Кіріспе

Мағынасы қарама-қарсы келетін байланысты терминдер немесе ұғымдар жұбы. Бинарлық оппозиция (сонымен қатар екілік жүйе) – мағынасы қарама-қарсы келетін байланысты терминдер немесе ұғымдар жұбы. Бинарлық оппозиция – екі теориялық қарама-қарсылықты қатаң түрде анықтап, бір-біріне қарсы қоятын тіл және/немесе ой жүйесі. Бұл бір-бірін мүлдем жоққа шығаратын екі терминнің, мысалы, қосулы мен өшірулі, жоғары мен төмен, сол және оң арасындағы қарама-қайшылық. Структурализмде бинарлық оппозиция адам философиясының, мәдениетінің және тілінің негізгі ұйымдастырушысы ретінде қарастырылады. Бинарлық оппозиция Сауссурдің структуралистік теориясында пайда болды. Фердинанд де Соссюрдың пікірінше, бинарлық оппозиция – тіл бірліктеріне мән немесе мағына берудің құралы; әрбір бірлік екілік кодтағыдай, басқа терминмен өзара анықталып анықталады. Мысалы, "ыстық" сөзі "суық" сөзімен байланысты болғандықтан ғана мағынаға ие, және керісінше. Бұл қарама-қайшылық емес, құрылымдық, өзара толықтыратын қарым-қатынас. Мысалы, "жақсылықты" түсінбесек, "жамандықты" түсіне алмаймыз. Әдетте, екі қарама-қарсылықтың бірі екіншісіне үстемдік етеді. Бинарлық оппозицияларды жіктеу "көбінесе құндылықтармен байланысты және этноцентрикалық", алдамшы тәртіп пен беткі мағынаға ие. Сонымен қатар Питер Фурье бинарлық оппозициялардың терең немесе екінші деңгейдегі бинарлары бар екенін анықтады, бұл мағынаны нығайтуға көмектеседі. Мысалы, батыр мен зұлымдық ұғымдары екіншілік бинарларды қамтиды: жақсы / жаман, әдемі / сұм, ұнаған / ұнамайтын және т.б.

Бинарлық жүйелер теориясы

Бинарлық оппозицияның классикалық мысалы – болу-болмау екіұштылығы. Структурализмге сәйкес, полюстік қарама-қарсылықтар ретінде қарастырылатын болу мен болмаудың аражігін ажырату көптеген мәдениеттердегі ойлаудың негізгі құралы болып табылады. Сонымен қатар, постструктуралистік сынға сәйкес, адам қоғамында болу, болмаудан жоғары тұрады, себебі болмау дәстүрлі түрде оны алып тастағанда қалған нәрсе ретінде қарастырылады. (Егер болмау басым болғанда, болу болмауды алып тастағанда пайда болатын нәрсе ретінде қарастырылуы мүмкін еді.) Жак Дерриданың пікірінше, мағына көбінесе "екі терминнің бірі екіншісін бағындырады" деген бинарлық оппозициялар арқылы анықталады. Бинарлық оппозицияның мысалы – еркек-әйел екіұштылығы. Постструктуралистік көзқарас бойынша, дәстүрлі ойлау бойынша еркек, әйелге қарағанда басымдыққа ие, себебі еркек – фаллостың болуы, ал қынап – болмауы немесе жоғалту. Джон Сёрлдің пікірінше, постмодернистер мен постструктуралистер үйреткен және қолданатын бинарлық оппозициялар туралы түсінік – жалған және дәлдігінен айырылған.

Бинарлық файлдарды бөлшектеу

Бинарлық оппозицияларға саяси (талдамалық немесе тұжырымдамалық емес) сын – үшінші толқын феминизмінің, постколониализмнің, постанархизмнің және сыншыл нәсіл теориясының маңызды бөлігі. Олар ер/әйел, өркениетті/өркениетсіз және ақ/қара арасындағы қабылданатын бинарлық дихотомия белгілі бір басымдыққа ие топтың пайдасына қоғамдық билік құрылымдарын нығайтып, заңдастырғанын айтады. Соңғы он бес жылда әлеуметтік және/немесе тарихи талдаулардың көптеген түрлерінде гендер, класс, сексуалдық бағдар, нәсіл және этникалық ерекшеліктерді қарастыру қалыпты жағдайға айналды. Осы санаттардың әрқайсысында әдетте тең емес бинарлық оппозиция кездеседі: буржуазия/жұмысші класс өкілі; ерлер/әйелдер; гетеросексуал/гомосексуал. Бинарлық оппозицияларға постструктуралық сын – оппозицияны кері қайтару ғана емес, оның деконструкциясы, ол аполитикалық деп сипатталады, яғни бинарлық оппозицияның бір жағына екіншісінен артық көңіл бөлмейді. Деконструкция – бинарлық оппозицияның өзіне қайшы келіп, өзінің құзырын жоятын «оқиға» немесе «сәт». Деконструкция барлық бинарлық оппозицияларды барлық түрлерінде талдау және сынға алу қажет деп есептейді; мағына мен құндылықтарды қамтамасыз ететін барлық дискурстарда логикалық және аксиологиялық оппозициялардың функциясы зерттелуі керек. Бірақ деконструкция оппозициялардың қалай жұмыс істейтінін және нигилистік немесе цинизм позициясында мағына мен құндылықтардың қалай құрылатынын ғана көрсетпейді, сондай-ақ «осылайша бұл салаға тиімді араласудың кез келген құралын жоққа шығарады». Тиімді болу үшін және практикалық әдіс ретінде деконструкция қарама-қарсы терминдерді синтездеу үшін емес, олардың өзгешелігін, шешілмейтіндігін және мәңгілік өзара әрекеттесуін белгілеу үшін жаңа түсініктер немесе ұғымдар жасайды.

Логоцентризмге қатысты

Логоцентризм – бинарлық оппозициямен байланысты идея, ол белгілі бір аудиториялар бинарлық оппозиция жұптарының бірін екіншісінен жоғары бағалайтынын көрсетеді. Бұл басымдық көбінесе оқырмандардың мәдени фондарымен анықталады. Мұндай логоцентризмнің мысалы – «Әйелдер мен құмыра» атты амхар тіліндегі халық ертегісіндегі күшті патриархалдық тақырыптар. Бұл ертегіде қоғамдағы өз рөлінің төмендеуіне наразы болған екі әйелдің оқиғасы баяндалады, олар көмек сұрау үшін патшасына жүгінеді. Патша тиімді түрде әйелдерге қоғамдағы үлкен рөл беруге сенімсіздік таныту керектігін жеткізеді, бұл ертегінің негізгі ойына айналады. Прасад бұл идеяны былай түсіндіреді: «Логоцентрлік құндылық «Мәңгілік білім» арқылы көрінеді, яғни еркектердің табиғи басымдығы халық ертегісі арқылы жеткізіледі. Жасырын, априорлы бинарлық оппозиция – «Ер адам әйелден жоғары». Бинарлық оппозицияның бір бөлігіне аудиторияның санасыз бейімділігіне мәдени мұраның әсеріне қатысты Прасад былай дейді: «Эфиопия халық ертегілерінің таңдамасын зерттеу арқылы мақала логоцентризмнің және эфиопия халық ертегілерінде жұмыс істейтін априорлы бинарлық оппозицияның бар екенін аңғарды. Бұл екі элемент қоғамдағы әйелдердің «берілген» бағынышты жағдайын бекітуге және қолдауға тырысады».