Кіріспе

Француз жазушысы, зерттеуші, табиғатты зерттеуші, зоологиялық коллекционер, жазушы және орнитолог Франсуа Левайян (туған Вальян, кейінірек Ле Вальян, "Батыл") (6 тамыз 1753 – 22 қараша 1824) – француз жазушысы, зерттеуші, табиғатты зерттеуші, зоологиялық коллекционер, саяхаттар туралы жазушы және белгілі орнитолог. Ол Африкадан жинаған құстар негізінде көптеген жаңа құс түрлерін сипаттады, ал бірнеше құсқа оның есімі берілді. Ол құстарды бейнелеу үшін алғашқылардың бірі болып түрлі-түсті суреттерді пайдаланды және Карл Линней енгізген екі атаулы номенклатураға қарсы болды, оның орнына ерекше африкалық бүркіт үшін "тұмбалағыш немесе тар себізбен жүруші" деген мағына беретін бательер сияқты сипаттамалық французша атауларды қолдануды ұсынды.

Өмір

Франсуа Вайлант Голландиялық Гвиананың (Суринам) астанасы Парамарибода дүниеге келді. Ол Николас Франсуаның ұлы, Мец қаласынан шыққан француз заңгері, анасы Катерина Жозефинамен қашып кеткен соң ол жерге барып, француз консулы қызметін атқарған. Франсуа орманның арасында өскендіктен, жергілікті фаунаға қызығушылық танытып, құстар мен жәндіктерді жинаған. Оның отбасы 1763 жылы Францияға қайтып келді. 1772 жылы Франсуа Мецтегі кавалерия полкіне офицер-кадет ретінде қабылданды, бірақ бойы жеткіліксіз болғандықтан офицерлік лауазымға ие бола алмады. 1773 жылы Сюзанна де Нурға үйленді. Ол құстар мен жануарлардың табиғи ортадағы өмірін зерттеуге бел буды. Сол кезде Оңтүстік Африка салыстырмалы түрде беймәлім және экзотикалық аймақ болатын, ол 1784 жылдың шілдесіне дейін ғылыми қауымдастықта өзінің айбырын орнатарлық үлгілерді жинады.

Еуропаға оралу

Қайтып келгеннен кейін ол "Африка ішіндегі саяхат" (1790, 2 томдық) және "Африка ішіндегі екінші саяхат" (1796, 3 томдық) еңбектерін жариялады. Екеуі де Еуропа бойынша бестселлерге айналып, бірнеше тілге аударылды. Оның қолжазбаларын Казимир Варон өңдеді. Бірінші кітаптың сәттілігі оны екінші саяхатын сипаттауда көбірек қиялдануға итергендігі айтылады, оның көп бөлігі көркем әңгіме деп есептеледі. 1798 жылдың мамыр айында Фойо қайтыс болғаннан кейін Левалянт Роза Дубуше атты жас әйелмен бірге өмір сүрді, олардан төрт бала дүниеге келді. 1824 жылы Ла-Нуэде қайтыс болды. Оның төрт ұлы француз армиясында қызмет етіп, барлығы Құрметті легион орденін алды. Ол қайтыс болған кезде, отбасының тегі Левалянт болып бекітілді. Фойо отбасы арқылы ол француз ақыны Шарль Бодлердің әжесінің інісі болды, ол жас студент кезінде Левалянтты зейін қойып оқыған.

Үлгілер

Левалянттың өмірінде коллектор ретіндегі даңқы Францияға алғашқы жираф қаңқасын әкелгеніне негізделген. Ол сонымен қатар Париж Табиғи тарих мұражайына маңызды коллекциясын сатты, оның ішінде Bluebuck, Африка құстарының үлкен коллекциясы, сондай-ақ жәндіктер және Бекуердің арсенді сабынының құпиясы бар еді, ол 1950 жылдарға дейін таксидермияда кеңінен қолданылды. Экспедицияны қаржылаған Якоб Темминкке 2000-нан астам құс терісі жіберілді, оларды кейіннен оның ұлы Коенрад Якоб Темминк зерттеді және Лейдендегі мұражай коллекциясына қосты. Басқа да үлгілер Джоан Рейдің кабинетінде, Брюкелерварт мырзасының (1737-1823) қорында сақталды. Бұл коллекция 1820 жылдардың соңында Rijksmuseum van Natuurlijke Historie мұражайы сатып алды, ол қазір Лейдендегі Naturalis болып табылады.

Саяхатшы және этнограф

Африкаға саяхатшы ретінде Левальянт африкалықтарды көңілжасығандықпен сипаттауға ұмтылды. Ол Руссоның "асыл жабайы" идеясын және өркениетті айыптауын қабылдады. Өзінің "готтентот" серігі Клаасты өзінің бауыры және теңдесі деп атады, сондай-ақ батыс зерттеушісі мен жергілікті адам арасындағы жақын қарым-қатынасты алғашқылардың бірі болып сипаттады. Левальянт саяхаты барысында Кис деп атаған шақма бабуинын алды. Ол Киспен тамақ бөлісіп, сусын ішкенін, оны көптеген адамдардан да адал, қарапайым жан деп есептегенін жазды. Наринаның сұлулығын сипаттап, жас гонаква әйеліне гүлдің атын берді. Оның олардың тартысуын бейнелеуі Оңтүстік Африканың алғашқы романдарына әсер етті, бірақ кейінірек отарлық кезеңде мұндай қарым-қатынастар қоғамдық жағынан қабылданбады. Нарина бейнесі басқа саяхатшылардың баяндамаларындағы Таитидің экзотикалық сұлулығының әсерінен туған болуы мүмкін. Ол Сара Баартман, "готтентот Венерасының" алдашысы болды. Левальянт голланд қоныс салушыларын жағымсыз бағалап, олардың жергілікті халыққа қатыгездікпен қарағаны үшін айыптады. Батыл тәжірибеші ретінде, ауырғанда готтентот емшісіне өзін емдеуге рұқсат берді және сәтті емделуі туралы жазды. Оңтүстік Африканы аралап, жабайы табиғатты бақылап, өзі және адамзат туралы ойлармен жүрген Левальянт саяхат әдебиетінің жанрын қалыптастырды, сондай-ақ араб тілінен шыққан сөзді пайдаланбаса да, жабайы табиғатқа "сафари" идеясын ойлап тапты.

Мұра

Оңтүстік Америка балығы Brachyplatystoma vaillantii оның құрметіне аталған.