Кіріспе

Құс түрлері

Үлкен күрек (Alaemon alaudipes) – өтетін құс, ол құрғақ, шөл және жартылай шөлді аймақтарда көбейеді. Оның ареалы Кабо-Верде аралдарынан басталып, Солтүстік Африканың көп бөлігі, Арабия түбегі, Сирия, Ауғанстан, Пәкістан және Үндістан арқылы өтеді. Бұрын оны екі жолақты күрек деп атаған, кейде ірі шөл күрегі деп те атаған.

Таксономия және жүйелеу

Бұрын үлкен күректі өрік Алаемонға көшірілгенге дейін Упупа және Сертилауда туыстарына жататын деп есептелген. Кабо-Верде үлкен күректі өрігі (A. a. boavistae) Хартерт, 1917: Кабо-Верде аралдарында кездеседі. Солтүстік Африка үлкен күректі өрігі (A. a. alaudipes) (Десфонтейнс, 1789): Солтүстік Африкада, Оңтүстік Марокко мен Мавританиядан Синай түбегіне дейін таралған. А. а. desertorum (Стенли, 1814): Алғашында Алауда туысына жататын дербес түр ретінде сипатталған. Солтүстік-шығыс Суданнан, Солтүстік Сомалиден, Сауд Арабиясының орталық бөлігінен, Оңтүстік Йеменге дейін таралған. Шығыс үлкен күректі өрігі (A. a. doriae) (Сальвадори, 1868): Бастапқыда Certhilauda туысына жататын дербес түр ретінде сипатталған. Шығыс Арабиядан Иракқа, Иранға және Үндістанның солтүстік-батысына дейін кездеседі.

Сипаттама

Бұл лашын ірі, ұзын аяқты және нәзік денелі, ерекше иілген мүңкілі бар. Жүзінде қара белгілер бар, оның ішінде көз арқылы өтетін жол және мүңкілдің табанынан көздің астынан өтетін мұрт сияқты сызықтар бар. Кеудесі ұсақ дақты, астыңғы жағы сары ақ, ал үстіңгі жағы құмды сұр. Анасы сәл кішкентай, белгілері аз және мүңкілі сәл қысқа. Артқы тырнағы қысқа және түзу. Иілген жоғарғы мүңкілінің мұрын тесігі ашық. Тілдің ұшы екіге бөлінген. Көбею маусымы негізінен бірінші жаңбырдан кейін, Үндістанда көбінесе наурыз бен шілде аралығында болады. Үндістанда жаңбырдың кешіккеніне байланысты тамыз айындағы кейбір деректер де бар. Еркек құстың ұсыну биі – қанаттарын қағып көтеріліп, содан кейін қанаттарын жауып қондырудан тұрады. Әннің баяу, қанатты соққысы құсқұйрықты еске түсіреді, осы түр осылай аталған. Қанаттағы қара қауырсындардың ақ негізі мен артқы жиегі, ал ақ құйрықтың сыртындағы қара қауырсындар ұшу кезінде көрінеді. Еркек құс көтеріліп-түсетін әуенмен ән салады, ол үшкір сыбызғылар мен шырқыраулардан тұрады, олар "тии-тии-тии" деп жазылған, содан кейін мұрынмен сүңгіп түскенде ұзақ "тии-ху" дыбысы естіледі. Типикалық дауысы – домалақ "зрии" немесе "тоо". Ұясы кішкентай таяқтардан жасалған тостаған тәрізді, төменгі бұтаққа немесе жерге, кейде бұтаның тамырына орналасады. Ұясы көзге түседі және көбінесе жеке бұтаққа орналасады. Екі-үш жұмыртқа салады және екі жыныс та кезекпен күтіп бағады. Олар жәндіктер мен басқа омыртқасыздарды, кішкентай кесірткелерді және тұқымдарды жейді. Жастар ұшар алдында-ақ жылдам жүгіре алады. Аналық құс балапандарға немесе ұяға қауіп төнгенде, назарын аударуға тырысады. Күндізгі ыстықта Uromastyx кесірткелерінің қуыстарында паналануы мүмкін. Тері арқылы судың жоғалуы температураға байланысты өзгереді және олар өте құрғақ жағдайда өмір сүре алады. Олардың көбеюі жаңбырға байланысты, ал өте құрғақ жылдары көбеймей қалуы мүмкін.

Таралу және популяциялар

Кең таралуы бірнеше популяциялардан тұрады, олар түрше ретінде белгіленген. Оларға Кабо-Верде аралдарындағы боависта, Солтүстік Африканың Сахара аймағындағы және Солтүстік Арабиядағы номинативтік алаудипес жатады. Desertorum түршесі Қызыл теңіз жағалауындағы популяцияларға, ал Ирактың шығыс бөлігіндегі, Пәкістан мен солтүстік-батыс Үндістандағы популяциялар дориа түршесіне жатқызылады. Паллида және синерея түрлері дориаға кіреді.