Кіріспе

Гепариннің салдарынан тромбоциттер санының төмендеуі, тромбоз қаупімен байланысты. Гепариндік индукцияланған тромбоцитопения (ХИТ) – гепариннің түрлі формаларын, антикоагулянтты қолдану нәтижесінде тромбоцитопенияның (тромбоциттер санының төмендеуі) дамуы. ХИТ тромбозға (қан тамырлары ішіндегі қан қыстықтарының қалыптан тыс пайда болуына) ұшыратады. Егер тромбоз анықталса, бұл жағдай гепариндік индукцияланған тромбоцитопения және тромбоз (HITT) деп аталады. ХИТ – тромбоциттерді белсендіретін, тромбинды белсендіретін микробөлшектерді бөліп шығаратын және тромбозға алып келетін қалыптан тыс антиденелердің пайда болуынан туындайды. Гепарин қабылдап жатқан адамда жаңа тромбоз пайда болса немесе жағдайы нашарлап, тромбоциттер саны төмендесе, ХИТ арнайы қан сынақтарымен расталады. ХИТ-ті емдеу үшін гепаринмен емдеуді тоқтату, тромбозға қарсы қорғау және тромбоциттер санын одан әрі төмендетпейтін препаратты таңдау қажет. Бұл мақсатта бірнеше балама қолжетімді; негізінен данапароид, фондапаринукс, аргатробан және бивалирудин қолданылады. Гепарин 1930 жылдары ашылғанмен, ХИТ 1960 жылдарға дейін тіркелмеген.

Белгілері мен симптомдары

Гепаринды тромбоздың алдын алу және емдеу үшін қолдануға болады. Ол екі негізгі түрде кездеседі: тері астына (подкожно) немесе вена ішіне тамшылап (инфузия арқылы) енгізілетін «фракцияланбаған» түрі және көбінесе тері астына берілетін «төмен молекулалық салмақты» түрі. Төмен молекулалық салмақты гепариндерге эноксапарин, далтепарин, надропарин және тинзапарин жатады. ГИТ (HIT) кезінде қандағы тромбоциттердің саны қалыпты көрсеткіштен төмендейді, бұл жағдай тромбоцитопения деп аталады. Дегенмен, көбінесе ол қан кету қаупін арттыратын деңгейге жете қоймайды. Сондықтан, ГИТ-ке шалдыққан көптеген адамдар ешқандай белгі байқамайды. Әдетте, гепарин алғаш рет қабылданғаннан кейін 5–14 күннен кейін тромбоциттердің саны төмендейді. Егер адам соңғы үш айда гепарин қабылдаған болса, тромбоциттердің санының төмендеуі ертерек, кейде тіпті бір күн ішінде болуы мүмкін. Гепаринды вена ішіне тамшылап (инфузия арқылы) қабылдаған пациенттерде инфузия басталғанда симптомдар жиынтығы («жүйелік реакция») пайда болуы мүмкін. Бұл симптомдарға қызба, дікіс, жоғары қан қысымы, жүрек соғудың жылдамдауы, тыныс алудың қиындауы және кеудедегі ауырсыну жатады. Бұл ГИТ-ке шалдыққан төрттен бірінде кездеседі. Басқаларында қызыл нүктелерден тұратын тері бөртпесі пайда болуы мүмкін. IgG антиденелері гепаринмен және PF4-пен қан ағынында кешен құрайды. Антидененің «құйрығы» тромбоциттердің бетіндегі белок – FcγIIa рецепторына байланысады. Бұл тромбоциттердің белсенділігіне және тромбоциттердің микробөлшектерінің пайда болуына әкеледі, олар қан ұюын бастайды. Нәтижесінде тромбоциттердің саны төмендеп, тромбоцитопенияға соқтырады. Алайда, гепарин қабылдағанда тромбоциттердің саны төмендеген барлық адамдарда ГИТ бола бермейді. Тромбоцитопенияның уақыты, ауырлығы, жаңа тромбоздың пайда болуы және басқаша түсіндірулердің болуы ГИТ болу ықтималдығын анықтайды. ГИТ ықтималдығын болжау үшін 2003 жылы енгізілген «4Т» ұпайлар жүйесі жиі қолданылады. 4Т ұпайлар жүйесінің сенімділігін талдау кезінде төмен ұпайлардың теріс болжамдық мәні 0,998 болды, ал орташа ұпайлардың оң болжамдық мәні 0,14, ал жоғары ұпайлардың оң болжамдық мәні 0,64 болды. Сондықтан орташа және жоғары ұпайлар қосымша зерттеуді қажет етеді. Элемент Гепаринмен шақырылған тромбоцитопения үшін 4Т ұпайлар жүйесі Тромбоцитопения: Тромбоциттер санының бұрынғы көрсеткіштен >50%-ға төмендесе және ең төменгі көрсеткіш (надир) 20–100 × 109/л болса – 2 ұпай; төмендеу 30–50% болса немесе надир 10–19 × 109/л болса – 1 ұпай; төмендеу 30%-дан аз болса немесе надир <10 × 109/л болса – 0 ұпай. Уақыт: ем басталғаннан кейін 5–10 күн аралығында төмендесе – 2 ұпай; 10 күннен кейін төмендесе – 1 ұпай. Егер адам соңғы 30 күн ішінде гепарин қабылдаған болса және қайта қабылдағаннан кейін бір күн ішінде тромбоциттер саны төмендесе – 2 ұпай; егер бұрынғы қабылдау 30–100 күн бұрын болған болса – 1 ұпай; егер төмендеу ерте болса, бірақ бұрын гепарин қабылдамаған болса – 0 ұпай. Тромбоз: жаңадан анықталған тромбоз, терінің некрозы (төменде қараңыз) немесе жүйелік реакция болса – 2 ұпай; прогрессивті немесе қайталамалы тромбоз, үнсіз тромбоз немесе терідегі қызыл зақымдар болса – 1 ұпай; ешқандай белгі болмаса – 0 ұпай. Басқа себеп болу мүмкіндігі: басқа себеп болмаса – 2 ұпай; мүмкін басқа себеп болса – 1 ұпай; нақты басқа себеп болса – 0 ұпай. ГИТ күдікті деп саналған адамды алғашқы скринингтік тестілеудің мақсаты гепарин-PF4 кешендеріне қарсы антиденелерді анықтау болып табылады. Бұл ферментпен байланысты иммуносорбенттік талдау (ELISA) сияқты зертханалық тест арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Алайда, бұл ELISA тестісі гепарин-PF4 кешендерімен байланысатын барлық айналымдағы антиденелерді анықтайды және ГИТ-ке себеп болмайтын антиденелерді жалған анықтауы мүмкін. Сондықтан, ELISA нәтижесі оң болған жағдайда, функционалдық талдау жүргізіледі. Бұл тестте пациенттің тромбоциттері мен сарысуы қолданылады; тромбоциттер жуылады және сарысу мен гепаринмен араластырылады. Содан кейін үлгідегі серотониннің бөлінуі, яғни тромбоциттердің белсенділігін анықтау үшін сынақтан өткізіледі. Егер серотонин шығару тесті (SRA) жоғары серотонин шығаруды көрсетсе, ГИТ диагнозы расталады. SRA тестін жүргізу қиын және көбінесе тек аймақтық зертханаларда ғана жасалады. Лепирудин өндірісі 2012 жылдың 31 мамырында тоқтатылды.

Эпидемиология

Гепарин қабылдаған науқастардың 8%-ға дейін HIT антиденелерін дамыту қаупі бар, бірақ гепарин қабылдағандардың тек 1–5%-ы ғана тромбоцитопениямен бірге HIT-ті дамытады, ал олардың үштен бірінде кейін артериялық немесе веноздық тромбоз пайда болуы мүмкін. Жалпы халық арасында HIT-тің нақты саны белгісіз. Белгілісі – гепарин соңғы хирургиялық араласудан кейін, әсіресе жүрек-кеуде хирургиясынан кейін алған әйелдерде қауіп жоғары, ал босану алдында және кейін әйелдерде бұл қауіп өте төмен. Кейбір зерттеулер төмен молекулалық салмақты гепарин қабылдағандарда HIT сирек кездесетінін көрсетті. Бұл құбылыс тромбоцитопениямен бірге пайда болғаны туралы 1969 жылы хабарланды; осыған дейін тромбоциттер санын жүйелі түрде тексермеген. Бастапқыда HIT-те тромбоциттердің төмендеуіне байланысты нақты себептер туралы әртүрлі теориялар болды. Бірте-бірте оның нақты механизмдеріне қатысты деректер жиналды. Алғашында емдеу аспирин мен варфаринмен шектелді, бірақ 1990 жылдары HIT қайталану қаупінсіз антикоагуляциялық әсер бере алатын бірқатар препараттар енгізілді. Бұл COVID-19 вакциналарынан (әсіресе аденовирустық векторлық вакциналардан) туындайтын сирек кездесетін жағымсыз құбылыс (1:1 миллионнан 1:100 000-ға дейін). Бұл тромбоцитопениямен бірге тромбоз синдромы немесе ТТС деп те аталады.