Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вейпа (/w//iː//p//ə/) – Квинсленд штатының Вейпа қаласындағы жергілікті басқару аймағындағы жағалаудағы кен өндіруші қала. Ол Кейп-Йорк түбегіндегі ең ірі қалалардың бірі. Қаланың пайда болуының себебі – жағалау бойындағы үлкен боксит кен орындары. Вейпа порты негізінен боксит экспортымен айналысады. Порттан тірі мал да тасымалданады. 2021 жылы Вейпаның халқы 3899 адамды құрады. 1606 жылы Янсзон Карпентария шығанағында Австралия жағалауын көрген алғашқы еуропалық болды деп есептеледі, бұл лейтенант Джеймс Кук Австралияның шығыс жағалауына келгенге 164 жыл бұрын болған. Қала үш тұрғын үй ауданынан – Рокки Пойнт, Трэндинг және Нанумнан, сондай-ақ Эванс Лэндинг өнеркәсіптік ауданынан тұрады; бұл аудандар бірімен бірі жалғасқан. Қалаға басқа аудандармен байланысы жоқ және қаланың әуежайы орналасқан Вейпа әуежайы да кіреді.
Weipa (/w//iː//p//ə/) is a coastal mining town in the local government area of Weipa Town in Queensland. It is one of the largest towns on the Cape York Peninsula. It exists because of the enormous bauxite deposits along the coast. The Port of Weipa is mainly involved in exports of bauxite. There are also shipments of live cattle from the port. In the , Weipa had a population of 3,899 people. It is claimed that Janszoon was the first European to sight the Australian coast in the Gulf of Carpentaria in 1606, 164 years before Lieutenant James Cook sailed up the east coast of Australia. The town consists of three residential suburbs, Rocky Point, Trunding, and Nanum, in addition to the industrial suburb of Evans Landing; these suburbs are contiguous. The town also includes the suburb of Weipa Airport which is not connected to the other suburbs and contains the town's airport.
Дәстүрлі иелері мен тілдері
Юпагути (Yuputhimri, Jupangati, Yupangathi, Nggerikudi, Yupungati, Jupangati) – Юпагути елінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Юпагути тілдік аймағына Кук және Вейпа аймақтарының жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісі кіреді. Кугу И'анх – Кейп-Йорк аймағының тілі. Кугу И'анх тілінің дәстүрлі аймағына Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісі кіреді. Кугу Нганчара (сондай-ақ Вик, Викнанджара, Вик Нганяхара, Вик Нгенчерр деп те аталады. Қатысты Вик тілдеріне де қараңыз) – Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жерлерді қамтитын аймақтың дәстүрлі тілі. Кугу Мумин (Күку Мумин деп те аталады. Қатысты Вик тілдеріне де қараңыз) – Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы жер көрінісін қамтитын дәстүрлі тілдердің бірі. Тайнаквит (Thaynakwith), сондай-ақ Автнгим, Таиникуит және Виндувинда деп те аталады – Батыс Кейп-Йорк аймағында, Вейпа аймағында, Альбатрос шығанағы мен Миссия өзенінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Тілдік аймаққа Вейпа қалалық кеңесі мен Кук Ширінің жергілікті басқару шекараларындағы аудандар кіреді.
Yupanguthi (Yuputhimri, Jupangati, Yupangathi, Nggerikudi, Yupungati, Jupangati) is an Australian Aboriginal language spoken on Yupanguthi country. The Yupanguthi language region includes the landscape within the local government boundaries of the landscape within the local government boundaries of the Shire of Cook and Weipa Region. Kugu Yi'anh is a language of Cape York. The traditional language area of Kugu Yi'anh includes landscape within the local government boundaries of the Cook Shire. Kugu Nganchara (also known as Wik, Wiknantjara, Wik Nganychara, Wik Ngencherr. See also related Wik languages) is a traditional language of the area which includes the landscape within the local government boundaries of the Cook Shire. Kugu Muminh (also known as Kuku Muminh. See also related Wik languages) is one of the traditional languages which includes the landscape within the local government boundaries of the Cook Shire. Thaynakwith (also known as Awngthim, Tainikuit and Winduwinda) is an Australian Aboriginal language spoken on Western Cape York in the Weipa area taking in Albatross Bay and Mission River. The language region includes areas within the local government boundaries of Weipa Town Council and Cook Shire.
Вейпа миссиясы
1895 жылы пресвитериан миссионері Николас Джон Хей Эмбли өзені мен Спринг-Крик қиылысында миссия құрды, оны Вайпа деп атады, бұл атаудың Анхатхангайт тілінде "соғыс алаңы" деген мағынаны білдіретіні есептеледі. 1932 жылы миссия шамамен Джессика Пойнтқа көшірілді, және сол атаумен – Вайпа Миссиясы ретінде жалғастырды. 1911 жылы Квинсленд штатында аборигендерді қорғаушының әрбір абориген және жартылай абориген баласының заңды қамқоршысы болуын, (олар 21 жасқа толғанша) кез келген аборигендік резерватта немесе мекемеде оларды шектеу (немесе қуу) құқығын, сондай-ақ қорғаушының пікірінше, міндеттерін орындамаған, өрескел бағынбаған немесе мойынсұнбаушылықты қасақана уағыздаған жағдайда, кез келген аборигенді немесе жартылай аборигенді 14 күнге қамауға алу құқығын бекітетін өте қатаң заң қабылданды. Бұл заң полицияға аборигендерді "құқық бұзушылықтан қорғау" үшін резерваттарға қамауға алуға да рұхсат берді. Comalco компаниясы 1957 жылы Вайпа аборигендерін күштеп шығаруды ақтау үшін осы өкілеттікті пайдаланды. 1932 жылы қауым безгек ауруына байланысты Джессика Пойнттағы қазіргі орнына, Напранумға көшірілуге мәжбүр болды. Бұл орын қазіргі Вайпа қаласының оңтүстігінде орналасқан. Сол кезде халықтың көп бөлігі Аунгтимдерден тұрды, бірақ көп ұзамай Ескі Мапуоннан түрлі тайпалар, кландар және басқа да қауымдар күштеп шығарылды. Малярияның таралуын тоқтату үшін 1963 жылдың 15 қарашасында Ескі Мапуон елді мекені өртеліп тасталды.
In 1895, Presbyterian missionary Reverend Nicholas John Hey established a mission at the junction of Embley River and Spring Creek which he called Weipa, which is believed to derive from the Anhathangayth word meaning "fighting ground". In 1932 the mission relocated approximately to Jessica Point, continuing under the same name, Weipa Mission. Very restrictive legislation was enacted by the state of Queensland in 1911, making the Protector of Aborigines the legal guardian of every Aboriginal and part Aboriginal child (until he/she was 21), and the right to confine (or expel) any such person within any Aboriginal reserve or institution, and the right to imprison any Aboriginal or part Aboriginal person for 14 days if, in the Protector's judgement, they were guilty of neglect of duty, gross insubordination or wilful preaching of disobedience. It also gave powers to the police to confine Aboriginal people to reserves to "protect them from corruption". This latter power was given by Comalco in 1957 to justify the removal of Weipa Aboriginal people. In 1932, the community had to relocate to its present site, at Jessica Point now called Napranum because of malaria. It is about south of the present town of Weipa. At this time most of the people were Awngthim but soon different tribes and clans and other communities were forcibly removed from Old Mapoon. To prevent the spread of malaria, the Old Mapoon settlement was burnt down on 15 November 1963.
Шахталық қала
1955 жылы геолог Генри Эванс (1912–1990) аборигендердің қорығындағы қызыл жартастардың бұрынғы голланд саяхатшылары мен Мэтью Флиндерс ескерткендей, шын мәнінде алюминий жасалатын боксит – алюминий кенінің – және аз мөлшерде вольфрамның үлкен қоймалары екенін анықтады. "Comalco Act 1957" заңы қорық мәртебесін жойып, компанияға түбегейлі жерді, сондай-ақ түбек жағалауының батысындағы аборигендердің қорық жерін, ал шығысындағы аборигендерге тиесілі (бірақ қорық емес) жерді берді. Кен қазу 1960 жылы басталды. 1962 жылы тұрғындар Комалко компаниясының Джессика Пойнт ауылын 150 000 фунт стерлингке қайта жаңарту туралы ұсынысын қабылдады. 1965 жылы құрылыс басталғанда, бүкіл қауым үшін үй салуға қаражат жеткіліксіз екені анық болды, бұл Пресвитериан шіркеуінің миссияны Квинсленд үкіметіне беру туралы шешім қабылдауына себеп болды. Осыдан кейін қауым Оңтүстік Вайпа деп аталды. 2005 жылдың 1 қаңтарында Напранум аборигендік кеңесі Напранум аборигендік округтік кеңесіне айналды.
In 1955 a geologist, Henry Evans (1912–1990), discovered that the red cliffs on the Aboriginal reserve, previously remarked on by the early Dutch explorers and Matthew Flinders, were actually enormous deposits of bauxite – the ore from which aluminium is made – and to a lesser extent tungsten. The "Comalco Act 1957" revoked the reserve status, giving the company of Aboriginal reserve land on the west coast of the Peninsula and on the east coast of Aboriginal owned (though not reserve) land. Mining commenced in 1960. In 1962, residents accepted Comalco's offer to rebuild the Jessica Point village at a cost of £150,000. By the time building began in 1965, it became clear that funding was inadequate to build houses for the whole community, which contributed towards the Presbyterian Church's decision to hand over responsibility for the mission to the Queensland Government. The community became known as Weipa South after this. On 1 January 2005, the Napranum Aboriginal Council became the Napranum Aboriginal Shire Council.
Климат
Вейпада тропикалық саванналық климат, жыл бойы жоғары температуралар сақталады. Жылдың үш ерекше маусымы бар. Қаңтардан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусымда күн сайын ауыр жаңбыр жауады. Муссондық төмен қысым және тропикалық циклон 24 сағат ішінде 200 мм-ге дейін нөсер жаңбырға себеп болады. Мамырдан қыркүйекке дейінгі құрғақ маусымда күндері ыстық әрі құрғақ болады, бірақ түнгі температура төмендеп, жаңбыр жауын-шашын мүлдем болмайды. Қазаннан желтоқсанға дейінгі дайындық маусымы тым ыстық және ылғалды, жаңбырлы маусымда жиі шөл нүктелері байқалады, ал құрғақ маусымда олардың орташа температурасы жаңбыр дайындық кезінде сирек жауады, бірақ жауған кезде әдетте қысқа, бірақ күшті жаңбырлармен, сондай-ақ қатты дауылдармен бірге болады. Алайда, бұл маусымдар әрқашан белгілі бір күндерге сәйкес келмейді; кейде жаңбырлы маусым қарашада басталып, құрғақ маусым желтоқсанға дейін созылуы мүмкін, ал муссондық жаңбырлар мамыр айына дейін жалғасуы мүмкін. Ең жоғары және ең төмен температуралар тиісінше болды. 2013 жылдың қаңтар айында тропикалық циклон «Освальд» кезінде тәуліктік жауын-шашын мөлшерінің ең жоғары көрсеткіші 327,8 мм (12,9 дюйм) тіркелді.
Weipa has a tropical savanna climate, with high temperatures above throughout the year. Three distinct seasons exist. The wet season, which runs from January to April, is characterised by heavy downpours on an almost daily basis. Monsoon lows and tropical cyclones cause even more extreme rainfall, up to 200 mm (8 in) in 24 hours. The dry season, running from May to September, features hot and dry days; however, night time lows are cooler and rainfall is almost non existent. The build up season, running from October to December, is oppressively hot and humid, with frequent days over Dewpoints in the wet season average ; in the dry season they average Rainfall during the build up is infrequent, but when it does occur, it usually falls in brief, heavy downpours associated with severe thunderstorms. These seasons are not always set, however; sometimes the wet season can start as early as November or the dry season can extend as late as December, and monsoonal downpours have occurred as late as May. Extreme temperatures have ranged from to The highest daily rainfall recorded was 327.8 mm (12.9 in) during the passage of Tropical Cyclone Oswald in January 2013.
Экономика
Қазіргі қала негізінен Comalco (қазір Rio Tinto деп аталады) – ірі алюминий компаниясы – 1962 жылы Жапонияға бокситтен алғашқы партияларды жіберуді бастады. Кенді Андум кенінен Лорим Пойнт экспорттық терминалына тасымалдау үшін теміржол салынды. Вейпа боксит кеніші әлемдегі ең ірі кеніштердің қатарында. Reuters 2006 жылғы мәліметтер бойынша, оның қуаты 15,5 миллион тонна, ал өндірісі 16,1 миллион тоннаны құрап, әлемде үшінші орында тұрғанын хабарлады.
The present town was constructed mainly by Comalco (now called Rio Tinto), a large aluminium company, which began making trial shipments of bauxite to Japan in 1962. A railway was constructed to transport the ore from the mine at Andoom to the export facility at Lorim Point. Weipa bauxite mine is among the world's largest. Using figures from 2006, Reuters reported that it ranked third in the world, with capacity and production at 15.5 and 16.1 million tonnes respectively.
Білім
Вейпада екі мектеп бар. Батыс Кейп колледжі – мемлекеттік, бірлесіп оқытатын мектеп; ол балабақша (күнбалалық бақша), бастауыш және орта білім береді. Ол Рокки Пойнт қаласындағы Орталық және Шығыс даңғылдарының қиылысында орналасқан. 2015 жылы мектепте 1073 оқушы, 93 мұғалім болған (90 толық жұмыс күніне шаққанда). Сент-Жозеф шіркеу мектебі – Рокки Пойнт қаласындағы Боундер Роуд, 2 мекенжайындағы Рим-католик бірлесіп оқытатын бастауыш мектеп. 2016 жылы ашылған мектеп бастапқыда P–3 сыныптарға ғана оқуға қабылдады, бірақ 2018 жылы барлық бастауыш сыныптарға (P–6) қабылдауды жоспарлап отыр.
There are two schools in Weipa. The Western Cape College is a government co educational school; it provides early childhood (kindergarten), primary and secondary schooling. It is on the corner of Central and Eastern Avenues in Rocky Point In 2015, the school had an enrolment of 1,073 students with 93 teachers (90 full time equivalent). St Joseph's Parish School is a Roman Catholic co educational primary school at 2 Boundary Road, Rocky Point Opened in 2016, the school only offered enrolment in years P–3 but expected to be able to offer enrollment across all primary levels (P–6) in 2018.
Ыңғайлылықтар
Вейпада келушілер орталығы, жүзу бассейні, боулинг алаңы, гольф клубы, теннис және сквош корттары бар. Нетбол, баскетбол және футбол алаңдары да бар. Вейпа қалалық әкімдігі Хибберд драйвтегі Вейпадағы қоғамдық кітапхананы басқарады. Нанум сауда орталығында Woolworths супермаркеті, нан пісірушілік, кофехана, саяхат агенттігі, киім дүкені, пошта бөлімі, жаңалықтар/спорт дүкені және ет дүкендері орналасқан. Сонымен қатар, дәріхана, кемпинг және балық аулау дүкені бар, ал жаяу арақашықтықта сыйлық дүкені, жиһаз және тұрмыстық техника дүкені, несиелік одақ және мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру кеңсесі де бар. Эванс-Лэндингте аппараттық дүкен және бірнеше механикалық шеберханалар бар. Сент-Жозеф католик шіркеуі Рокки-Пойнттағы Баундери жолында орналасқан. Ол Кэрнс Рим-католик діоцезінің Вейпа приходының құрамында.
Weipa has a visitor's centre, swimming pool, bowling green, golf club, tennis and squash courts. There are netball and basketball courts as well as football fields. Weipa Town Authority operates a public library at Hibberd Drive in Weipa. At Nanum the shopping precinct has a Woolworths supermarket, bakery, coffee shop, travel agent, clothing shop, post office, newsagency / sports shop and butchers. There is also a chemist, camping and fishing store and within walking distance is a gift shop, furniture and whitegoods store, credit union and government social security office. At Evans Landing there are a hardware store and a number of mechanical workshops. St Joseph's Catholic Church is on Boundary Road at Rocky Point. It is within the Weipa Parish of the Roman Catholic Diocese of Cairns.