарға мүйізді бленд, биотит, апатит, пиротит, халкопирит, серпентин, хлорит және кальцит жатады. Текстура диабазалық деп аталады және диабаздарға тән. Бұл диабазиялық текстура интерстициалдық деп те аталады. Фелдспар анортитке (албитке қарама-қарсы) бай, плагиоклаз анортит-альбит қатты ерітінділер қатарының кальцийлік соңғы мүшесі, көбінесе лабрадорит.

Орналасқан жерлер

Диабаз әдетте кішірек, салыстырмалы түрде терең емес, шұңқырлар мен қабырғалар сияқты интрузивті денелерде кездеседі. Диабаздық бөгеттер жер қыртысының кеңейтілген аймақтарында кездеседі және көбінесе бір жанартау орталығынан сәулеленетін жүздеген жеке бөгеттердің немесе қабырғалардың жиынтығында кездеседі. Нью-Йорк қаласының жанындағы, Нью-Йорк штатындағы, АҚШ-та Гудзон өзеніндегі Нью-Джерси палисадасын құрайтын Палисадалар сөресі диабаздық қабырғаға мысал болып табылады. Британдық Үшінші дәуірлік жанартау провинциясының бөгеттер кешеніне Шотландияның батысындағы Скай, Рам, Мулл және Арран, Ирландияның Слив Гуллион аймағы, сондай-ақ Солтүстік Англиядан Мидлендс аймағына қарай созылатын долериттік бөгеттер тобырлары кіреді, мысалы, Роули Раг. Қырым дәуірінің соңында пайда болған Үндістанның Декан тұзақтарының бөліктері де долериттен тұрады. Бұл минерал Венесуэла жағалауындағы Кюрасао аралының үлкен бөлігінде де кең таралған. Диабаздық бөгеттердің тағы бір мысалы Орталық Африкадағы Чадтың Гера массивіне қарасты Монго аймағында табылды. Калифорнияның Өлім аңғары аймағында кембрийге дейінгі диабаздық интрузиялар доломиттен экономикалық маңызы бар талк кен орындарын жасады. Германияның орталық бөлігіндегі Тюрингиялық-Франкониялық Вогтланд тақта тауларындағы диабаз толығымен девон дәуіріне жатады. Олар, әсіресе Вогтландта, ерекше дөңгелек ландшафттарды құрайды. Геотуристерді қызықтыратын орындардың бірі – Саальбургке жақын орналасқан Стейннер Роза, лавалық жастықтардың әсерінен пайда болған қазіргі пішінімен табиғи ескерткіш болып табылады.

Гондвана және Австралия

Оенпелли долериті интрузиясы деп аталатын геологиялық құбылыс шамамен 1,720 миллион жыл бұрын Солтүстік территориядағы Арнем жерінің батысында болды, нәтижесінде Оенпелли долеритінің қисық тізбектері пайда болды. Арнем жерінің солтүстік жағалауында, Эльчо аралының аборигендік атауымен байланысты "Галивинку долериті" деп аталатын "жер асты радиалды дамбалар жиынтығы" Гоув түбегінде орналасқан және Арафура теңізі мен Вессел аралдарында, соның ішінде Эльчо және Милинби аралдарында жалғасады. Батыс Австралияның Йилгарн кратонында, протерозойлық ұзын долериттік бөгет – Норсеман-Вилуна көк тас белдеуі, Норсеман мен Калгурли арасындағы аллювиалды емес алтын кен аймағымен байланысты, оған Австралиядағы ең ірі алтын кені – Супер Пит алтын кені кіреді. Норсеман-Вилуна белдеуінің батысында Yalgoo Singleton көк тас белдеуі орналасқан, онда күрделі долериттік дамбалар жиынтығы вулканикалық-кластикалық шөгінділерді жасырады. Алтын миль сияқты ірі долериттік интрузиялар дөңгелек дән текстурасын көрсете алады және интрузияның ені бойынша петрографиялық және геохимиялық әртүрліліктерді көрсетеді. Оңтүстік жарты шардағы Гондвана суперконтинентінің юралық айырылысымен байланысты кең мафикалық вулканизм/плутонизм аймақтарына көптеген ірі диабаз/долериттік интрузиялар мен дамбалар жиынтығы кіреді. Оларға Оңтүстік Африканың Кару долериттері, Антарктиданың Феррар долериттері жатады, ал олардың ішіндегі ең үлкені, әлемдегі ең кең долериттік формациясы Тасманияда табылады. Мұнда, бірнеше магмалық ошақтардан Перм және Триас кезеңдерінің жұқа қабаттарына енген магманың көлемі миллион жыл ішінде 40 000 текше километрден асып кеткен болуы мүмкін. Тасманияда долерит ландшафттың көп бөлігін, әсіресе альпілік аймақтарды құрайды және бағаналы біріктірудің көптеген мысалдарына ие. Ерте юралық белсенділік Сиднейдегі Проспектте долерит интрузиясының пайда болуына әкелді, ал жол құрылысына және басқа да құрылыс материалдарына арналған базальт карьері 180 жылдан бері маңызды қызмет болып табылады.

Қолдану

Диабаз ұнтақталып, жол төсемдері, ғимараттар, теміржол төсемдері (теміржол балласы) және бөгеттер мен су бұру қорғағыштары үшін құрылыс материалы ретінде қолданылады. Диабазды қабір тастары мен ескерткіштер жасауға кесуге болады; Теңіз жаяу әскері соғыс ескерткішінің негізі қара диабаз "гранитінен" (коммерциялық термин, нағыз гранит емес) жасалған. Диабаз ас үй дастархандарына, ғимараттардың қаптама тастарына және төсемеге орнату үшін де кесіледі. Диабаз сондай-ақ жергілікті құрылыс тасы ретінде қолданылады. Тасманияда, ол ең көп кездесетін тау жыныстарының бірі болғандықтан, оны құрылысқа, ландшафтық дизайнда және құрғақ таспен ферма қабырғаларын салуға пайдаланады. Солтүстік Ирландияның Солтүстік Даун округінде "долерит" Скрабо құмтасымен бірге Маунт Стюарт сияқты ғимараттарда қолданылады, себебі екеуі де Скрабо төбесінен қазылып алынады. Ежелгі египеттіктер диабаз шарларын жұмсақ (бірақ әлі де қатты) тастарды өңдеу үшін соққы құралы ретінде пайдаланған.