Өзіне-өзі құрбандық: Құмырыскалар мен термиттердің қорғаныш механизмі
Autothysis
Өзін-өзі құрбан ету (автотизис) – кейбір жәндіктердің (мысалы, құмырсқалар, термиттер) қорғану үшін ішкі мүшелерін жарып, өзін жоюы. Биологиялық қорғаныс механизмі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Аутотиз (грек тіліндегі autos "өзін-өзі" және thysia "құрбандық") немесе суицидтік альтруизм – жануардың терісін жарып, ішкі жарылу немесе ағзаның жарылуы арқылы өзін-өзі жоятын процесс. Бұл терминді 1974 жылы Ульрих Машвиц пен Элеонора Машвиц құмырсқалардың Colobopsis saundersi түрінің қорғаныс механизмін сипаттау үшін ұсынған. Бұл жағдай ірі бездің айналасындағы бұлшық еттердің жирылуынан туындайды, нәтижесінде бездің қабырғасы жарылады. Кейбір термиттер (мысалы, Globitermes sulphureus әскерлері) мойын терісіне жақын орналасқан безді жарып, жабысқақ секреция бөліп шығарады, бұл құмырсқалардан қорғану үшін шайыр тәрізді әсер етеді. Неотропикалық термиттер тұқымы Serritermitidae-дің сарбаздары алдыңғы бездің аутотизі арқылы қорғаныс стратегиясын қолданады, дене басы мен ішегі арасында жарылады. Олар ұядан тыс жерде шабуылдаушылардан қашып тырысады, ал ұя ішінде автотизді туннельдерді жауып, шабуылдаушылардың кіруін тоқтату үшін пайдаланады. Neocapritermes taracua ересек жұмысшыларының ішектерінде мыс құрамындағы ақуыздармен толтырылған көк дақтар пайда болады. Олар аутотиз кезінде лабиалдық бездің секрециясымен әрекеттесіп, басқа термиттер үшін уытты қоспа құрайды.
Autothysis (from the Greek roots autos [[wikt:αὐτός "self" and thysia [[wikt:θυσία "sacrifice") or suicidal altruism is the process where an animal destroys itself via an internal rupturing or explosion of an organ which ruptures the skin. The term was proposed by Ulrich Maschwitz and Eleonore Maschwitz in 1974 to describe the defensive mechanism of Colobopsis saundersi, a species of ant. It is caused by a contraction of muscles around a large gland that leads to the breaking of the gland wall. Some termites (such as the soldiers of Globitermes sulphureus) release a sticky secretion by rupturing a gland near the skin of their neck, producing a tar effect in defense against ants. The soldiers of the Neotropical termite family Serritermitidae have a defense strategy which involves front gland autothysis, with the body rupturing between the head and abdomen. When outside the nest they try to run away from attackers, and only use autothysis when in the nest to block tunnels up, preventing attackers entering. Old workers of Neocapritermes taracua develop blue spots on their abdomens that are filled with copper containing proteins. These react with a secretion from the labial gland upon autothysis to form a mixture which is toxic to other termites.
Құмырсқалар
Кампонотус және Колобопсис туысына жататын кейбір құмырсқалар автотизді өздерін-өздері құрбан ету арқылы қорғану механизмі ретінде пайдалануға бейімделген, бұл оларға буынтық аяқтылармен күресуді жақсартуға және, мүмкін, омыртқалы жыртқыштарды колонияның жалпы мүддесі үшін қорқытуға мүмкіндік береді. Бұл құмырсқалар автотизді өз аумағын қорғау үшін өзін-өзі жою қорғанысы ретінде қолданады, бірақ олар термиттерден өзгеше, олардың автотизді қолданудың басты мақсаты аумағының туннельдерін шабуылдаушылардан жабу емес, көбінесе аумақтық шайқастардағы күреске бағытталған. Алғашқы құмырсқалар өздерін қорғау үшін тістеуді механикалық тәсіл ретінде қолданған, бірақ тістеу үлкен омыртқалы жыртқыштарға қарсы тиімдірек болса, басқа буынтық аяқтыларға қарсы онша сәтті болмады. Сондықтан, құмырсқаларда автотизді таңдау буынтық аяқты жауларын тиімдірек өлтірудің жолы ретінде қалыптасты. Құмырсқалардағы автотиздің нәтижесінде пайда болатын заттар жабысқақ және коррозиялық болып келеді, олар құмырсқалардың гастерін жиыру арқылы бөлінеді, бұл сегменттер арасындағы бүгілуде және жамбас бездерінде жарылысқа алып келеді. Құмырсқалар осы өзін-өзі құрбан ету арқылы осы жабысқақ затқа түсіп қалған бір немесе бірнеше жауларын өлтіреді. Жұмысшы құмырсқа қарсыласын айналып оралып, қарсыласының басына арқалық гастерін қойып, аузынан және гастерінен жабысқақ коррозиялық материалды шығарып, қарсыласына берік жабысып, өзін және жауды, сондай-ақ өнімге жабысып қалған басқа жауларды өлтіретіні байқалды.
Some ants belonging to the genus Camponotus and Colobopsis have adapted to using autothysis as an altruistic defensive trait to better fight against arthropods and to possibly deter vertebrate predators for the benefit of the colony as a whole. These ants use autothysis as a self destructive defense to protect their territory, but they use it differently from termites, in that their primary uses for autothysis do not include blocking the tunnels of their territory from attackers, but more so for combat purposes during territorial battles. Early ants used mechanical means of stinging to defend themselves, but the stings showed to be more useful against large vertebrate predators and not as successful against other arthropods. So selection for autothysis in ants evolved as a way to more effectively kill arthropod enemies. The products of autothysis in ants are sticky and corrosive substances, released by the ants' contraction of their gasters, leading to a burst at an intersegmental fold as well as the mandibular glands. The ants use this self sacrifice to kill one or more enemies which entangle themselves in this sticky substance. The worker ant has been observed to wrap itself around an opponent, placing its dorsal gaster onto the opponent's head before expelling sticky corrosive material from its mouth and gaster, permanently sticking to the opponent while killing itself and the enemy, as well as any other enemies that become stuck to the products.