Қазіргі заманғы грамматикалық теориялар: Тәуелділік грамматикасы

Кіріспе

Заманауи грамматикалық теориялар класы. Тәуелділік грамматикасы (DG) – қазіргі заманғы грамматикалық теориялардың бір класы, олардың барлығы тәуелділік қатынасына негізделген (фразалық құрылымның құралымдық қатынасына қарама-қарсы) және негізінен Люсьен Тесньердің еңбектерімен байланысты. Тәуелділік – тілдік бірліктердің, мысалы, сөздердің, бағытталған байланыстар арқылы бір-бірімен қосылуы. Шешімді етістік сөйлем құрылымының құрылымдық орталығы деп есептеледі. Барлық басқа синтаксистік бірліктер (сөздер) тікелей немесе жанама түрде етістікке тәуелділік байланыстары арқылы қосылады, олар тәуелділіктер деп аталады. Тәуелділік грамматикасы фразалық құрылым грамматикасынан фразаларды анықтай білуімен ерекшеленеді, бірақ фразалық түйіндерге көңіл бөлмейді. Тәуелділік құрылымы сөздің (бастың) және оның тәуелділері арасындағы қатынас арқылы анықталады. Тәуелділік құрылымдары фразалық құрылымдарға қарағанда жазық болады, себебі оларда шекті етістік фразасы болмайды, сондықтан олар еркін сөз тәртібіне ие тілдерді, мысалы, чех немесе варльпири тілдерін талдауға өте ыңғайлы.

Тарих

Грамматикалық бірліктер арасындағы тәуелділік туралы түсінік ең ерте жазылған грамматикалардан бері, мысалы Паниниден бастау алады, сондықтан тәуелділік ұғымы сөз тіркесі құрылымынан көп ғасырлар бұрын пайда болған деуге болады. 12 ғасырдағы Кордова қаласынан (Андалусия) шыққан тіл білімі маманы Ибн Мада, грамматикалық мағынада тәуелділік терминін бүгінгі қолданыстағы түрінде алғаш рет қолданған грамматик болған болуы мүмкін. Ерте заманауи дәуірде тәуелділік ұғымы сөз тіркесі құрылымымен қатар өмір сүрген сияқты, соңғысы антик заманғы терминдер логикасын зерттеудің кең таралған нәтижесінде латын, француз, ағылшын және басқа да грамматикаларға енген. Тәуелділік мажар тіл білімі маманы Самуэль Брассаидің (1800–1897), неміс филологы Франц Керннің (1830–1894) және румын тіл білімі маманы Хайман Харитон Тиктиннің (1850–1936) еңбектерінде де нақты кездеседі. Дегенмен, қазіргі заманғы тәуелділік грамматикасы негізінен Люсьен Тесньердің еңбегімен басталады. Тесньер француз, полиглот және Страсбург пен Монпелье университеттерінде тіл білімі профессоры болған. Оның маңызды еңбегі «Éléments de syntaxe structurale» 1959 жылы, оның қайтысынан кейін жарық көрді (1954 жылы қайтыс болды). Ол әзірлеген синтаксисқа қатысты негізгі тәсіл 1960-шы жылдары басқалар тарапынан тәуелсіз түрде қолға алынған сияқты, содан бері тәуелділікке негізделген бірқатар грамматикалар кең танымал болды. ДГ Германияда теориялық синтаксис және тілді оқыту салаларында үлкен қызығушылық тудырды. Соңғы жылдары тәуелділік теориясына негізделген үлкен даму есептеу лингвистикасынан келді, бұл 1950-ші және 1960-шы жылдары RAND корпорациясында Дэвид Хейс жасаған машиналық аударма саласындағы ықпалды жұмысына байланысты. Тәуелділікке негізделген жүйелер табиғи тілді талдау және тілдік ағаштарды (tree banks) құру үшін жиі қолданылады. Қазіргі уақытта тәуелділік грамматикасына қызығушылық артып келеді, тәуелділік лингвистикасы жөніндегі халықаралық конференциялар салыстырмалы түрде жақында ұйымдастырыла бастады (Depling 2011, Depling 2013, Depling 2015, Depling 2017, Depling 2019).

The notion of dependencies between grammatical units has existed since the earliest recorded grammars, e. g. Pāṇini, and the dependency concept therefore arguably predates that of phrase structure by many centuries. Ibn Maḍāʾ, a 12th century linguist from Córdoba, Andalusia, may have been the first grammarian to use the term dependency in the grammatical sense that we use it today. In early modern times, the dependency concept seems to have coexisted side by side with that of phrase structure, the latter having entered Latin, French, English and other grammars from the widespread study of term logic of antiquity. Dependency is also concretely present in the works of Sámuel Brassai (1800–1897), a Hungarian linguist, Franz Kern (1830–1894), a German philologist, and of Heimann Hariton Tiktin (1850–1936), a Romanian linguist. Modern dependency grammars, however, begin primarily with the work of Lucien Tesnière. Tesnière was a Frenchman, a polyglot, and a professor of linguistics at the universities in Strasbourg and Montpellier. His major work Éléments de syntaxe structurale was published posthumously in 1959 – he died in 1954. The basic approach to syntax he developed seems to have been seized upon independently by others in the 1960s and a number of other dependency based grammars have gained prominence since those early works. DG has generated a lot of interest in Germany in both theoretical syntax and language pedagogy. In recent years, the great development surrounding dependency based theories has come from computational linguistics and is due, in part, to the influential work that David Hays did in machine translation at the RAND Corporation in the 1950s and 1960s. Dependency based systems are increasingly being used to parse natural language and generate tree banks. Interest in dependency grammar is growing at present, international conferences on dependency linguistics being a relatively recent development (Depling 2011, Depling 2013, Depling 2015, Depling 2017, Depling 2019 ).

Тәуелділік пен сөйлем құрылымы

Тәуелділік – бір-бірге сәйкестік: сөйлемдегі әрбір элемент үшін (мысалы, сөз немесе морфема) сол сөйлемнің құрылымында дәл сол элементке сәйкес келетін бір түйін болады. Осы бір-бірге сәйкестіктің нәтижесі – тәуелділік грамматикасы сөздік (немесе морфемалық) грамматика болып табылады. Бар болғаны – элементтер және оларды құрылымға байланыстыратын тәуелділіктер. Бұл жағдайды фразалық құрылыммен салыстыру керек. Фразалық құрылым – бір-бірге немесе бірнешеге сәйкестік, яғни сөйлемдегі әрбір элемент үшін құрылымда осы элементке сәйкес келетін бір немесе бірнеше түйін болады. Осы айырмашылықтың нәтижесі – тәуелділік құрылымдары фразалық құрылымдармен салыстырғанда минималды болады, себебі оларда көбінесе аз түйіндер кездеседі. Бұл ағаштар тәуелділік пен фразалық құрылым қатынастарын бейнелеудің екі мүмкін жолын көрсетеді (төменде қараңыз). Бұл тәуелділік ағашы – «реттелген» ағаш, яғни ол сөздердің нақты ретін көрсетеді. Көптеген тәуелділік ағаштары сызықтық реттен абстракцияланып, тек иерархиялық ретке назар аударады, яғни сөздердің нақты реті көрсетілмейді. Бұл құралымдық (= фразалық құрылым) ағашы бос фразалық құрылым (BPS) ережелерін сақтайды, онда сөздердің өзі түйін белгілері ретінде қолданылады. Тәуелділік пен фразалық құрылым грамматикасы арасындағы айырмашылық негізінен сөйлемнің бастапқы бөлінуінен туындайды. Фразалық құрылым қатынасы бастапқы екілік бөлінуден туындайды, онда сөйлем зат есім тіркесіне (NP) және предикат етістік тіркесіне (VP) бөлінеді. Бұл бөліну, әрине, Леонард Блумфилд пен Ноам Хомскийдің еңбектерінде кездесетін сөйлемнің негізгі талдауында бар. Алайда, Тесньер бұл екілік бөлінуге қарсы күшті дауласты, оның орнына етістікті барлық сөйлем құрылымының түбірі ретінде қарастыруды ұсынды. Тесньердің пікірінше, субъект-предикат бөлінуі формалды логикадан туындайды және тіл білімінде орынсыз. Бұл айырмашылықтың маңыздылығы мынада: егер синтаксистегі бастапқы субъект-предикат бөлінуінің шын екендігі мойындалса, онда фразалық құрылым грамматикасының жолына түсуі мүмкін, ал егер бұл бөліну қабылданбаса, онда етістік барлық құрылымның түбірі деп қарастырылуы керек, сондықтан тәуелділік грамматикасының жолына түсу керек.

Dependency is a one to one correspondence: for every element (e. g. word or morph) in the sentence, there is exactly one node in the structure of that sentence that corresponds to that element. The result of this one to one correspondence is that dependency grammars are word (or morph) grammars. All that exist are the elements and the dependencies that connect the elements into a structure. This situation should be compared with phrase structure. Phrase structure is a one to one or more correspondence, which means that, for every element in a sentence, there is one or more nodes in the structure that correspond to that element. The result of this difference is that dependency structures are minimal compared to their phrase structure counterparts, since they tend to contain many fewer nodes. These trees illustrate two possible ways to render the dependency and phrase structure relations (see below). This dependency tree is an "ordered" tree, i. e. it reflects actual word order. Many dependency trees abstract away from linear order and focus just on hierarchical order, which means they do not show actual word order. This constituency (= phrase structure) tree follows the conventions of bare phrase structure (BPS), whereby the words themselves are employed as the node labels. The distinction between dependency and phrase structure grammars derives in large part from the initial division of the clause. The phrase structure relation derives from an initial binary division, whereby the clause is split into a subject noun phrase (NP) and a predicate verb phrase (VP). This division is certainly present in the basic analysis of the clause that we find in the works of, for instance, Leonard Bloomfield and Noam Chomsky. Tesnière, however, argued vehemently against this binary division, preferring instead to position the verb as the root of all clause structure. Tesnière's stance was that the subject predicate division stems from term logic and has no place in linguistics. The importance of this distinction is that if one acknowledges the initial subject predicate division in syntax is real, then one is likely to go down the path of phrase structure grammar, while if one rejects this division, then one must consider the verb as the root of all structure, and so go down the path of dependency grammar.

Тәуелділіктерді көрсету

Бас дирекциялар тәуелділіктерді көрсету үшін әртүрлі конвенцияларды қолданады. Келесі схемалар (жоғарыдағы және төмендегі ағаштардан басқа) осы конвенциялардың кейбірін көрсетеді: (a–d) ағаштар болып табылады, әр ағашта қолданылатын нақты конвенциялар әртүрлі. Қатты сызықтар тәуелділік қабырғаларын, ал ашық нүктелі сызықтар проекция сызықтарын көрсетеді. (a) және (b) ағаштарының арасындағы жалғыз айырмашылық – (a) ағашы тораптарды белгілеу үшін категория класын пайдаланса, (b) ағашы тораптардың өзін белгі ретінде қолданады. (c) ағашы төмендегі сөз тізбегі мен проекция сызықтары қажетсіз деп есептелгендіктен, қысқартылған. (d) ағашы сызықтық ретті ескермей, тек иерархиялық ретті көрсетеді. (e) суретіндегі жебелі сызықтар тәуелділіктерді көрсетудің тағы бір тәсілі болып табылады және Word Grammar-да жиі қолданылады. (f) суретіндегі жақшалар көбінесе қолданылмайды, бірақ тәуелділік иерархиясын көрсетуге қабілетті; тәуелділер өздерінің басына қарағанда көбірек жақшалардың ішінде орналасқан. Ал соңында, (g) суретіндегі теріс қадамдар сөздердің иерархиясын көрсету үшін қолданылатын тағы бір конвенция. Тәуелділер өздерінің басынан төмен орналастырылып, теріс қадам жасалады. (d) ағашы сияқты, (g) суретіндегі теріс қадамдар да сызықтық ретті ескермейді. Осы конвенциялардың мәні – олар конвенциялар екендігінде ғана. Олар синтаксистік бірліктерді біріктіретін қатынас ретінде тәуелділікке деген негізгі ұстанымға әсер етпейді.

Тәуелділік түрлері

Жоғарыдағы (және одан төмендегі) тәуелділік көрсетілімдері синтаксистік тәуелділіктерді көрсетеді. Шындығында, тәуелділік грамматикасының көп бөлігі синтаксистік тәуелділіктерге қатысты. Дегенмен, синтаксистік тәуелділіктер – тәуелділіктің үш немесе төрт түрінің бірі ғана. Мысалы, мағына-мәтін теориясы синтаксистік тәуелділіктермен қатар семантикалық және морфологиялық тәуелділіктердің де маңыздылығын атап көрсетеді. Сонымен қатар, төртінші түр – прозодикалық тәуелділіктерді де ескеруге болады. Бұл тәуелділік түрлерін ажырату маңызды, өйткені егер осыны жасалмаса, семантикалық, морфологиялық және/немесе прозодикалық тәуелділіктер синтаксистік тәуелділіктермен жаңылысу қаупі зор. Келесі төрт тармақта осы тәуелділіктердің әрқайсысы туралы қысқаша мәлімет беріледі. Талқылау барысында синтаксистік тәуелділіктердің бар екені айқын деп есептеледі және қалған үш тәуелділік түрінің мәнін анықтау үшін бағдаршамыз ретінде пайдаланылады.

Семантикалық тәуелділіктер

Семантикалық тәуелділіктер предикаттар және олардың аргументтері арқылы түсіндіріледі. Предикаттың аргументтері семантикалық жағынан сол предикатқа тәуелді болады. Көбінесе семантикалық тәуелділіктер синтаксистік тәуелділіктермен үндесіп, бір бағытта жүреді. Дегенмен, кейде семантикалық тәуелділіктер синтаксистік тәуелділіктерге қарсы бағытта болуы мүмкін, немесе олар синтаксистік тәуелділіктерден толығымен тәуелсіз болуы мүмкін. Төмендегі мысалдардағы сөздердің иерархиясы стандартты синтаксистік тәуелділіктерді көрсетеді, ал жебелер семантикалық тәуелділіктерді көрсетеді: (а) ағашындағы Сэм және Салли екі аргументі «ұнайды» предикатына тәуелді, және осы аргументтер де синтаксистік жағынан «ұнайды» предикатына тәуелді. Бұл семантикалық және синтаксистік тәуелділіктердің үндесіп, бір бағытта (ағаштан төмен) жүретінін білдіреді. Алайда, анықтауыш сын есімдер – олар өздерінің басты нақты есімдерін аргумент ретінде қабылдайтын предикаттар, сондықтан «үлкен» – (b) ағашында сүйектерді бір аргумент ретінде қабылдайтын предикат; семантикалық тәуелділік ағаштың жоғалы бағытында, демек синтаксистік тәуелділікке қайшы келеді. (c) мысалында да осындай жағдай орын алады, онда «үстінде» препозиция предикаты екі аргументті – «суретті» және «қабырғаны» қабылдайды; осы семантикалық тәуелділіктердің бірі синтаксистік иерархияны жоғары, ал екіншісі төмен бағытта көрсетеді. Соңында, (d) мысалындағы «көмектесу» предикаты бір аргументті – Джимді қабылдайды, бірақ синтаксистік иерархияда Джиммен тікелей байланысты емес, яғни семантикалық тәуелділік синтаксистік тәуелділіктерден толығымен тәуелсіз.

Морфологиялық тәуелділіктер

Сөздердің немесе сөздердің бөліктерінің арасында морфологиялық тәуелділіктер туындайды. Егер бір сөз немесе сөздің бір бөлігі басқа сөздің түрін өзгертетін болса, онда екінші сөз морфологиялық жағынан бірінші сөзден тәуелді болады. Сондықтан, сәйкестік және үйлесім – морфологиялық тәуелділіктің көрінісі. Семантикалық тәуелділіктер сияқты, морфологиялық тәуелділіктер де синтаксистік тәуелділіктермен қатар және бір бағытта, синтаксистік тәуелділіктермен қатар және қарама-қарсы бағытта немесе синтаксистік тәуелділіктерден толығымен тәуелсіз болуы мүмкін. Морфологиялық тәуелділіктерді көрсету үшін қазір жебелер қолданылады. (а) мысалындағы көпше түріндегі «үйлер» сөзі көрсеткіштік анықтауыштың көпше түрін талап етеді, сондықтан «осылар» пайда болады, «бұл» емес, яғни «үйлерден» «осыларға» дейінгі иерархияны көрсететін морфологиялық тәуелділік бар. (b) мысалындағы жағдай керісінше, онда жеке тұлға «Сэм» шекті етістіктегі «жұмыс» сөзіне сәйкес келетін жұрнақтың пайда болуын талап етеді, яғни «Сэмнен» «жұмыстарға» дейінгі иерархияны көрсететін морфологиялық тәуелділік бар. Немец тіліндегі (с) және (d) мысалындағы анықтауыштың түрі «alt» сөзіндегі инфлекциялық жұрнақтың өзгеруіне әсер етеді. Егер белгісіздік білдіретін «ein» анықтауышы қолданылса, «er» еркек түріндегі күшті жұрнақ пайда болады. Ал егер «der» анықталған анықтауышы қолданылса, керісінше, «e» әлсіз жұрнақ пайда болады. Осылайша, анықтауыштың таңдауы сөйлесімнің морфологиялық түріне әсер ететіндіктен, анықтауыштан сөйлесімге қарай морфологиялық тәуелділік бар, және бұл морфологиялық тәуелділік синтаксистік тәуелділіктерден толығымен тәуелсіз. Француз тіліндегі келесі сөйлемдерді қарастырайық: (а) мысалындағы «le chien» еркек сөзі «blanc» сөйлесімінің еркек түрін талап етеді, ал «la maison» әйел сөзі осы сөйлесімнің әйел түрін талап етеді. Сондықтан, синтаксистік тәуелділіктерден толығымен тәуелсіз морфологиялық тәуелділік тағы да синтаксистік иерархия арқылы көрінеді. Морфологиялық тәуелділіктер типологиялық зерттеулерде маңызды рөл атқарады. Тілдер негізінен бас сөздермен белгіленетін (Сэм жұмыс істейді) немесе негізінен тәуелді сөздермен белгіленетін (осы үйлер) болып жіктеледі, сонымен қатар, көбінесе тілдерде бас сөздермен де, тәуелді сөздермен де белгіленудің белгілі бір дәрежесі кездеседі.

Morphological dependencies obtain between words or parts of words. When a given word or part of a word influences the form of another word, then the latter is morphologically dependent on the former. Agreement and concord are therefore manifestations of morphological dependencies. Like semantic dependencies, morphological dependencies can overlap with and point in the same direction as syntactic dependencies, overlap with and point in the opposite direction of syntactic dependencies, or be entirely independent of syntactic dependencies. The arrows are now used to indicate morphological dependencies. The plural houses in (a) demands the plural of the demonstrative determiner, hence these appears, not this, which means there is a morphological dependency that points down the hierarchy from houses to these. The situation is reversed in (b), where the singular subject Sam demands the appearance of the agreement suffix s on the finite verb works, which means there is a morphological dependency pointing up the hierarchy from Sam to works. The type of determiner in the German examples (c) and (d) influences the inflectional suffix that appears on the adjective alt. When the indefinite article ein is used, the strong masculine ending er appears on the adjective. When the definite article der is used, in contrast, the weak ending e appears on the adjective. Thus since the choice of determiner impacts the morphological form of the adjective, there is a morphological dependency pointing from the determiner to the adjective, whereby this morphological dependency is entirely independent of the syntactic dependencies. Consider further the following French sentences:

The masculine subject le chien in (a) demands the masculine form of the predicative adjective blanc, whereas the feminine subject la maison demands the feminine form of this adjective. A morphological dependency that is entirely independent of the syntactic dependencies therefore points again across the syntactic hierarchy. Morphological dependencies play an important role in typological studies. Languages are classified as mostly head marking (Sam work s) or mostly dependent marking (these houses), whereby most if not all languages contain at least some minor measure of both head and dependent marking.

Прозодикалық тәуелділіктер

Прозодикалық тәуелділіктер клитикалардың мінез-құлқысын түсіндіру үшін мойындалады. Клитика – прозодикалық жағынан хостқа тәуелді, бірақ синтаксистік тұрғыдан автономды элемент. Сондықтан клитика өзінің хостының прозодиясына енгізіледі, яғни олар бір сөзді құрайды. Прозодикалық тәуелділіктер толығымен сызықтық өлшемде (көлденең өлшемде) болады, ал стандартты синтаксистік тәуелділіктер иерархиялық өлшемде (тік өлшемде) болады. Ағылшын тіліндегі клитикалардың классикалық мысалдары – қысқартылған көмекші етістер (мысалы, ll, s, ve) және иеленушілік маркер s. Төмендегі мысалдардағы прозодикалық тәуелділіктер дефиспен және тік проекция сызығының болмауымен көрсетілген:

Дефистер мен проекция сызықтарының болмауы прозодикалық тәуелділікті көрсетеді. Клитиканың сол жағындағы дефис оның сол жақтағы сөзге прозодикалық жағынан тәуелді екенін көрсетеді (Мысалы, He'll, There's), ал клитиканың оң жағындағы дефис (бұл жерде көрсетілмеген) оның оң жақтағы сөзге прозодикалық жағынан тәуелді екенін көрсетеді. Белгілі бір клитика көбінесе өзінің синтаксистік тәуелдісіне (He'll, There's) немесе басына (would've) прозодикалық жағынан тәуелді болады. Кейде ол басы да, тікелей тәуелдісі де емес сөзге (мысалы, Florida's) прозодикалық жағынан тәуелді болуы мүмкін.

Синтаксистік тәуелділіктер

Жоғарыда айтылғандай, синтаксистік тәуелділіктер бас басқармадағы жұмыстың көп бөлігінің назар ортасында болады. Синтаксистік тәуелділіктердің болуы мен бағыты қалай анықталады деген сұрақ, әрине, көбінесе пікірталас тудырады. Осы ретте, осы мақаладағы ағаштардағы синтаксистік тәуелділіктердің дұрыстығы шартты түрде қабылданатынын мойындау қажет. Дегенмен, бұл иерархиялар көптеген бас басқармаларға оларды қолдауға мүмкіндік береді, бірақ келіспеушіліктер болуы мүмкін. Синтаксистік тәуелділіктерді қалай ажырату туралы негізгі сұраққа нақты жауап беру қиын болып көрінеді. Алайда, бұл салаға қатысты, бас басқарманың синтаксистік тәуелділіктерін анықтау және ажырату міндеті, фразалық құрылымдық грамматиканың құрамдас топтарын анықтаудан артық не кем емес екенін мойындау керек. Осы мақсатта түрлі эвристикалар қолданылады, құрамдас бөліктерді тексеруге арналған негізгі әдістер пайдалы құралдар болып табылады; осы мақаладағы ағаштардағы синтаксистік тәуелділіктер сөздерді стандартты ауыстыру, алмастыру және құрамдас бөліктерді жою сынақтарының нәтижелерімен ең жақын үйлесетіндей етіп топтастырады. Этимологиялық мәліметтер де тәуелділіктердің бағыты туралы пайдалы ақпарат береді. Синтаксистік тәуелділіктердің болуын негіздеуге болатын перспективті принцип – тарату. Егер сіз белгілі бір тіркестің түбірін анықтауға тырыссаңыз, сол тіркестің таралуын анықтауға ең жауапты сөз оның түбірі болып табылады.

Сызықтық реті мен үздіксіздігі

Дәстүрлі түрде, бас директорлар (DGs) сөз тіркесі құрылымы грамматикасына қарағанда сызықтық реттілікке (сөз ретіне) өзгеше көзқарас танытады. Тәуелділік құрылымдары фразалық құрылымдармен салыстырғанда минималды болып келеді, және осы минималды құрылымдар екі реттелген өлшемге – иерархиялық тәртіпке және сызықтық тәртіпке назар аударуға мүмкіндік береді. Тік өлшемді (иерархиялық тәртіпті) көлденең өлшемнен (сызықтық тәртіптен) бөлу оңай орындалады. Тәуелділік құрылымдарының осы ерекшелігі, Тесньерден бастап (1959), бас директорларға сөз тіркесі құрылымы грамматикасында мүмкін емес дәрежеде иерархиялық тәртіпке назар аударуға мүмкіндік берді. Тесньер үшін сызықтық тәртіп иерархиялық тәртіпке қарағанда екінші деңгейде болды, себебі иерархиялық тәртіп сөйлеушінің санасында сызықтық тәртіпке дейін қалыптасады. Тесньер жасаған схемалар (ағаштар) осы көзқарасты бейнелейді; олар сызықтық тәртіптен абстракцияланып, дерлік толыққанды иерархиялық тәртіпке назар аударады. Тесньерден кейінгі көптеген бас директорлар осы тәсілді қабылдады, яғни тек иерархиялық тәртіпті көрсететін ағаш құрылымдарын жасады, мысалы, …

Traditionally, DGs have had a different approach to linear order (word order) than phrase structure grammars. Dependency structures are minimal compared to their phrase structure counterparts, and these minimal structures allow one to focus intently on the two ordering dimensions. Separating the vertical dimension (hierarchical order) from the horizontal dimension (linear order) is easily accomplished. This aspect of dependency structures has allowed DGs, starting with Tesnière (1959), to focus on hierarchical order in a manner that is hardly possible for phrase structure grammars. For Tesnière, linear order was secondary to hierarchical order insofar as hierarchical order preceded linear order in the mind of a speaker. The stemmas (trees) that Tesnière produced reflected this view; they abstracted away from linear order to focus almost entirely on hierarchical order. Many DGs that followed Tesnière adopted this practice, that is, they produced tree structures that reflect hierarchical order alone, e. g.

The traditional focus on hierarchical order generated the impression that DGs have little to say about linear order, and it has contributed to the view that DGs are particularly well suited to examine languages with free word order. A negative result of this focus on hierarchical order, however, is that there is a dearth of DG explorations of particular word order phenomena, such as of standard discontinuities. Comprehensive dependency grammar accounts of topicalization, wh fronting, scrambling, and extraposition are mostly absent from many established DG frameworks. This situation can be contrasted with phrase structure grammars, which have devoted tremendous effort to exploring these phenomena. The nature of the dependency relation does not, however, prevent one from focusing on linear order. Dependency structures are as capable of exploring word order phenomena as phrase structures. The following trees illustrate this point; they represent one way of exploring discontinuities using dependency structures. The trees suggest the manner in which common discontinuities can be addressed. An example from German is used to illustrate a scrambling discontinuity:

The a trees on the left show projectivity violations (= crossing lines), and the b trees on the right demonstrate one means of addressing these violations. The displaced constituent takes on a word as its head that is not its governor. The words in red mark the catena (=chain) of words that extends from the root of the displaced constituent to the governor of that constituent. Discontinuities are then explored in terms of these catenae. The limitations on topicalization, wh fronting, scrambling, and extraposition can be explored and identified by examining the nature of the catenae involved.

Иерархиялық тәртіпке дәстүрлі назар аудару бас директорлардың сызықтық тәртіп туралы айтары аз деген ойға әкелді, сондай-ақ бас директорлар еркін сөз тәртібіне ие тілдерді зерттеуге өте қолайлы деген пікірге ықпал етті. Дегенмен, иерархиялық тәртіпке назар шолудың жағымсыз салдары – нақты сөз тәртібі құбылыстарын, мысалы, стандартты үзілістерді зерттейтін бас директорлардың жетіспеушілігі. Топикализация, wh-көшіру, шұғылдану және экстрапозицияға қатысты толық тәуелділік грамматикалық түсіндірулер көптеген қалыптасқан бас директорлардың шеңберінде кездеспейді. Бұл жағдайды осы құбылыстарды зерттеуге көп күш жұмсаған сөз тіркесі құрылымы грамматикасымен салыстыруға болады. Алайда, тәуелділік қатынасының мәні сызықтық тәртіпке назар аударуға кедергі келтірмейді. Тәуелділік құрылымдары сөз тәртібі құбылыстарын сөз тіркесі құрылымдарымен салыстырылатын дәрежеде зерттей алады. Келесі ағаштар осыны көрсетеді; олар тәуелділік құрылымдарын пайдалана отырып, үзілістерді зерттеудің бір жолын көрсетеді. Ағаштар жиі кездесетін үзілістерді шешудің жолдарын ұсынады. Мысал ретінде неміс тілінен шұғылдану үзілісі келтіріледі: сол жақтағы а ағаштары проективтілік бұзушылықтарын (= қиылысатын сызықтарды) көрсетеді, ал оң жақтағы b ағаштары осы бұзушылықтарды шешудің бір жолын көрсетеді. Орын ауыстырылған құрам өзінің басқарушысы емес сөзді басшы ретінде қабылдайды. Қызыл түстегі сөздер орын ауыстырылған құрамның түбірінен сол құрамның басқарушысына дейін созылатын сөз тізбегін (= тізбек) көрсетеді. Үзілістер осы тізбектер тұрғысынан зерттеледі. Топикализация, wh-көшіру, шұғылдану және экстрапозицияның шектеулерін зерттеу және анықтау үшін қолданылатын тізбектердің сипатын зерттеу қажет.

Синтаксистік функциялар

Дәстүрлі түрде, тәуелділік грамматикалары (ТГ) синтаксистік функцияларды (= грамматикалық функциялар, грамматикалық қатынастар) бастапқы деп қарастырады. Олар функциялар тізімін (мысалы, субъект, объект, бағынғы сөз, анықтауыш, атрибут, предикатив және т.б.) ұсынады. Бұл функциялар ағаштық құрылымдағы тәуелділіктердің белгілері ретінде көріне алады, мысалы,

Осы ағаштағы синтаксистік функциялар жасыл түспен көрсетілген: ATTR (атрибут), COMP P (препозицияның толықтырғышы), COMP TO (to-ның толықтырғышы), DET (анықтауыш), P ATTR (препозициялық атрибут), PRED (басқарушы сөз), SUBJ (тақырып), TO COMP (to толықтырғышы). Мұнда таңдалған функциялар мен ағашта қолданылатын аббревиатуралар ТГ-ның синтаксистік функцияларға деген жалпы көзқарасын ғана көрсетеді. Қолданылатын функциялар мен белгілеулердің нақты тізімі ТГ-дан ТГ-ға өзгереді. Теорияның бастапқы элементтері ретінде, бұл функциялардың мәртебесі кейбір фразалық құрылым грамматикаларынан мүлдем өзгеше. Дәстүрлі түрде, фразалық құрылым грамматикалары синтаксистік функцияларды құрылымдық байланыстардан тудырады. Мысалы, объект – шекті VP ішінде кездесетін NP ретінде, ал субъект – шекті VP сыртында кездесетін NP ретінде анықталады. ТГ шекті VP құрамының бар екенін жоққа шығарғандықтан, оларға синтаксистік функцияларды осы тұрғыдан қарау мүмкіндігі тумаған. Бұл мәселе алдымен неге басымдық беріледі деген сұрақ: дәстүрлі түрде, ТГ синтаксистік функцияларды бастапқы деп қарастырады және олардан құрылымдық байланыстарды тудырады, ал фразалық құрылым грамматикалары дәстүрлі түрде құрылымдық байланыстарды бастапқы деп қарастырады және олардан синтаксистік функцияларды тудырады. Бұл сұраққа (функциялар басты ма, құрылымдық байланыстар ба) қатысты жақсы қалыптасқан жауап жоқ. Екі грамматика түрінің (тәуелділік және фразалық құрылым) көзқарастары дәстүрлі тұжырымдамалармен ғана шектелмейді. Тәуелділік және фразалық құрылым екі тәсілге де толық үйлесімді. Шындығында, тәуелділікке немесе фразалық құрылымға ғана негізделген моностратальды жүйелер функциялардың құрылымдық байланыстардан туындағаны немесе құрылымдық байланыстардың функциялардан туындағаны туралы пікірді қабылдамайды. Олар екеуін де бастапқы деп қарастырады, яғни екеуінің де бірінен туындауы мүмкін емес.