Кіріспе

Гарри Харрисонның 1984 жылғы романы.

"Батыс Едені" – американдық жазушы Гарри Харрисонның 1984 жылғы ғылыми-фантастикалық романы.

Шолу

Бұл романдағы параллель әлемде Жерге 65 миллион жыл бұрын астероид соқпаған. Осының салдарынан динозаврлар мен оларға жақын бауырымен жорғалаушыларды жойған кредалық-палеогендік жойылу оқиғасы болған жоқ, бұл ақылды түрлердің мозазаврлардан – қазіргі мониторлы кесірткелерге жақын кезеңнің соңындағы теңіз кесірткелерінің отбасынан пайда болуына мүмкіндік берді. Зиялы рептилоид түрі Yilanè деп аталады және планетаның көп бөлігіндегі өмірдің басты түрін құрайды. Бірақ эволюция барысында бұл түр Солтүстік Америка құрлығы мен Кариб аймағында тіршілікке жарамсыз болып, миллиондаған жылдар бойы Yilanè-ден босатылған, соның нәтижесінде ең жоғарғы хищник үшін экологиялық орын ашылды. Адамға ұқсас түр, Тану, Солтүстік Америкадағы орынды иеленді, бірақ ол тек сол құрлықта ғана кездеседі. Африкалық приматтардан шыққан адамдардан ерекшеліктері, Танулар Жаңа дүние маймылдарының тегінен дамыған. Роман басталған кезде гуманоидтар тас дәуірінің соңғы сатысына жеткен технология мен мәдениет деңгейіне ие, ал бірқатар қоғамдар егіншілік дағдыларын меңгерген. Миллиондаған жылдар бойы өркениетке ие болған Yilanè-нің өте дамыған қоғамы бар, ол негізінен биологиялық ғылымдарды, әсіресе генетикалық инженерияны меңгеруге негіделген, сондықтан олар қолданатын әрбір құрал мен зат өзгертілген тірі организм болып табылады. Олардың қайықтары бастапқыда қалампирлер, су асты кемелері жетілдірілген ихтиозаврлар (мұнда uruketos деп аталады), ал қарулары қысыммен снарядтарды шығаратын өзгертілген мониторлы кесірткелер. Yilanè аналық билік құратын қоғам. Әйелдер мәдениеттің барлық саяси, әскери және ғылыми аспектілерін басқарады және еркектерді бөлек ұстайды. Ер адамдар көбінесе ақындар мен қолөнершілер, олар жайсыз, ыңғайсыз өмір салтын ұнатады. Әйелдермен қайталап жұптасқанда еркектер өледі, сондықтан олар әйелдерге өте сақ болады. Yilanè тілі өте күрделі, ол дыбыстарға, түстерге (Yilanè денелерінің кейбір бөліктерінің, әсіресе қолдарының түсін өзгерте алады, бұл хамелеонға ұқсас) және дене қозғалыстарына негіделген, ал әйелдер арасындағы әлеуметтік мәртебенің маңызды факторы – тілді меңгеру деңгейі. Олардың эмоциялары денелерінің қозғалысына тікелей және бірден аударылатындықтан, Yilanè өтірік айта алмайды. Басқаларды алдау үшін олар тек қозғалыстарын шектейді немесе эмоция немесе ой өткенше қозғалмай қалады. Yilanè әдетте өз қоғамынан ажырамайды; егер қала басшысы Yilanè қоғамының мүшесін оның атын алып тастау рәсімі арқылы қуса, қуылған мүше миындағы қорқыныш реакциясынан бірден өледі. Осы себепті Yilanè қоғамы миллиондаған жылдар бойы бөлінбеген монокультура болып қалып келді. Бірақ роман оқиғалары орын алатын кезде қоғамда алғаш рет жаңа жік пайда болады, ол өзін "Өмірдің қыздары" деп атаған топтан тұрады (сырттан "Өлімнің қыздары" деп танылады). Өмірдің қыздары – Yilanè-нің реттелген қоғамын "Өмір рухы" деп аталатын жоғары күшке ие болу ниетімен алғаш рет қабылдамайды. Қоғам басшыларынан артық күшке сенгендіктен, Өмірдің қызы басшыдан қуылғанда әдеттегі өлімге әкелетін реакция болмайды.

Сюжет

Бұл оқиға иланэлердің Америка құрлықтарын ашуымен басталады. Олар жаңа ресурстар мен отарлау үшін жарамды аумақтар іздеп жүр. Суыққан қанды жәндіктер болғандықтан, олар тропикалық және субтропикалық аймақтарға бағытталды. Көп ұзамай, олар гуманоидтармен кездеседі, оларды жартылай сезімтал жануарлар деп есептейді. Гуманоидтар өз кезегінде иланэлерден қатты қорқады. Қыстар суыған сайын танулар жылы климатқа, иланэлердің аумағына аң аулауға көшуге мәжбүр болады. Ұзаққа соқпай екі түр арасында қақтығыс туындайды. Оқиғаның басты кейіпкерлері – амбициялы иланэ Вайнте, оның қатыгез және адал көмекшісі Сталан, және рептилоидтар бала кезінде тұтқынға алып, иланэ ретінде өсірген "устузу" (илань тілінде сүтқоректі) Керрик. Керрик ақыры өз халқына оралу үшін қашып, көшбасшы болады. Тағы бір есімді тұлға – Энге, ол иланэ мәдениетінің әскери және зорлық-зомбылыққа бейімділігін қабылдамайтын, бейбітшіл иланэлер тобының жетекшісі. Көптеген иланэлер, әсіресе Вайнте, осы топқа қарсы шығады. Энге Керрикпен дос болып, оған иланэлермен бірге тұрғанда ұстаздық етеді. Керрик қашқаннан кейін ол басқа гуманоид тайпаларына қосылып, таулармен саяхаттайды, ал оны Вайнте үздіксіз қуып жетеді, ол устузуларды толығымен жоюды қалайды. Бірнеше жеңіске жеткеннен кейін Керрик, иланэлерге келтірілген зиянға қарамастан, олар гуманоидтарды қуып жете беруден ешқашан тоқтатпайтынын түсінеді. Сондықтан Керрик Альпеасак иланэ қаласына, бала кезінде тұтқынға алынған жеріне шабуыл ұйымдастырып, оны өртейді. Солтүстік Америка құрлығы иланэлерден азат етіледі.

Едемнің батысындағы кейіпкерлер

Керрик – оқиғаның басты кейіпкері, адам. Ол Yilanè ішінде өскен, бірақ өз халқымен бірге өмір сүру үшін кетеді. Соңында ол олардың басшысы болып, Yilanè астанасын жоюға көмектеседі. Ваинте – оқиғаның басты қарсыласы, ол Керрикті жек көретін және оны өлтіргісі келетін, мақтанқор, өзімшіл Yilanè. Херилак – Керриктің інісі, ол оның әкесінің туысы және тайпаның ең шебер аңшысы. Армун – Керриктің сүйіктісі. Ол еріннің жарылуы болғандықтан тайпа мүшелерінен жиреншіктелген, бірақ Керрик оған қарамастан ғашық болады. Кейіннен ол одан ұл туып, онымен бірге болады. Енге – Yilanè, өз халқы оны "Өмірдің қызы" деп атайды, бұл өмірге, соның ішінде адамдарға құрметпен қараған топтың мүшесі. Сталлан – Yilanè, Ваинте сияқты Керрикті және барлық адамзатты өлтіруді қалайды.

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд "Ақ жұлдыз" журналының 59-шы нөмірінде "Едемнің батысы" туралы рецензия жазып, "Бұл аса көрнекті кітап емес, бірақ кейбір уақыттан бері Харрисонның ең жақсы туындысы, себебі оның фондық детальдері өте толық. Суреттері де жақсы." деді.