Кіріспе

Вейпа (/w//iː//p//ə/) – Квинсленд штатының Вейпа қаласындағы жергілікті басқару аймағындағы жағалаудағы кен өндіруші қала. Ол Кейп-Йорк түбегіндегі ең ірі қалалардың бірі. Қаланың пайда болуының себебі – жағалау бойындағы үлкен боксит кен орындары. Вейпа порты негізінен боксит экспортымен айналысады. Порттан тірі мал да тасымалданады. 2021 жылы Вейпаның халқы 3899 адамды құрады. 1606 жылы Янсзон Карпентария шығанағында Австралия жағалауын көрген алғашқы еуропалық болды деп есептеледі, бұл лейтенант Джеймс Кук Австралияның шығыс жағалауына келгенге 164 жыл бұрын болған. Қала үш тұрғын үй ауданынан – Рокки Пойнт, Трэндинг және Нанумнан, сондай-ақ Эванс Лэндинг өнеркәсіптік ауданынан тұрады; бұл аудандар бірімен бірі жалғасқан. Қалаға басқа аудандармен байланысы жоқ және қаланың әуежайы орналасқан Вейпа әуежайы да кіреді.

Дәстүрлі иелері мен тілдері

Юпагути (Yuputhimri, Jupangati, Yupangathi, Nggerikudi, Yupungati, Jupangati) – Юпагути елінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Юпагути тілдік аймағына Кук және Вейпа аймақтарының жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісі кіреді. Кугу И'анх – Кейп-Йорк аймағының тілі. Кугу И'анх тілінің дәстүрлі аймағына Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісі кіреді. Кугу Нганчара (сондай-ақ Вик, Викнанджара, Вик Нганяхара, Вик Нгенчерр деп те аталады. Қатысты Вик тілдеріне де қараңыз) – Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жерлерді қамтитын аймақтың дәстүрлі тілі. Кугу Мумин (Күку Мумин деп те аталады. Қатысты Вик тілдеріне де қараңыз) – Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісін қамтитын дәстүрлі тілдердің бірі. Тайнаквит (Thaynakwith), сондай-ақ Автнгим, Таиникуит және Виндувинда деп те аталады – Батыс Кейп-Йорк аймағында, Вейпа аймағында, Альбатрос шығанағы мен Миссия өзенінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Тілдік аймаққа Вейпа қалалық кеңесі мен Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы аудандар кіреді.

Вейпа миссиясы

1895 жылы пресвитериан миссионері Николас Джон Хей Эмбли өзені мен Спринг-Крик қиылысында миссия құрды, оны Вайпа деп атады, бұл атаудың Анхатхангайт тілінде "соғыс алаңы" деген мағынаны білдіретіні есептеледі. 1932 жылы миссия шамамен Джессика Пойнтқа көшірілді, және сол атаумен – Вайпа Миссиясы ретінде жалғастырды. 1911 жылы Квинсленд штатында аборигендерді қорғаушының әрбір абориген және жартылай абориген баласының заңды қамқоршысы болуын, (олар 21 жасқа толғанша) кез келген аборигендік резерватта немесе мекемеде оларды шектеу (немесе қуу) құқығын, сондай-ақ қорғаушының пікірінше, міндеттерін орындамаған, өрескел бағынбаған немесе мойынсұнбаушылықты қасақана уағыздаған жағдайда, кез келген аборигенді немесе жартылай аборигенді 14 күнге қамауға алу құқығын бекітетін өте қатаң заң қабылданды. Бұл заң полицияға аборигендерді "құқық бұзушылықтан қорғау" үшін резерваттарға қамауға алуға да рұхсат берді. Comalco компаниясы 1957 жылы Вайпа аборигендерін күштеп шығаруды ақтау үшін осы өкілеттікті пайдаланды. 1932 жылы қауым безгек ауруына байланысты Джессика Пойнттағы қазіргі орнына, Напранумға көшірілуге мәжбүр болды. Бұл орын қазіргі Вайпа қаласының оңтүстігінде орналасқан. Сол кезде халықтың көп бөлігі Аунгтимдерден тұрды, бірақ көп ұзамай Ескі Мапуоннан түрлі тайпалар, кландар және басқа да қауымдар күштеп шығарылды. Малярияның таралуын тоқтату үшін 1963 жылдың 15 қарашасында Ескі Мапуон елді мекені өртеліп тасталды.

Шахталық қала

1955 жылы геолог Генри Эванс (1912–1990) аборигендердің қорығындағы қызыл жартастардың бұрынғы голланд саяхатшылары мен Мэтью Флиндерс ескерткендей, шын мәнінде алюминий жасалатын боксит – алюминий кенінің – және аз мөлшерде вольфрамның үлкен қоймалары екенін анықтады. "Comalco Act 1957" заңы қорық мәртебесін жойып, компанияға түбегейлі жерді, сондай-ақ түбек жағалауының батысындағы аборигендердің қорық жерін, ал шығысындағы аборигендерге тиесілі (бірақ қорық емес) жерді берді. Кен қазу 1960 жылы басталды. 1962 жылы тұрғындар Комалко компаниясының Джессика Пойнт ауылын 150 000 фунт стерлингке қайта жаңарту туралы ұсынысын қабылдады. 1965 жылы құрылыс басталғанда, бүкіл қауым үшін үй салуға қаражат жеткіліксіз екені анық болды, бұл Пресвитериан шіркеуінің миссияны Квинсленд үкіметіне беру туралы шешім қабылдауына себеп болды. Осыдан кейін қауым Оңтүстік Вайпа деп аталды. 2005 жылдың 1 қаңтарында Напранум аборигендік кеңесі Напранум аборигендік округтік кеңесіне айналды.

Климат

Вейпада тропикалық саванналық климат, жыл бойы жоғары температуралар сақталады. Жылдың үш ерекше маусымы бар. Қаңтардан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусымда күн сайын ауыр жаңбыр жауады. Муссондық төмен қысым және тропикалық циклон 24 сағат ішінде 200 мм-ге дейін нөсер жаңбырға себеп болады. Мамырдан қыркүйекке дейінгі құрғақ маусымда күндері ыстық әрі құрғақ болады, бірақ түнгі температура төмендеп, жаңбыр жауын-шашын мүлдем болмайды. Қазаннан желтоқсанға дейінгі дайындық маусымы тым ыстық және ылғалды, жаңбырлы маусымда жиі шөл нүктелері байқалады, ал құрғақ маусымда олардың орташа температурасы жаңбыр дайындық кезінде сирек жауады, бірақ жауған кезде әдетте қысқа, бірақ күшті жаңбырлармен, сондай-ақ қатты дауылдармен бірге болады. Алайда, бұл маусымдар әрқашан белгілі бір күндерге сәйкес келмейді; кейде жаңбырлы маусым қарашада басталып, құрғақ маусым желтоқсанға дейін созылуы мүмкін, ал муссондық жаңбырлар мамыр айына дейін жалғасуы мүмкін. Ең жоғары және ең төмен температуралар тиісінше болды. 2013 жылдың қаңтар айында тропикалық циклон «Освальд» кезінде тәуліктік жауын-шашын мөлшерінің ең жоғары көрсеткіші 327,8 мм (12,9 дюйм) тіркелді.

Экономика

Қазіргі қала негізінен Comalco (қазір Rio Tinto деп аталады) – ірі алюминий компаниясы – 1962 жылы Жапонияға бокситтен алғашқы партияларды жіберуді бастады. Кенді Андум кенінен Лорим Пойнт экспорттық терминалына тасымалдау үшін теміржол салынды. Вейпа боксит кеніші әлемдегі ең ірі кеніштердің қатарында. Reuters 2006 жылғы мәліметтер бойынша, оның қуаты 15,5 миллион тонна, ал өндірісі 16,1 миллион тоннаны құрап, әлемде үшінші орында тұрғанын хабарлады.

Білім

Вейпада екі мектеп бар. Батыс Кейп колледжі – мемлекеттік, бірлесіп оқытатын мектеп; ол балабақша (күнбалалық бақша), бастауыш және орта білім береді. Ол Рокки Пойнт қаласындағы Орталық және Шығыс даңғылдарының қиылысында орналасқан. 2015 жылы мектепте 1073 оқушы, 93 мұғалім болған (90 толық жұмыс күніне шаққанда). Сент-Жозеф шіркеу мектебі – Рокки Пойнт қаласындағы Боундер Роуд, 2 мекенжайындағы Рим-католик бірлесіп оқытатын бастауыш мектеп. 2016 жылы ашылған мектеп бастапқыда P–3 сыныптарға ғана оқуға қабылдады, бірақ 2018 жылы барлық бастауыш сыныптарға (P–6) қабылдауды жоспарлап отыр.

Ыңғайлылықтар

Вейпада келушілер орталығы, жүзу бассейні, боулинг алаңы, гольф клубы, теннис және сквош корттары бар. Нетбол, баскетбол және футбол алаңдары да бар. Вейпа қалалық әкімдігі Хибберд драйвтегі Вейпадағы қоғамдық кітапхананы басқарады. Нанум сауда орталығында Woolworths супермаркеті, нан пісірушілік, кофехана, саяхат агенттігі, киім дүкені, пошта бөлімі, жаңалықтар/спорт дүкені және ет дүкендері орналасқан. Сонымен қатар, дәріхана, кемпинг және балық аулау дүкені бар, ал жаяу арақашықтықта сыйлық дүкені, жиһаз және тұрмыстық техника дүкені, несиелік одақ және мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру кеңсесі де бар. Эванс-Лэндингте аппараттық дүкен және бірнеше механикалық шеберханалар бар. Сент-Жозеф католик шіркеуі Рокки-Пойнттағы Баундери жолында орналасқан. Ол Кэрнс Рим-католик діоцезінің Вейпа приходының құрамында.