Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ежелгі индуистік-буддалық мемлекет
Лангкасука – Малай түбегінде орналасқан ежелгі индуистік-буддалық мемлекет. Атауы санскрит тілінен шыққан, «сұлу жер» деген мағына беретін ланкха және «қуаныш» деген мағына беретін сукха сөздерінің бірігімінен құралған деп саналады. Бұл мемлекет Ескі Кедахпен бірге Малай түбегінде құрылған ең ерте мемлекеттердің бірі. Мемлекеттің нақты орналасқан жері әлі де даулы, бірақ Таиландтың Паттани қаласының жанындағы Ярангта жасалған археологиялық жаңалыстар ықтимал орналасқан жерін көрсетеді. Мемлекеттің бірінші ғасырда, шамамен 80-100 жылдар аралығында құрылғаны болжанып отыр. Кедах жылнамасындағы аңыз бойынша, мемлекетті Меронг Махавангса құрып, оған Лангкасука деген ат берген. Тағы бір болжам бойынша, атау ланкха және Ашокадан шыққан болуы мүмкін. Ашока – буддизм идеалдарын қабылдағаннан кейін бейбітшілдікке ұмтылған Мауриялық индуист батыр патшасы. Малай түбегінің алғашқы үнді отарлаушылары оның құрметіне мемлекетке Лангкасука деген ат қойған. Қытай тарихи деректері мемлекет туралы ақпарат береді және Қытай сарайына елшілер жіберген Бхагадатта патша туралы жазбаларды қамтиды.
Тарихи деректер
Патшалықтың ең ерте және ең толық сипаттамасы Қытайдың Лян әулетінен (502–557) қалған “Ляншу” еңбегінде келтірілген. Бұл еңбекте “Лан я шиу” патшалығы туралы айтылады. Мұнда патшалықтың 400 жылдан астам бұрын құрылғаны көрсетілген. Сондай-ақ, патшалардың кейбіреулері туралы қосымша мәліметтер беріліп, тәбіғаттағы бір оқиға баяндалады:
When the king goes forth he rides upon an elephant. He is accompanied by banners, fly whisks, flags and drums and he is shaded with a white parasol. The soldiers of his guard are well appointed. The inhabitants of the country say that their state was founded more than four hundred years ago. Subsequently the descendants became weaker, but in the king's household there was a man of virtue to whom the populace turned. When the king heard of this he imprisoned this man, but his chains snapped unaccountably. The king took him for a supernatural being and, not daring to injure him, exiled him from the country, whereupon he fled to India. The king of India gave him his eldest daughter in marriage. Not long afterwards, when the king of Lang ya died, the chief ministers welcomed back the exile and made him king.|Liangshu, translation by Paul Wheatley
This king then ruled for more than 20 years. He was succeeded by his son, King Bhagadatta, who sent the first ambassadorial mission to China in 515. Further emissaries were sent in 523, 531, and 568. The transcription of the kingdom's name in Chinese records changed over time. In the late seventh century, the Buddhist monk Yi Jing mentioned encountering three Chinese monks who lived in a place named Lang jia shu (郎伽戍). Langkasuka was known as "Long ya xi jiao" (龍牙犀角) in Daoyi Zhilüe from the Yuan dynasty (1279–1368); and "Lang xi jia" (狼西加) during the Ming dynasty (1368–1644), as marked in Admiral Zheng He's 1621 Mao Kun map. The people wore cotton from the Philippines and printed cloth from India and local sources. "Langkasuka" was mentioned in the Malay text Hikayat Merong Mahawangsa, and it was referred to as "Lengkasuka" in the Javanese poem Nagarakretagama. Tamil sources name "Ilangasoka" as one of Rajendra Chola's conquests in his expedition against the Srivijaya empire. It was described as a kingdom that was "undaunted in fierce battles". Thai sources made no reference to Langkasuka, but Pattani was identified as one of the twelve Naksat cities under the influence of Nakhon Si Thammarat in Thai chronicles.
Патша атқа міне шығады. Оны тулар, желпіштер, барабандар сүйемелдейді және ол ақ шатырмен көлеңкеленеді. Оның күзетшілері жақсы жабдықталған. Ел тұрғындары өз мемлекеттерінің 400 жылдан астам бұрын құрылғанын айтады. Кейін ұрпақтары әлсіреп, бірақ патшаның үйінде халықтың құрметіне ие болған ізгі адам пайда болды. Патша оны естіген соң түрмеге қамады, бірақ оның тізбектері түсініктесіз себептермен үзіліп кетті. Патша оны құдайдан келген күш иесі деп санап, оған зиян келтіруге батылы бармай, елден қуды. Ол Үндістанға қашып кетті. Үндістан патшасы оған үлкен қызын әйел ретінде берді. Бірақ көп ұзамай Ланг я патшасы қайтыс болғаннан кейін, бас министрлер қуылғанды қайта шақырып, оны патша етіп тағайындады. Одан кейін 515 жылы оның ұлы Багадатта Қытайға алғашқы елшілік миссиясын жіберді. 523, 531 және 568 жылдары тағы да елшілер жіберілді. Қытай жазбаларында патшалықтың атының жазылуы уақыт өте келе өзгерді. VII ғасырдың соңында буддалық монах И Цзин “Ланг дзя шу” (郎伽戍) деп аталатын жерде тұратын үш қытай монахымен кездескенін айтты. Лангкасука Юань әулетінің (1279–1368) “Даои Жилуэ” еңбегінде “Лонг я ши цзяо” (龍牙犀角) деп, ал Мин әулетінің (1368–1644) кезінде адмирал Чжэн Хэнің 1621 жылғы “Мао Кун” картасында “Ланг ши цзяо” (狼西加) деп аталды. Халық Филиппиннен мақта, ал Үндістан мен жергілікті жерлерден басылған мата киді. “Лангкасука” малай тіліндегі “Хикаят Меронг Махавангса” мәтінінде еске алынса, ал жавандық “Нагаракретагама” поэмасында “Ленгакасука” деп аталды. Тамил деректерінде “Илангасока” Раджендра Чоланың Шривиджая империясына қарсы жорығындағы жеңістерінің бірі ретінде көрсетілген. Бұл патшалық “қатыгез шайқастарда тайсалмайтын” мемлекет ретінде сипатталған. Тай деректерінде Лангкасука туралы ештеңе айтылмаған, бірақ Паттани тай жылнамаларында Нахон Си Таммараттың ықпалындағы он екі Наксат қаласының бірі ретінде көрсетілген.
When the king goes forth he rides upon an elephant. He is accompanied by banners, fly whisks, flags and drums and he is shaded with a white parasol. The soldiers of his guard are well appointed. The inhabitants of the country say that their state was founded more than four hundred years ago. Subsequently the descendants became weaker, but in the king's household there was a man of virtue to whom the populace turned. When the king heard of this he imprisoned this man, but his chains snapped unaccountably. The king took him for a supernatural being and, not daring to injure him, exiled him from the country, whereupon he fled to India. The king of India gave him his eldest daughter in marriage. Not long afterwards, when the king of Lang ya died, the chief ministers welcomed back the exile and made him king.|Liangshu, translation by Paul Wheatley
This king then ruled for more than 20 years. He was succeeded by his son, King Bhagadatta, who sent the first ambassadorial mission to China in 515. Further emissaries were sent in 523, 531, and 568. The transcription of the kingdom's name in Chinese records changed over time. In the late seventh century, the Buddhist monk Yi Jing mentioned encountering three Chinese monks who lived in a place named Lang jia shu (郎伽戍). Langkasuka was known as "Long ya xi jiao" (龍牙犀角) in Daoyi Zhilüe from the Yuan dynasty (1279–1368); and "Lang xi jia" (狼西加) during the Ming dynasty (1368–1644), as marked in Admiral Zheng He's 1621 Mao Kun map. The people wore cotton from the Philippines and printed cloth from India and local sources. "Langkasuka" was mentioned in the Malay text Hikayat Merong Mahawangsa, and it was referred to as "Lengkasuka" in the Javanese poem Nagarakretagama. Tamil sources name "Ilangasoka" as one of Rajendra Chola's conquests in his expedition against the Srivijaya empire. It was described as a kingdom that was "undaunted in fierce battles". Thai sources made no reference to Langkasuka, but Pattani was identified as one of the twelve Naksat cities under the influence of Nakhon Si Thammarat in Thai chronicles.
Лангкасука тарихының қысқаша сипаттамасы
Лангкасуканың тарихының қысқаша сипаттамасын қолжетімді шектеулі тарихи деректерден білуге болады. Патшалық біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында құрылған деп саналады. Кейіннен 3-ші ғасырдың басында Фунанның өркендеуіне байланысты құлдырау кезеңіне түсті. 6-шы ғасырда ол қайта өркендеп, Қытайға елшілер жіберді. Патша Бхагадатта алғаш рет 515 жылы Қытаймен қарым-қатынас орнатты, содан кейін 523, 531 және 568 жылдары тағы да елшілер жіберілді.
Орналасқан жері
Қытай және араб дереккөздері ежелгі патшалықты Малай түбегінің шығыс жағалауында орналастырды. «Танның жаңа кітабында» Лангкасука Пан Панмен көршілес екендігі айтылады, ал Мин әулетінің әскери еңбегі «Убей Чжи» картасында ол Сонгкладан оңтүстікке қарай, Паттани өзенінің жанында көрсетілген. Қытай, араб және үнді дереккөздері Кедах пен Лангкасуканы жеке географиялық нысандар деп есептеді. Жавандық «Нагаракретагама» поэмасы оны Сайбуридің солтүстігіне орналастырған, алайда ол бастапқыда батыс жағалауда болған, бірақ кейін шығысқа көшірілген деген жорамал бар. Француз археологы және тарихшысы Мишель Жак Гергуальк Лангкасуканың болуы мүмкін жері ретінде Яранг маңындағы Паттани өзенінің бұрынғы құйылысын атады. Ол сондай-ақ Паттани, Сайбури және Яла арасындағы барлық аймақ Лангкасуканың бір бөлігі болуы мүмкін деген пікір білдірді. Қазіргі археологиялық қазбалар Паттаниден оңтүстікке қарай он бес шақырым жердегі Яранг ауылының жанынан қираған орындарын тапты, олар «Ляншуда» сипатталған қалаға қатысты болуы мүмкін. Қала теңізге жететін арналар арқылы өзендермен байланысқан, жағалаудан 10 миль ішкі жақта орналасқан. Су жолдарының лайлануы оның құлдырауына әкелген болуы мүмкін.
Археология
1960 жылдары Пол Уитлидің Лангкасуканың болуы мүмкін деген болжамы бойынша, оны табу мақсатында бірнеше археологиялық экспедициялар ұйымдастырылды. 1963 жылы Стюарт Уэвелл Лангкасука мен Тамбралинганы іздеу үшін Кембридж экспедициясын басқарды. Осы экспедицияның толық мәліметтері "Нага патшасының қызы" атты кітапта жазылған. 1989 жылы Таиландтың Көркем өнер департаменті Яранг аймағында археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады.
Танымал мәдениет
Раджа Берсионг (немесе Түйеті бар патша) – 1968 жылы Жамил Сулон режиссерлік еткен, ал Малайзияның премьер-министрі Тунку Абдул Рахманның қатысуымен түсірілген малайзиялық фильм. Паттани патшайымы немесе Лангкасука патшайымдары – 2008 жылы Нонзи Нимибютр режиссерлік еткен тай фильмi, ол Оңтүстік Паттани мифологиясына негізделген. Малай хроникалары: Қандықтар (жергілікті атауы Hikayat Merong Mahawangsa) – 2011 жылы Юсри Абдул Халим режиссерлік еткен малайзиялық фильм. Фильм Лангкасуканың алғашқы патшасы болған Меронг Махавангсаның шығу тегіне шала-шар байланысты.