Кіріспе

Артур Кольман Данто (1 қаңтар 1924 - 25 қазан 2013) – американдық өнер сыншысы, философ және Колумбия университетінің профессоры. Ол «The Nation» журналында ұзақ жылдар бойы өнер сыншысы болғандығымен және философиялық эстетика мен тарих философиясы саласындағы еңбектерімен әйгілі болды, сонымен қатар іс-қимыл философиясы сияқты көптеген салаларға маңызды үлес қосты. Оның қызығушылықтарына ой, сезім, өнер философиясы, бейнелеу теориялары, философиялық психология, Гегельдің эстетикасы, сондай-ақ философтар Фридрих Ницше және Жан-Поль Сартр кіретін.

Өмір және мансап

Данто 1924 жылғы 1 қаңтарда Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында дүниеге келді және Детройт қаласында өсті. Ол реформашы яһуди отбасында тәрбиеленді. Армияда екі жыл қызмет еткеннен кейін Данто Уэйн университетінде (қазіргі Уэйн мемлекеттік университеті) өнер және тарихты оқыды. Оқу кезінде суретші болуды жоспарлаған және 1947 жылы экспрессионизм стилінде гравюралар жасауды бастады (қазір бұл туындылар өте сирек кездеседі). Кейін Колумбия университетінде философия бойынша аспирантураға түсті және 1951 жылы Колумбияға оқытуға оралды. Данто 2013 жылғы 25 қазанда 89 жасында Нью-Йорк қаласындағы Манхэттенде қайтыс болды. Ғылым эмпирикалық мәселелермен айналысса, Дантоның пікірінше, философия тәжірибеден тыс жатқан көзге көрінбейтін айырмашылықтарды зерттейді. Ноэль Кэрролл, өнер сыншысы ретінде жазғанда, Дантоның антропологиясын сынап, Данто "адамдарды негізінен бейнелеу жүйелері деп есептегенін" айтады.

"Өнер әлемі" және өнердің анықтамасы

Данто өнердің институционалдық анықтамасының негізін қалады, ол жиырмасыншы ғасыр өнерінің пайда болуымен туындаған сұрақтарға жауап беруге бағытталған. "Өнер" терминінің анықтамасы үнемі дау тудырады, сондай-ақ көптеген кітаптар мен журналдарда "Өнер дегеніміз не?" деген сұраққа жауап іздеу жөніндегі пікірталастар жарияланып келеді. Өнерді жіктеу туралы дауларда Данто дәстүрлі көзқарас ұстанады. Дәстүрлі емес анықтамалар эстетика сияқты ұғымды өнер құбылысын түсіндіру үшін өзіндік қасиет ретінде қарастырады. Ал дәстүрлі анықтамалар эстетикалық, формальды немесе экспрессивтік қасиеттерді өнерді анықтаудағы маңызды элемент деп санамайды, керісінше институционалдық немесе тарихи тұрғысынан "өнер" – негізінен социологиялық категория дейді. Дантоның "өнердің институционалдық анықтамасы" бойынша, өнер мектептері, мұражайлар мен суретшілер өнер деп санайтын нәрсе – өнер болып есептеледі, ешқандай қосымша формальды анықтама қажет емес. Данто осы тақырыпта бірнеше еңбегінде жазған, ал толыққанды талдауын "Көпшіліктің әдеттегі бейнесі" кітабында табуға болады. Данто былай деді: "Өнер туындысы – берілген мағынаның іске асырылуы". Сондай-ақ Данто "Вирь" журналында: "Мазмұнынан басқа сын, шын мәнінде, іске асыру тәсіліне бағытталған" деді. 1964 жылғы "The Artworld" эссесінде Данто "өнер әлемі" терминін енгізді (ол бұрынғы "сән әлемінен" ерекшеленеді, бірақ мағынасы бірдей), оның астында мәдени контекст немесе "өнер теориясының атмосферасы" түсініледі. Бұл эссе алғаш рет The Journal of Philosophy журналында жарияланып, содан бері көптеп қайта басылды. Ол эстетикалық философияға және, философия профессоры Стивен Дэвид Росс айтуынша, "әсіресе Джордж Диккидің институционалдық өнер теориясына" айтарлықтай әсер етті. Дикки өнер туындысын "белгілі бір әлеуметтік институттың (өнер әлемі) атынан әрекет ететін бір немесе бірнеше адамның бағалауға лайық деп санауымен мәртебесі берілген" артефакт ретінде анықтады (43-бет). Стэнфорд философия энциклопедиясының мәліметінше, "Дантоның анықтамасы былай түсіндірілді: бір нәрсе өнер туындысы болып табылады, егер және тек қана (i) ол тақырыпқа ие болса, (ii) ол белгілі бір көзқарас немесе ұстанымды (стильді) көрсететін болса, (iii) риторикалық эллипсис (әдетте метафоралық) арқылы, онда аудиторияның қатысуын қажет ететін бос орынды толтыруға мүмкіндік беретін болса, және (iv) аталған туынды мен оның интерпретациясы өнер тарихының контекстін қажет ететін болса (Данто Ноэль Кэрроллмен бірлесіп). IV тармақ осы анықтаманың институционалдық екенін көрсетеді. Бұл көзқарас жоғары риторикалық стильде жазылған өнер сыншылығын өнер деп санайды, бірақ контекстің өнер тарихымен байланысты екенін тәуелсіз түрде дәлелдеуді қажет етеді және музыкаға қолданылмайды деп сынға ұшырады".

Өнердің философиялық құқығынан айыру

Дантоның өнер тарихы және оның қабылдануы жөніндегі гегельдік ұстанымы 1984 жылы Монреальде өткен Әлемдік эстетика конгресінің пленарлық мәжілісінде баяндалып, кейіннен "Өнердің философиялық құқықтан шеттетілуі" кітабының бірінші тарауы ретінде жарияланды. Эсседе Данто философтардың қызметтері арасында өнер мен шығармашылық еңбектердің маңыздылығы жағынан төмен тұратынын айтқан Платонның пікіріне қарсы тұрады. Данто эссесінің төртінші бетінде сократтардың осы көне ұстанымын "өнер қауіпті" деген сөздермен түйіндейді, және эссенің қалған бөлігінде оны сынап көрсетеді.

Өнердің гегельдік соңы

"Өнер" терминінің негізгі мағынасы ғасырлар бойы бірнеше рет өзгеріп, 20-шы ғасырда да дамуын жалғастырды. Данто өнер тарихын Гегельдің диалектикалық өнер тарихының өзінің заманауи түсіндірмесінде сипаттайды. "Данто ешкім енді өнер жасамайды демейді, жақсы өнер жасалмайды демейді де. Бірақ ол батыс өнерінің белгілі бір тарихы Гегель болжағандай аяқталды деп санайды". "Өнердің соңы" дегеніміз – өнердің енді еліктеу теориясының шектеулеріне бағынбай, жаңа мақсатқа қызмет ететін қазіргі заманғы өнер дәуірінің басталуы. Өнер "еліктеу дәуірімен, одан кейін идеология дәуірімен, содан соң кез келген нәрсенің қабылданған постмодернистік дәуірімен басталды. Біздің баяндауымызда алдымен тек мимезис [еліктеу] ғана өнер болды, содан кейін бірнеше нәрсе өнер саналды, бірақ әрқайсысы өзінің бәсекелестерін жоюға тырысты, ал соңында стильдік немесе философиялық шектеулердің жоқ екені анық болды. Өнер туындыларының болуының міндетті шарты жоқ. Бұл – қазіргі және, мен айтар едім, шешімді оқиғаның соңғы сәті. Бұл оқиғаның аяқталуы".

Өнер сыншысы

Артур Данто 1984 жылдан 2009 жылға дейін The Nation журналының өнер сыншысы болды, сондай-ақ басқа журналдарда көптеген мақалалар жариялады. Ол сонымен қатар The Journal of Philosophy журналының редакторы және Naked Punch Review және Artforum журналдарының штаттағы редакторы болды. Өнер сыншылығы саласында ол бірнеше эссе жинақтарын жариялады, оның ішінде 1990 жылы сындық жұмысы үшін Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығын жеңген «Тарихи қазіргі замандағы өнер» (Farrar, Straus & Giroux, 1990); «Брилло қорабынан тыс: Тарихи перспективадан кейінгі көркем өнер» (Farrar, Straus & Giroux, 1992); «Шетімен ойнау: Роберт Мэпплторптың фотосуреттегі жетістіктері» (Калифорния университеті, 1995); «Болашақтың Мадоннасы: Көп түрлі көркем әлемдегі эсселер» (Farrar, Straus & Giroux, 2000); және «Табиғи емес кереметтер: Өнер мен өмір арасындағы алшақтықтан эсселер» (Колумбия университетінің баспасы, 2007). 1996 жылы ол Колледж өнер қауымдастығынан өнер сыншысы үшін Франк Джуетт Матер сыйлығын алды. Дантоның суретші досы Шон Скалли, Дантомен ұзақ жылдық достығын құрметтеу мақсатында, Дантоның өлімінен кейін 2013 жылы жазылған бес эсседен тұратын «Данто Скалли туралы» атты кітапты жариялады.