Кіріспе
Сомалидің бұрынғы президенті (1934–2012) Абдуллахи Юсуф Ахмед (عبد الله يوسف أحمد; 15 желтоқсан 1934 – 23 наурыз 2012) – сомали саяси қайраткері және Сомали Ұлттық Армиясының бұрынғы полковнигі. Ол Сомалиді құтқару демократиялық фронтының негізін қалаушылардың бірі, сондай-ақ Сомалидің Пунтланд штатын құрушы және оның тұңғыш президенті болды. 2004 жылы Ахмед 2004 жылдан 2008 жылға дейін Сомали президенті қызметін атқарған Уақытша Федералдық Үкіметтің құрылуына көмектесті.
Abdullahi Yusuf Ahmed (, عبدالله يوسف أحمد; 15 December 1934 – 23 March 2012) was a Somali politician and former colonel in the Somali National Army. He was one of the founders of the Somali Salvation Democratic Front, as well as the Puntland state of Somalia, the latter of which he served as the first president. In 2004, Ahmed also helped establish the Transitional Federal Government, which he led as President of Somalia from 2004 until 2008.
Жеке өмір
Абдуллахи Юсуф 1934 жылдың 15 желтоқсанында Сомалидің солтүстік-орталық Мдуг аймағындағы Галкайо қаласында дүниеге келді. Сол кезде қала Италиялық Сомалиның құрамында болған. Оның әулеті ірі Маджертин Харти Дарод тайпасының Омар Махмуд тармағынан шыққан. Ахмед жоғары білімін Могадишудегі Сомали ұлттық университетінде құқық маманы болып алды. Кейін ол әскери білімін жетілдіру үшін шетелге кетті. Ахмед бұрынғы Кеңес Одағындағы М.В. Фрунзе атындағы әскери академиясында (Военная академия им. М. В. Фрунзе) әскери топография саласы бойынша диплом алды. Бұл академия Варшава шартының әскерлері мен олардың одақтастары арасынан ең білікті офицерлерге арналған элиталық оқу орны болды. Ол Италияда қосымша әскери оқып жаттықты. Олардың екі ұлы, екі қызы және алты немересі болды.
Сомали әскері
Ахмед 1950 жылы Сомали армиясына қосылды. 1954 жылы ол Италияға офицерлік даярлыққа жіберілген сомали әскери қызметшілерінің алғашқы тобына енді. Бұл топқа Айдид, Саматар және Габир де кірді. 1960 жылы ол командир лауазымына көтерілді. Әскер ретінде 1964 жылғы Сомали-Эфиопия соғысына қатысып, батылдығы үшін марапатталды. 1965-1968 жылдары ол Сомалидің Мәскеудегі әскери атташесі қызметін атқарды. Баренің билікті басып алуына қолдау көрсерден бас тартқаны үшін Ахмед жаңа әскери режим тарапынан бірнеше жылға түрмеге қамалды. Осы еңбегі үшін Ахмед қайтадан батылдығы үшін марапатталды, бірақ әскери мансабының соңына дейін полковник шенінен жоғары көтеріле алмады. Әскери төңкеріс бастапқыда 12 сәуірге жоспарланған еді. Алайда, ықтимал ақпараттың жария болуынан қауіптеніп, ол бірнеше күн бұрын, 9 сәуірде асығыс түрде орындалды. Ахмед сол кезде оңтүстік Гедо аймағында болды және төңкеріс жоспарына енгізілген өзгерістер туралы хабарсыз еді. Кейін ол құпия байланыс желісі арқылы төңкерістің сәтсіз аяқталғанын білді, онда полковник Абдуллахи Ахмет Ирроның 9 сәуірде сағат 11:00-де жазылған, екі сөйлемнен тұратын шифрланған хабары келді: "Жұбайы түсік тастады". Төңкеріс ұйымдастыруға көмектескен көптеген адамдар дереу жазаланды, бірақ Ахмед және басқа бірнеше полковниктер шетелге қашып кетті. 1979 жылы ұйым Сомалиді құтқару демократиялық фронты (ССДФ) деп қайта аталды. Бұл Баре режимін күшпен құлатуға бағытталған бірнеше оппозициялық топтың алғашқысы болды. Ахмед кейін Сомалиге оралды. 1992 жылы ол елдің солтүстік-шығысындағы маңызды порты және сауда орталығы Босасо қаласын басып алған "Аль-Итихад аль-Исламия" экстремистік ислами тобын сәтті ығыстыру үшін күштер жинады. Кейін ол 1997 жылы құрылған Сомалидің Ұлттық құтқару кеңесінің тең төрағасы болды.
Пунтландтың президенті
Кейінгі бірнеше жылда Ахмет өзінің туған жері Пунтландтың солтүстігіндегі ең басты көшбасшысы ретінде көзге түсті, соңында 1998 жылы аймақты автономиялық деп жариялады. 1998 жылдың 23 шілдесінде ол бірпалаталы Ақсақалдар кеңесі заң шығару органымен Пунтландтың тұңғыш президенті болып тағайындалды және 2001 жылдың 1 шілдесінде мерзімі біткенге дейін осы қызметте болды. Дегенмен, Ахмет өкілеттігін ұзартуды қалады. Ол және Джама Али Джама кейіннен аймаққа билік ету үшін күресті, келесі жылы Ахмет жеңіске жетті. Ол ТФГ Парламентінен 189 дауыс алды, ал ең жақын бәсекелес, АҚШ-тағы бұрынғы Сомали елшісі Абдуллахи Ахмед Адду үшінші кезеңде 79 дауысқа ие болды. Сомалидің сол кездегі президенті Абдиқасим Салад Хасан өз кандидатурасын бейбіт түрде қайтарып алды. Ахмет бірнеше күннен кейін, 2004 жылдың 14 қазанында қызметке кірісті.
Көтеріліс
2006 жылдың мамыр айында Могадишоның екінші шайқасы басталды және CNN хабарлағандай, уақытша үкімет күштері әрекет етіп жатты. Алайда, Ахмет BBC-ге әскери әміршілер одағының үкімет атынан соғыспағанын айтып, оларды қызметтен босатамын деп қорқытты. Шындығында, соғысып жатқан Бейбітшілікті қалпына келтіру және терроризмге қарсы альянс (ARPCT) құрамына кірген үкімет мүшелері жұмыстан босатылды. Басқалары Ислам соттары одағының жеңістерінен кейін үкіметке наразылық білдіріп кетті. Сомалидегі соғыстың жаңа кезеңі басталғаннан кейін, 2006 жылдың 21 желтоқсанында TFG эфиопиялық күштердің көмегімен елдің оңтүстік бөлігін және астанасы Могадишоны Ислам соттары одағының қолынан тартып алды. 28 желтоқсанда Өткінші кезеңдік федералды үкімет Могадишоны басып алды, ал ICU күштері қашып кетті. 2007 жылдың 8 қаңтарында Рас-Камбони шайқасы кезінде TFG президенті Ахмед сайланғаннан кейін алғаш рет Могадишоға келді. Үкімет елордадағы Вилла Сомалиге, Байдоадағы уақытша орнынан көшірілетіні туралы хабарланды. Бұл 1991 жылдан бері Сомали үкіметі елдің көп бөлігін бақылап отырғанын білдірді. Осы жеңілістен кейін Ислам соттары одағы бірнеше фракцияға бөлінді. Радикалдық топтардың ішінде Аль-Шабааб TFG-ге қарсы көтерілісін жалғастыру және Сомалидегі эфиопиялық әскери күштердің болуына қарсы тұру үшін қайта құрылды. 2007 және 2008 жылдары Аль-Шабааб әскери жеңістерге жетіп, Сомалидің орталық және оңтүстік бөлігіндегі маңызды қалалар мен порттарды басып алды. 2008 жылдың соңында топ Байдоаны басып алды, бірақ Могадишоны емес. 2009 жылдың қаңтарына қарай Аль-Шабааб және басқа да жасақтар эфиопиялық әскерлерді елден шығаруға мәжбүр етті, ал Африка Одағының бейбітшілік сақтау күштері Өткінші федералды үкімет әскерлеріне көмек көрсету үшін қалды.
Адам өлтіруге әрекеті
2006 жылдың 17 қыркүйегінде, жанкешті бомбалаушы көлігін Ахмедтің кортежіне шапты, ол Ұлттық Парламенттің сыртында, Баидоа қаласында болды. Салдарынан Ахмедтің төрт күзшісі мен оның інісі қаза тапты. Келесі атыс кезінде алты шабуылшы да қаза болды.
Денсаулыққа қатысты проблемалар
1990 жылдары Ахмедке бауыр трансплантациясы жасалды. 2007 жылдың желтоқсан айының басында ол Найробидегі ауруханаға емделу үшін түсті, оның өкілі бұлдырықшын деп сипаттады, ал 2008 жылдың 4 қаңтарында ол Байдоада есінен танып, емделу үшін Эфиопияға апарылды. Екі күннен кейін Ахмедті Лондонға тексеруге жіберді. Ол 2008 жылдың 16 ақпанында Могадишоға оралды; дереу соң көтерілісшілер президенттік резиденцияға минометтен оқ жаудырды, нәтижесінде кем дегенде бес адам жарақаттанды.
Үкіметке қарсы іс-қимыл
2008 жылдың екінші жартысында Ахмет сол кездегі премьер-министр Нұр Хасан Хусейнмен жаңа кабинет құру мәселесінде келіспеушілікке ұшырады, Ахметтің айтуынша, соңғысы тек "кландық келісім" ғана еді. Жыл басында Хусейнге кейбір заң шығарушылар мемлекеттік қаражатты жымқыруда айып тағып, сенімсіздік білдірген болатын. Парламент 15 желтоқсанда Хусейнге қолдау көрсетті, бірақ Ахмет 16 желтоқсанда Хусейннің орнына Мохамуд Мохамед Гуледті премьер-министр етіп тағайындады. 21 желтоқсанда Радио Гаруе 80 парламент мүшесінің Байдоада өткен мәжілісте Хусейн үкіметіне берілген сенім дауысы ешқашан өтпегені туралы бірлесіп келіскенін хабарлады. Өзгеше пікір білдірген заң шығарушылардың атынан сөйлеген Исмаил Али Нур Сомали конституциясы бойынша дауыс беру үшін парламентте кемінде 139 депутаттың болуы қажет екенін, бірақ спикер Адан "Мадобе" Мохамед мәлімдеген 143 депутаттың орнына "тек 95 депутат" қатысқанын айтты. Нур адамдарды "осы мәжілістің видеожазбасын қарауға" шақырды. 24 желтоқсанда жаңа тағайындалған премьер-министр Гулед отставкаға кететінін жариялады, себебі ол "қазір дұрыс жолға қойылған бейбіт процеске кедергі келтіргісі келмейді" деді. Гуледтің отставкасынан кейін президент Ахметке жақын Абдирашид Сед Ахметтің 29 желтоқсанда парламенттің арнайы сессиясында отставкасын жариялап, саясаттан зейнетке шығатынын мәлімдеді. Седтің сөзіне қарағанда, Ахмет "Сомалидегі бейбітшілікке кедергі келтіргендей көрінбеу үшін" осындай шешім қабылдады.
Отставка
2008 жылдың 29 желтоқсанында Абдуллахи Юсуф Ахмед Байдоадағы біріккен парламент алдында Сомали президенті лауазымынан кетуін жариялады. Ұлттық радио арқылы таратылған сөзінде Ахмед елдегі 17 жылдық қақтығысты тоқтатуға келмегеніне өкініш білдірді. Ол сондай-ақ, үкіметке қолдау көрсетпегені үшін халықаралық қауымдастықты кінәлады және Парламент спикері Аден "Мадобе" Мохамедтің, Өткінші Федералдық Үкіметтің Жарғысына сәйкес, оның орнына келетінін мәлімдеді. Ахмедтің отставкасы Эфиопия әскерлерін шығарып алған кезде елдің саяси жағдайын одан әрі күрделендірді деген пікірлер болды, бірақ кейбір дипломаттар бұл исламшыл көтерілісшілермен келісімге келу мүмкіндіктерін арттыруы мүмкін деген ойда болды. 21 қаңтарда "Аль-Арабия" телеарнасы Ахмедке Йеменде саяси пана берілгенін хабарлады. 2011 жылы Ахмед "Күрес және қастандық: Өмірбаян" (Halgan iyo Hagardaamo: Taariikh Nololeed) атты естеліктерін жариялады. Ол кітапты жыл соңында және 2012 жылдың басында Еуропалық турға шығарды.
Өлім
2012 жылдың 23 наурызында туыстары мен Radio Mogadishu Абдуллахи Юсуф Ахметтің 77 жасында пневмония салдарынан туындаған асқынулар кесірінен қайтыс болғанын хабарлады. Ол бірнеше апта бойы Абу-Дабидегі Зайед әскери госпиталінде емделіп жатқан, бірақ соңғы күндері комаға түскен еді. Ахметтің бірлесіп құрған Сомалидің Федералдық Өткінші Үкіметі марқұм басшы үшін үш күндік аза тұру жариялады және жоспарланған жерлеу рәсімдерін ұйымдастыру үшін министрлік деңгейіндегі комиссия тағайындады. Сомали азаматтары да, әсіресе Ахметтің негізін қалаушысы саналатын Пунтленд аймағының солтүстік-шығысында, көңіл айтуларын білдіріп, дұға етті. Ахмет Моғдишудегі Аден Адде халықаралық әуежайына жеткізілді, онда Бомбей әскерінің оркестрі оның құрметіне әскери салтанатты жерлеу рәсімін өткізді және оған арнап жаназа намазы оқылды. 2012 жылдың 25 наурызында бұрынғы президент туған қаласы Галкакиоға мемлекеттік жерлеу рәсімі үшін жеткізілді. Оның келгеніне 22 зеңбірекпен салют берілді, ал одан кейін өткен жерлеу рәсіміне екі мыңнан астам адам қатысты. Көптеген үкімет шенеуніктері, діни және ру басшылары, соның ішінде қазіргі Пунтленд президенті Абдирахман Мохамуд Фаруле, бұрынғы Пунтленд президенті Мохамуд Мусе Херси, TFG президенті Шариф Шейх Ахмед және Сомали премьер-министрі Абдивели Мохамед Али соңғы құрметтерін көрсетуге келді. Джибути, Эфиопия, Судан және Йемен елдерінен келген халықаралық делегациялар да жерлеу рәсіміне қатысты. Президент Фаруле қысқаша сөз сөйлеп, "Абдуллахи – патриот адам болды, оның адалдығы мен бекемдігі көптеген адамдарға шабыт беретін болады" деді. Марқұм басшының құрметіне Галкайо әуежайы ресми түрде Абдуллахи Юсуф атындағы халықаралық әуежай деп аталды.