Кіріспе
Хорват усташ әскери қолбасшысы Юре Францетич (3 шілде 1912 – 27/28 желтоқсан 1942) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің (ХДС) Босния және Герцеговина аймақтарындағы хорват усташ комиссары, сондай-ақ кейіннен Қара легион ретінде белгілі болған усташ жасағының 1-ші усташ полкінің қолбасшысы. Ол екі қызметте де босниялық сербтер мен еврейлерді жаппай қырғынға жауапты болды. Анте Павеличтің жақын кеңесінің мүшесі болған ол көптеген усташтар тарапынан ХДС-тің Poglavnik (жетекшісі) Павеличтің ықтимал ізбасары деп есептелді. 1942 жылдың желтоқсан айының соңында Кордун аймағындағы Слундж қаласының жанында ұшағы апатқа ұшырағанда партизандар тарапынан тұтқындалған кезде алған жарақатынан қайтыс болды.
Jure Francetić (3 July 1912 – 27/28 December 1942) was a Croatian Ustaša Commissioner for the Bosnia and Herzegovina regions of the Independent State of Croatia (NDH) during World War II, and commander of the 1st Ustaše Regiment of the Ustaše Militia, later known as the Black Legion. In both roles he was responsible for the massacre of Bosnian Serbs and Jews. A member of Ante Pavelić's inner circle, he was considered by many Ustaše as a possible successor to Pavelić as Poglavnik (leader) of the NDH. He died of wounds inflicted when he was captured by Partisans near Slunj in the Kordun region when his aircraft crash landed there in late December 1942.
NDH-ның пайда болуына дейінгі ерте өмір
Францетич 1912 жылғы 3 шілдеде қазіргі Хорватияның орталық бөлігіндегі Лика таулы аймағындағы Оточац қаласында дүниеге келді. Жоғары мектептің соңғы сыныптарында ұлтшыл мұғалімдердің ықпалына ілігіп, ол Загреб университетінде заң білімін алуға түсті, онда «Усташа» қозғалысына қосылып, оқуын тастады. Осыдан кейін Югославияға қарсы саяси қызметінің нәтижесінде бес жылға Загребтен қуылды. 1933 жылғы наурыз айында Италияға эмиграциялауға дейін ол қысқа мерзімге Оточацта тұрды, онда 1933 жылғы 24 сәуірде Борготаро лагерінде «Усташа» антына кірді. Келесі төрт жылды Австрия, Италия және Венгрияда өткізді. Венгрияда ол «Ласло» атты шартты есіммен Янкапуштадағы «Усташа» лагеріне қосылды, лагер командирінің орынбасары болды және фанатикалық «Усташа» ретінде қалыптасты. Александр патшаның қазасынан кейін Францетич Югославия үкіметінің өтініші бойынша Муссолини тарапынан Сардинияда тұтқындалды. Югославия Корольдігінде жарияланған жалпы кешірімнен кейін Францетич 1937 жылдың қараша айында Хорватияға оралды, бірақ дереу тұтқындалып, туған қаласына жер аударылды. Келесі жылы Францетич Загребке заң білімін аяқтау ниетімен оралды, бірақ оның орнына әскери қызметін өтеуге мәжбүр болды. Оның ұлтшылдық әрекеттерінің бірі – Оточац тұрғындарына «Анте Павеличке даңқ! Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне даңқ!» деген ұранмен үндеу жасау болды. 1940 жылдың соңында ол Загребте тұтқындалды, себебі жаңадан құрылған Словакия Республикасының президенті доктор Жозеф Тисоға, бірнеше хорват ұлтшылдары қол қойған құттықтау телеграммасын жіберген болатын. Ол қайтадан туған жері Оточацқа жер аударылды. 1941 жылғы 12 қаңтарда Оточацтағы жергілікті мектепте Жаңа жылдық тойда өткен ұлтшылдық сөйлесінен кейін тұтқындалудан қашу үшін Германияға қашып кетті.
Босния мен Герцеговина комиссары
1941 жылы 10 сәуірде НДХ құрылғаннан кейін Францетич Босния және Герцеговинадағы усташа режимін нығайту міндетімен Босния және Герцеговинадағы бас усташа өкілі болып тағайындалды. Ол 1941 жылы 24 сәуірде маршал Славко Кватерникпен, 800-ге жуық усташа жасақтарымен және 300 усташа полициясымен бірге ресми бақылау орнату үшін Сараевоға келді. Францетич Сараеводағы ең ықпалды саяси лидерге айналды және сербтер мен еврейлерге қатысты қатыгездік танытты. Францетичтің усташелері жергілікті әкімшілікті "Србијанци" (сербтер) санатына жататын барлық мемлекеттік қызметкерлер мен мұғалімдерді, сондай-ақ еврейлерді қызметтен босату арқылы бақылауға алды. Сербтер мен еврейлерді өлтіру, тұтқындау және депортациялау Францетичтің қолдарындағы адамдардың тұрақты міндетіне айналды – бұл ресми усташа саясатына негізделген және ақталуға ие болды, ол еврейлерді толығымен жоюды, ал Босния және Герцеговинадағы православие сербтерін өлтіруді (1/3) және/немесе қууды (1/3) және/немесе рим-католик дініне мәжбүрлеп көшіруді (1/3) талап етті. "1941 жылдың 23 шілдесінде НДХ усташа полициясының штабы Францетичті қоса алғанда, барлық аймақтардың басшыларына еврейлерді, сербтерді және коммунистерді тұтқындап, Госпич концлагеріне тасымалдауды бастау туралы бұйрық жіберді. 1942 жылдың қыркүйегінде Францетич Босниядағы бас үкіметтік делегат қызметінен алынды, бұл, мүмкін, Босния мұсылмандарының соңғы он сегіз айда усташтар жасаған қиянаттарға қатысты алаңдаушылығын басу үшін жасалды.
Қара легион
1941 жылдың тамызында (кейіннен майор) Францетичтің басшылығындағы усташа жасақтары сол жердегі көтеріліске қарсы тұру үшін Герцеговинаның шығысына жөнелтілді. Францетич пен Анте Вокич 1941 жылдың қыркүйегінде Сараеводе 1-ші усташа полкін құрды. Полктің алғашқы командирі қаза болғаннан кейін Францетич басқаруды өз қолына алды, полк тез өсіп, фанатизм мен зорлық-зомбылыққа құмарлық таныды. Шығыс Боснияда қызмет ету үшін құрылған, желтоқсан айына қарай қара киім кигеннен кейін «Қара легион» деп аталды. Ол фанатикалық рухымен және жауынгерлік қабілеттерімен, сондай-ақ босниялық сербтерге қарсы жасаған қатыгездіктерімен қорқыныш тудырды. Көп ұзамай оның қатары 1000–1500 адамға жетті. 1941–1942 жылдардың қысында «Қара легион» Боснияның солтүстік-батысындағы Приедорда және Сараевоның солтүстік-шығысындағы Романия тауларында жаппай қырғынды жасады. Соңғы қастандықтарда олар мыңдаған қорғанышсыз босниялық серб азаматтарын өлтіріп, денелерін Дрина өзеніне лақтырып жіберді. Францетич осы операцияларда қаза тапқан 3000-нан астам адамды өлтіруге бұйрық берген деген қауесет тарады. Францетич әскери білімін және офицерлік шені Корольдік Югославия армиясында қызмет еткенде алды. Ол сержант шенімен офицерлік құрамға кірді. Францетичтің әскери тәжірибесі мен білімі туралы Евгений Дидо Кватерник былай деп жазды: «Оның негізгі әскери білімдері мен әскери білімі болмады, сондай-ақ, ол қарапайым әскери ұйымдастыруға да қабілетсіз болды». 1941 жылдың сәуірінде Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті құрылғаннан кейін Францетич пен тағы 10 адам «Қара легионды» ұйымдастырды. Францетич «Қара легионның» жетекшісі болды және усташа армиясында полковник шеніне ие болды. Кватерник Францетичті «туған партизан және біздің таулы Герцеговинаның ұлы» деп санады, бұл оны Босния мен Герцеговинаның әскери басшысы етіп тағайындауға жеткілікті себеп болды. 1942 жылдың 31 наурызынан бастап, және неміс тарапының қарсылығына қарамастан, Францетич Боснияның шығысында партизандар мен четниктерге қарсы тәуелсіз шабуылды бастады. «Қара легион» тез арада Дриньяча, Власеница, Братунац және Сребреницаны партизандардан басып алды және майор Ездимир Дангич басқаратын үлкен четник күштерін жеңді. Францетич сонымен қатар 1942 жылдың сәуірінен маусым айына дейін Шығыс Босниядағы бірлескен неміс-итальян-усташа шабуыл операциясы «Трио» кезінде «Қара легионға» басшылық етті. Жалпы командир генерал Бадердің айтуынша, «Қара легион» «бірлескен шабуылдың табысына елеулі үлес қосты». Мамыр айында «Қара легион» Власеницадан әйелдер мен қыздарды зорлағаннан кейін 890 серб пен еврейді өлтірді. Босниялық сербтер мен еврейлерді жаппай өлтіруді ақтау үшін Францетич «иудейлік коммунистік гидраның» «Босниядағы православие халқының көпшілігін мемлекетке қарсы қылмыс жасауға» шатастырған «пропагандасын» келтірді. Францетич оларға қарсы «ең қатал шаралар» қолданылуы керек екенін мәлімдеді. Францетич жеке өзі көрнекті серб және еврей көшбасшыларын тұтқындап, тергеп, олардың кейбіреулерін өлтіруге бұйрық берді. Францетич Сараеводағы өз пәтерін түрме асханасы/жуу бөлмесіне айналдырды. Усташалардың сербтерге және диссиденттерге қарсы қатыгездігі неміс басшылығын 1-ші бригаданың «Қара легионының» командирі ретінде Францетичтің қызметтен босатылуын талап етуге итермеледі. Павелич бас тартты, Францетичті барлық усташа далалық құралымдарының қолбасшысы етіп тағайындады.
Өлім
Францетич 1942 жылдың 27 немесе 28 желтоқсанында 30 жасында қайтыс болды. 22 желтоқсанда Госпичке ұшып бара жатқанда, оның ұшағы Югославиялық партизандар тарапынан Слунь маңындағы Мочиле ауылына жақын жерде атып түсірілді, бұл партизандар бақылауындағы аймақ болатын. Ол және оның ұшқышы дереу жергілікті тұрғындарға қолға түсті. Ауыр жарақат алған Францетичті NOVJ Бас штабының госпиталіне жеткізіп, партизан хирургтары оның өмірін сақтап қалуға тырысты, оны усташ лагерьлері мен түрмелеріндегі тұтқындармен айырбастау мақсатында, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Усташ билігі оның өлімінің олардың жақтастарына тигізер әсерінен қатты алаңдағандықтан, оның қайтысы туралы жаңалық 1943 жылдың наурыз айының басына дейін жасырылды. Оның өлімі туралы ресми хабарлама 1943 жылдың 31 наурызында жарияланды, және Усташ сегіз күндік ресми аза тұтуды жариялады.
Мұра
Хорват қорғаныс күштері (ХОС) – 1991-1992 жылдар аралығында Югославия соғыстарының бастапқы кезеңдерінде Хорват құқықтар партиясының (HSP) әскери құрамы болды. ХОС-тің 13-ші (Томиславград) және 19-шы (Госпич) батальондары оның құрметіне «Юре Францетич» атағын алды. 1993 жылдың мамырында Босния және Герцеговинаның Зеница аймағындағы Хорват қорғаныс кеңесінің (ХВО) құрамындағы бір бөлім «Юре Францетич» бригадасы деп аталды. Францетичке арналған ескерткіш тақта 2000 жылдың маусымында Слюньде Соғыс ардагерлері қауымдастығы («Hrvatski domobran») тарапынан орнатылды. Төрт жыл өткен соң, 2004 жылдың соңында Хорватия үкіметі осы ескерткіш тақтаны алып тастауға бұйырды. 2005 жылдың қаңтарында Сплит қаласының шетінде Францетич пен Миле Будаққа арналған тағы бір ескерткіш белгісіз біреулермен салынды.