Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Югославияның құпия полиция ұйымы
Secret police organization of Yugoslavia
Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі, сондай-ақ бастапқы атауымен Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы ретінде танымал, коммунистік Югославияның құпия полиция ұйымы болды. Бұл ұйым әрқашан UDBA аббревиатурасымен белгілі болды, ол ұйымның серб-хорват тіліндегі бастапқы атауынан – "Uprava državne bezbednosti" ("Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы") – алынған. Ұйым "Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі" деп қайта аталғаннан кейін SDB (серб) немесе SDS (хорват) аббревиатуралары ресми түрде қолданылды. Соңғы онжылдықтарында ол алты Югослав федеративтік республикасы және екі автономды провинция үшін жеке-жеке жұмыс істейтін сегіз жартылай тәуелсіз құпия полиция ұйымдарынан тұрды, олардың барлығы Белградтағы орталық федералды штаб-пәтермен үйлестірілді. Шығыс Еуропаның коммунистік мемлекеттеріндегі құпия полиция агенттіктерімен салыстырғанда, UDBA көбірек ұстамдылықпен жұмыс істесе де, ол қорқынышты бақылау құралы болды. UDBA Югославия мен халықаралық деңгейде мемлекет жауларының ондағандаған адамдарын "жоюға" жауапты болды деп есептеледі (шамамен 200 кісі өлтірілді және ұрланды). Бұл "жоюлар" Екінші дүниежүзілік соғыстағы усташ хорват басшысы Векослав Любуричтің Испаниядағы өлімінен бастап, хорват эмигрант жазушысы Бруно Бушич пен босниялық эмигрант жазушысы Драгиша Кашиковичке дейін әртүрлі жағдайларды қамтиды, бірақ соғыс қылмыскерлерін тек наразылық немесе саяси көзқарастары үшін өлтірілгендерден ажырату қажет. Югославияның тарап кеткен республикалары өздерінің құпия полиция органдарын құрды, ал Сербияның Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы UDBA-ға ұқсас атауын сақтап қалды.
The State Security Service, also known by its original name as the Directorate for State Security, was the secret police organization of Communist Yugoslavia. It was at all times best known by the acronym UDBA, which is derived from the organization's original name in the Serbo Croatian language: "Uprava državne bezbednosti" ("Directorate for State Security"). The acronyms SDB (Serbian) or SDS (Croatian) were used officially after the organization was renamed into "State Security Service". In its latter decades it was composed of eight semi independent secret police organizations—one for each of the six Yugoslav federal republics and two for the autonomous provinces—coordinated by the central federal headquarters in the capital of Belgrade. Although it operated with more restraint than secret police agencies in the communist states of Eastern Europe, the UDBA was a feared tool of control. It is alleged that the UDBA was responsible for the "eliminations" of dozens of enemies of the state within Yugoslavia and internationally (estimates about 200 assassinations and kidnappings). Eliminations vary from those of World War II Ustaše Croat leaders Vjekoslav Luburić in Spain, to Croatian emigrant writer Bruno Bušić and Bosnian emigrant writer Dragiša Kašiković, although war criminals have to be distinguished from those assassinated only for dissent or political reasons. With the breakup of Yugoslavia, the breakaway republics went on to form their own secret police agencies, while the Serbian State Security Directorate kept its UDBA like name.
Атауы
1946 жылы құрылғаннан бастап құпия полиция ұйымы бастапқыда "Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы" деген атауға ие болды. Югославияда федералдық деңгейдегі басым әкімшілік тіл – серб-хорват тілі болды, дәлірек айтқанда, оның серб нұсқасы: онда Uprava državne bezbednosti ("Управа државне безбедности" теңқұқықты кириллицадағы жазу) деп аталды. Осыдан "UDB" аббревиатурасы немесе, азырақ формалды және дәл: "UDBA" туындады. "UDBA" (бір сөзбен айтылады, аббревиатура емес), ұйымның тарихындағы ең көп таралған атау болды. 20 жылдан кейін, 1966 жылы, оның қатал басшысы Александр Ранковичтің саяси құлдырауынан кейін, ұйым "Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі" деп қайта аталды, ол (серб-хорват тілінің серб нұсқасында) Služba državne bezbednosti (Служба државне безбедности), ал сәйкес аббревиатурасы SDB болды. Югославияның қалған 28 жылында осы атаумен болғанымен, ол негізінен "(У)ДБА" деп таныла берді. Тіпті 1967 жылы (кем дегенде ресми түрде) әрқайсысы жеке федералдық бірлікке бағынатын 8 жартылай тәуелсіз ұйымға бөлінгеннен кейін де.
From its founding in 1946, the secret police organization originally held the name "Directorate for State Security". In Yugoslavia the predominant administrative language on the federal level was the Serbo Croatian language, and more specifically the Serbian variant thereof: therein the name was Uprava državne bezbednosti ("Управа државне безбедности" in the coequal Cyrillic script). From this was derived the acronym "UDB", or, less formally and accurately: "UDBA". "UDBA" (pronounced as a single word and not an acronym), was the most common colloquial name for the organization throughout its history. After 20 years, in 1966, with the political downfall of its hardliner chief, Aleksandar Ranković, the organization was renamed to the "State Security Service", which (in the Serbian variant of Serbo Croatian) is Služba državne bezbednosti (Служба државне безбедности), with the corresponding acronym SDB. Even though that would be its name for the remaining 28 years of Yugoslavia's existence, it never stopped being mainly known as "(the) UDBA". Even after it was (at least formally) decentralized in 1967 into 8 semi independent organizations each answering to an individual federal entity.
Функциялар
UDBA 1946 жылдан 1991 жылға дейін Югославия барлау қызметтерінің маңызды бөлігін құрады және негізінен ішкі мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жауапты болды. 1946 жылдан кейін UDBA сол кездегі маңызды мәселелерге байланысты, қауіпсіздік және барлау саласында көптеген өзгерістерге ұшырады, олардың ішінде: бандиттік топтармен күрес; экономиканы қорғау; Коминформ/Информбюро; және бюрократиялық талаптар. Мысалы, 1945 және 1946 жылдары UDBA аудандар бойынша ұйымдастырылды. 1950 жылы әкімшілік-территориялық бірліктер билік органдары ретінде таратылғанда, UDBA қайтадан ұйымдастырылды. Осы кезеңде барлау және қауіпсіздік қызметі барлаудан гөрі ішкі қауіпсіздікке көбірек назар аударды. Ұжымдық принциптерге, бауырластыққа, әлеуметтік келісімге, адалдыққа және түрлі көзқарастағы адамдарға төзімділікке баса назар берілді. Осы құндылықтардан кету қауіпсіздік қызметтері үшін дереу мәселе тудырды. Кейін күш қолдану азайтылды және "халық билігін орталықтандырмау" процесі басталғанда, барлау және қауіпсіздік қызметтері билікті орталықтандырмау және тиімділікті арттыру мақсатында тағы да қайта ұйымдастырылды. 1966 жылғы шілдедегі Орталық Комитет пленумында саяси жетекшілік SDB-ді өзін-өзі басқаруға бағытталған реформаларға кедергі келтірді деп айыптады. Осының нәтижесінде SDB орталықтандырылды, штат саны қысқартылды (әсіресе федералдық деңгейде) және бақылау комиссиялары құрылды. Жаңа ережелер қабылданды, олар Югославияның алты республикасы мен автономиялық облыстарының мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерінің тәуелсіздігін күшейтті. SDB атқарушы функцияларынан айырылып, жау әрекеттерін анықтау және олардың алдын алу міндеті берілді. Ішкі істер туралы заң мен Мемлекеттік ішкі істер хатшылығын ұйымдастыру туралы қаулы Ішкі істер министрлігінің құрамындағы Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының құзыры ретінде барлау қауіпсіздігін реттеді. Келесі қайта ұйымдастыру федерацияның құзыретіне қатысты мәселелерді шешуге бағытталды (мемлекеттік қауіпсіздік, мемлекеттік шекарадан тыс қозғалыс, шетелдік азаматтар, паспорттар, шетелдік баспасөзді әкелу және тарату, сондай-ақ федералдық азаматтық).
UDBA formed a major part of the Yugoslav intelligence services from 1946 to 1991, and was primarily responsible for internal state security. After 1946 the UDBA underwent numerous security and intelligence changes due to topical issues at that time, including: fighting gangs; protection of the economy; Cominform/Informbiro; and bureaucratic aspirations. In 1945 and 1946, for instance, the UDBA was organized into districts. In 1950, when the administrative territorial units were abolished as authorities, the UDBA was reorganized again. During this period the intelligence and security activities concentrated less on intelligence and more on internal security. There was an emphasis on collectivism, brotherhood, social harmony, loyalty, and tolerance towards those with different views. Deviation from this set of values became an immediate issue for security services. Later, the use of force was mitigated and when the process of "decentralization of people's power" began, intelligence and security services underwent further reorganization in order to decentralise power and increase effectiveness. At the plenum of the Central Committee in July 1966, the political leadership accused the SDB of hindering reforms towards self administration. As a result, the SDB was decentralized, its personnel reduced (especially on the federal level) and control commissions established. New regulations were issued, strengthening the independent initiative of the state security services of the six Yugoslav republics and the autonomous provinces. The SDB was deprived of executive functions and entrusted with identifying and preventing hostile activities. The Act on Internal Affairs and the Decree on Organization of State Internal Affairs Secretariat regulated the intelligence security authority as the prerogative of the State Security Directorate within the Ministry of the Interior. The following reorganization addressed issues relating to the competence of the federation (state security, cross border traffic, foreign citizens, passports, introduction and dissemination of foreign press, and federal citizenship).
1946-1986 жылдар аралығы
UDBA-ның алғашқы сәтті әрекеттерінің бірі – «Гвардиян» операциясы болды, ол Божидар Кавранға Югославияға қарсы көтеріліс ұйымдастыру үшін бұрынғы усташ топтарына ену мүмкіндігін жоқ етіп, тіпті Кавранды ұстады. 1963 жылдан 1974 жылға дейін қауіпсіздік барлау қызметтері бірқатар ішкі және сыртқы саяси оқиғалармен айналысты. Ішкі саясатта Бриони пленумына (1966) дейін және одан кейін де саяси қақтығыстар болды, 1968 жылы Белградта либералдық көтерілістер мен жаппай солшыл студенттердің наразылықтары, 1971 жылы Хорватияда «Хорватия көктемі» немесе «MASPOK» (жаппай қозғалыс), 1972 жылы Радуша аймағындағы Бугойно тобының ұлтшыл шабуылы және Югославия республикаларында ұлтшылдықтың қайта жандануы орын алды. Шетелдегі ең маңызды оқиға – 1968 жылы Варшава шартының әскерлерінің Чехословакияға басып кіруі болды. Осы орайда 1967 жылы жеке республикалардың ішкі істеріне қатысты алғашқы заң қабылданды. Бұл заңға сәйкес, ішкі істерді тікелей муниципалитеттердің әкімшілік органдары және әр республиканың ішкі істер хатшылығы немесе олардың облыстық органдары басқарды. Бұл 1945 жылдан бері республикалардың өздерінің қауіпсіздік органдары мен барлау қызметтеріне бақылау мен ықпал етуге алғашқы мүмкіндігі болды. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі (МҚҚ) заңмен Республиканың Ішкі істер хатшылығының (РСУП) құрамындағы кәсіби қызмет ретінде бекітілді. Әрине, оның көп бөлігінің құзыреті федералдық институттарда қалды, бұл 1971 жылғы «Федералдық әкімшілік органдардың құзыреті шегінде ішкі істерді басқару туралы» заңында белгіленгендей, федералдық ішкі істер хатшылығы республикалар мен облыстардағы МҚҚ жұмысын үйлестіретін болды. Мемлекеттік басқаруды реформалау, 1978 жылғы «Мемлекеттік басқару туралы» Федералдық заңды және 1978 жылғы Республикалық заңды қабылдау арқылы одан әрі қадамдар жасалды. Жаңа қабылданған ішкі істер заңы мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерін Республиканың Ішкі істер хатшылығына (РСУП) жүктеді, осылайша бұл мәселелер РСУП-тың қарауына өтті және енді «РСУП-та» ерекше қарастырылмайтын болды. Бұл қаулы 1991 жылы ішкі істер заңына енгізілген өзгерістерге дейін күшінде болды.
One of the first successful actions of UDBA was operation Gvardijan, that denied Božidar Kavran the chance to infiltrate ex Ustasha groups in order to start an uprising against Yugoslavia, eventually capturing Kavran himself. From 1963 to 1974, security intelligence services dealt with a series of domestic and foreign political events. At home, there were political confrontations both before and after the Brioni Plenum (1966), liberal flareups and massive leftist student demonstrations in Belgrade in 1968, Hrvatsko proljeće (Croatian Spring) or "MASPOK" (mass movement) in Croatia in 1971, a nationalist incursion of the Bugojno group in the Raduša area (1972), and a revival of nationalism in Yugoslav republics. The most significant event abroad was the invasion of the Warsaw Pact troops of Czechoslovakia in 1968. These were the circumstances at the time the first act on internal affairs of the individual republics was adopted in 1967. According to this act, internal affairs were handled directly by the municipal administrative bodies and the secretariats of internal affairs of each republic or by their provincial bodies. This was the first time since 1945 that republics gained control and greater influence over their individual security organs and intelligence security services. The State Security Service (SDB) was defined by law as a professional service within the Republic Secretariat of Internal Affairs (RSUP). Naturally, most of its competence remained within federal institutions, as prescribed by the Act on Handling Internal Affairs Under Competence of Federal Administrative Bodies (1971), which determined that the federal secretariat of internal affairs would coordinate the work of the SDB in the republics and provinces. Further steps were taken with the transformation of the state administration, adoption of the Federal Act on State Administration (1978), and the Republic Act (1978). The newly adopted act on internal affairs tasked the Republic Secretariat of Internal Affairs (RSUP) with state security issues, which then became RSUP issues and were no longer given special handling "at the RSUP". This resolution remained in force until the 1991 modifications of the act on internal affairs.
1986 жылдан кейінгі кезең
1986 жылдан кейін барлау және қауіпсіздік қызметінің рөлі өзгерді, партия ішінде басқаша ойлау қалыптасып, демократияландыру процестері басталды. Барлау қауіпсіздік органдары шабуылға ұшырады, көптеген адамдар SDB туралы ашық жаза бастады және сынады. SDB-да партиялық ұйым таратылып, парламенттік бақылауды енгізудің алғашқы қадамдары жасалды. Демократиялық процесті күшейткен 1990 жылғы алғашқы көппартиялық сайлаулар Федералды ішкі істер хатшылығына (SSUP) және Федералды мемлекеттік қауіпсіздік қызметіне (SSDB) әсер етті. Олар республикалардағы жеке SDB-лерге бақылауды сақтап қалуға тырысып, бірақ олар заңды түрде федералды органдармен байланыста болғанымен, енді өз республикаларында жұмыс істеп жатқанын сезіне бастады. Көптеген кәсіби кадрлар, әсіресе "ішкі бағытта" ("бұржуалық оңшылдар", клерикалистер және студенттік қозғалыстармен айналысатындар) қызметтен кетуді бастады. Қақтығыстар күшейіп, SDB архивтері жүйелі түрде жойылды. Жаңа рөлдерді іздеу кезінде SDB-лар SSDB-ге жіберілген ақпаратты шектеуге кірісті, оны тек шетелдік барлау қызметтеріне ғана жеткізді. SSDB-ның әлсіреуіне байланысты, Югославия Халық Армиясының қауіпсіздік қызметі (KOS) әр түрлі республикаларда және жеке SDB-лерде өзінің бекіністерін нығайтуға тырысты. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі олар СДБ-да жұмыс істейтін, бірақ дерекқорларға қол жеткізе алмайтын және "югославиялық" бағытынан туындаған шешім қабылдау құқығына ие емес, басқа ұлт өкілдеріне тәуелді болды. Жақында жарияланған құжаттарда Словения Социалистік Республикасының және басқа бұрынғы Югославия республикаларының бір миллион азаматы туралы мәліметтер бар, олардың істері Словениядағы UDBA-да тіркелген. 2003 және 2010 жылдары udba.net сайтында Словениядағы UDBA агенттерінің аты-жөндерін көруге болады, олардың кейбіреулері әлі де Словения әскері мен Ішкі істер министрлігінде қызмет етеді. Словения үкіметі сайттан бұл беттерді алып тастауды талап етті, сондықтан қазіргі таңда оларға қол жеткізу мүмкін емес.
The role of intelligence and security changed after 1986, when a different mentality reigned within the Party and the processes of democratization were initiated. Intelligence security agencies came under attack, and many people started publicly writing about and criticizing the SDB. The party organization was abolished in the SDB and the first attempts to introduce parliamentary control began. The first democratic multi party elections in 1990, which enhanced the process of democratization, reverberated within the Federal Secretariat of Internal Affairs (SSUP) and Federal State Security Service (SSDB), which were fighting to maintain control over the individual SDBs in the republics, which became increasingly disunited. They were still legally connected to the federal bodies, but were becoming aware that they operated and worked in their particular republic. Some professional cadres, especially those in the "domestic field" (dealing with the "bourgeois right wing", clericalists, and student movements) began leaving the service. Conflict was increasing, and SDB archives were being systematically destroyed. In its search for new roles, the SDBs also began to limit information they were sending to the SSDB. They ultimately restricted their information to foreign intelligence services. Along with the weakening of the SSDB position, attempts were made by the Yugoslav People's Army Security Service or KOS to strengthen its own strongholds in the different republics and in the individual SDBs. The attempts failed because they depended upon cadres of other nationalities still employed in the SDBs but who had no access to data bases and had no decision making power due to their "Yugoslav" orientation. Recently released files contain information on one million citizens of the Socialist Republic of Slovenia and other former Yugoslav republics, whose files the UDBA in Slovenia kept records. In 2003 and 2010, it was possible to see the names of the UDBA agents in Slovenia, some of whom are still active in the Slovenian Military and the Ministry of Interior, at the website udba. net. The government of Slovenia promptly demanded the removal of pages from the website, so they are currently not accessible.