Кіріспе

Құпия қызмет – жасырын түрде жұмыс істейтін барлау агенттігі.

Құпия полиция (немесе саяси полиция) – үкіметке қарсы саяси, діни немесе әлеуметтік қарсыластар мен диссиденттерге қарсы жасырын операциялар жүргізетін полиция, барлау немесе қауіпсіздік органдары. Құпия полиция ұйымдары авторитарлық және тоталитарлық режимдерге тән. Олар диктатордың немесе режимнің саяси билігін қорғайды және көбінесе заңнан тыс әрекет ете отырып, диссиденттерді басып тастау және саяси оппозицияны әлсірету үшін зорлық-зомбылық қолданады. Олар өз ұйымдарын ашпай, күдіктілерді ұстап, айыптауға заңдық негіздерге ие болуы мүмкін.

Уганда

Угандада Мемлекеттік зерттеу бюросы (SRB) президент Иди Аминнің құпия полиция ұйымы болды. Бюро көптеген угандалықтарды азаптап, 500 мыңнан астам адамның қазасына жауапты болған режимнің атынан әрекет етті. SRB Уганда өмірінің барлық саласына енуге тырысты.

Қазақстан

Зимбабведе Орталық барлау ұйымы (CIO) президент Роберт Мугабеге қарасты құпия полиция болды және Мугабенің бұйрығымен мыңдаған бейбіт тұрғындарды ұстауға, азаптауға, жаппай сапалап ұруға, зорлауға және аштыққа ұшыратуға жауапты болды.

Қытай

Шығыс Азияда 1360 жылдары Хунгу императоры құрған Мин әулетінің джиньивейі (Бейнелі киімде күзетші) 1644 жылы Мин билігінің құлдырауына дейін әулеттің құпия полициясы ретінде қызмет етті. Бастапқыда олардың негізгі міндеттері – императордың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, халқының арасында тыңшылық жүргізу және бүлік немесе императорды өлтіру жоспарлары туралы императорға тікелей хабарлау еді. Уақыт өте келе, ұйым заң және сот функцияларын өз мойнына алып, зор күшке ие болды. Олар, қарапайым сот шешімдерін жоққа шығаруға, императорлық отбасының мүшелеріне дейін барлық адамды тергеуге, сұраққа алуға және жазалауға құқылы болды. 1420 жылы Юнле императорының таққа қол сұғып алуына қарсы күштерді басу мақсатында, дунгчан (шығыс қоймасы) деп аталатын евнухтар басқаратын екінші құпия полиция ұйымы құрылды. Осы екі ұйымның біріккен күші Мин әулетін әлемдегі алғашқы полициялық мемлекеттердің біріне айналдырды. Қазіргі Қытайдағы Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі, Қытай полиция жүйесінің бір бөлігін құрайтын провинциялық және жергілікті Мемлекеттік қауіпсіздік бюроларының желісін басқарады, бұл бюролар жергілікті Қоғамдық қауіпсіздік бюроларымен біріктірілген. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлері – заңды сақтау және саяси наразылықты басу қызметін атқаратын біріктірілген полиция қызметкерлері. Мемлекеттік қауіпсіздік бюролары мен Қоғамдық қауіпсіздік бюролары бір ғимараттарда орналасқан, ал мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлері өздерінің нақты кім екенін, қызметтерін және шендерін жасыру үшін халық полициясын «жапсырма» ретінде пайдаланады. МҚК Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің қызметін басқарады, ол Қытайдың жалпы ұлттық полиция желісін бақылайды, және екі агенттік бірлесіп ресурстарды бөліседі және тығыз үйлестірілген жұмыс істейді.

Гонконг

Британдық Гонконгта арнайы бөлімше 1934 жылы МИ5 бағынысында, МИ6 көмегімен антикоммунистік отряд ретінде құрылды. 1946 жылы бұл бөлімше Гонконгтың Корольдік полициясының қылмыс бөліміне қосылып, КМТ-ны қолдайтын оңшылдар мен ККП-ны қолдайтын солшылдардың колонияға енуіне қарсы күресті. Қазіргі Гонконг АӘД-дағы Ұлттық қауіпсіздік департаменті – Гонконгтың Ұлттық қауіпсіздік заңы қабылданғаннан кейін құрылған құпия полиция органы. Бұл департамент Гонконгтағы наразылық білдіретін азаматтарды, соның ішінде демократияны жақтаған саясаткерлерді, наразылықтарды және журналистерді «ұлттық қауіпсіздікке қауіп келтіру» айыбымен соттап, тұтқындады. Сонымен қатар, департамент Hong Kong Watch сияқты бірнеше веб-сайттарды жапқандығы хабарланды.

Ирак

Таяу Шығыста, Бағдад қаласында орналасқан. Шурта – Исламның алтын ғасыры кезеңінде, 8-9 ғасырларда Аббасидтер басқарған Аббасидтер дәуіріндегі ең күшті барлау және құпия полиция ұйымдарының бірі болған.

Жапония

Жапонияда Кенпейтай 1881 жылдан 1945 жылға дейін болды және Австралия соғыс мемориалы оларды құпия полиция деп сипаттады. Жапон императорлық теңіз күштерінде Токкейтай деп аталатын оған баламалы бөлімшесі болды. Дегенмен, олардың азаматтық құрамы – Токко 1911 жылы құрылды. Оның міндеті Императорлық Жапониядағы саяси топтар мен идеологияларды бақылаудан тұрды, бұл сол кездегі басқа құпия полиция органдарына көбірек ұқсады. Осы үшін ол "Ой полициясы" деген лақап атын алды.

Оңтүстік Корея

Кореяның Орталық барлау агенттігі немесе KCIA – соттан тыс әрекеттер жасаған, президенттік үміткерді ұрлау және Пак Чун Хиді өлтіру сияқты қылмыстарға қатысқан құпия полиция органы болды.

Тайвань

Тайваньда Тайвань гарнизон командасы Қытай Республикасы Қарулы Күштерінің бір бөлімі ретінде жұмыс істейтін құпия полиция/ұлттық қауіпсіздік органы қызметін атқарды. Агенттік Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғында құрылып, Суық соғыс кезеңінің барлық уақытында қызмет етті. Ол 1992 жылдың 1 тамызында таратылды. Оның міндеті демократияны және Тайвань тәуелсіздігін қолдайтындық деп есептелетін қызметтерді тоқтату болды.

Еуропа

Жасырын полиция ұйымдары 18 ғасырдағы Еуропада Француз революциясы мен Вена конгресінен кейін пайда болды. Мұндай операциялар кез келген мүмкін болатын қастандықтарды немесе революциялық бұзушылықты анықтау мақсатымен құрылды. Еуропаның көп бөлігінде жасырын полиция қызметінің өрбу кезеңі 1815-1860 жылдар аралығында болды, «осы кезде Еуропаның көптеген елдерінде дауыс беруге, жиналыстарға, қауымдастықтарға, кәсіби одақтарға және баспасөзге қатысты шектеулер соншалықты қатал болғандықтан, оппозициялық топтар қастандық әрекеттерге мәжбүр болды». Австрияның және Пруссияның құпия полициясы осы кезеңде ерекше жаман аталды. Азаматтарды бақылаудың бір жолы – хаттарды немесе телефон қоңырауларын ұстап алу болды. Олар қарапайым немістерді бір-бірін жамандауға ынталандырды. Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің бөлігі ретінде, олар Холокостты ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Гестапоның салыстырмалы түрде аз штаттық қызметкерлері болғанымен (1944 жылы 32 000 адам), «олар бұл шектеулі ресурстарды жеделхабаршылардың көмегімен және жергілікті халықтың көптеген жалалары арқылы барынша пайдаланды». Екінші дүниежүзілік соғыста нацистер жеңілгеннен кейін Германия Батыс және Шығыс Германияға бөлінді. Шығыс Германия социалистік мемлекетке айналып, Германияның Социалистік бірлік партиясы басқарды. Ол коммунистік Ресеймен және Кеңес Одағымен тығыз байланыста болды. Онда құпия полиция, көбінесе Штази деп аталатын, кең ауқымды азаматтық жеделхабаршылар желісін пайдаланды. 1970 жылдардан бастап Штазидің саяси, мәдени және діни репрессияның басты түрі Zersetzung («Бөліну») деп аталатын «көрінбейтін репрессия» болды. Бұл адамдарға қарсы жасырын психологиялық мазалау әдістерін тұрақты түрде қолдануды білдіреді, бұл психикалық және эмоционалдық денсаулық проблемаларын тудырып, оларды әлсіретіп, әлеуметтік оқшаулануға әкелді. Кейбір құрбан болғандар мен сарапшылар бағытталған энергиялық қарудың Zersetzung әдістерінің құрамдас бөлігі ретінде қолданылғанын айтады, бірақ бұл әлі толыққанды дәлелденбеген.

Венгрия

Будапешттегі Террор үйі мұражайы Жебелі крест партиясының бас кеңсесін көрсетеді, олар жер астында жүздеген еврейлерді, сондай-ақ "расалық мемлекет жауы" деп есептелген басқа да адамдарды өлтірген. Осы ғимарат Мемлекеттік қорғау органының (немесе АВХ) құпия полициясының да пайдалануында болды. Кеңес одағымен байланысты АВХ бұрынғы фашистік полиция штабына көшіп, оны мемлекетке қарсы шығушыларды азаптап өлтіру үшін пайдаланды.

Италия

Фашистік Италияда (1922–1943) және Италия Социалдық Республикасында (RSI) ОВРА – фашистік Италияның құпия полиция ұйымы болды.

Ресей

Иван Грозный 1565 және 1572 жылдар аралығында Ресейде Опричнина саясатын енгізді. Ресей империясында құпия полиция күштері Императорлық канцелярияның үшінші бөлімі, кейін Охрана болып табылды. Охрана агенттері патшаның қарсыластарын анықтау және бейтараптандыруда маңызды рөл атқарды. Охрана қарсыластарын азаптауға және олардың қатарына тыңшылық етуге қатысты. Олар жұмысшы одақтарына, саяси партияларға және газеттерге еніп кірді. Ресей революциясынан кейін Кеңес Одағы Чека, ОГПУ, НКВД, НКГБ және Ішкі істер министрлігін (МВД) құрды. Большевиктердің билігіндегі ресми құпия полиция күші ретінде Чека Қызыл Террор кезінде саяси қарсыластарын жапты. Ол сондай-ақ, қарсыластарын анықтау үшін жалған антибольшевиктік ұйым құрған "Сенім" операциясы сияқты контрразведка операцияларын жүргізді. Бұл КГБ-ның алғашқы нұсқасы болды, кейін сол сияқты мақсаттар үшін пайдаланылған құпия полиция мекемесі. НКВД Сталин тұсында Ұлы тазалауға қатысты.

Куба

Кубада президент Фульхенсио Батистаның коммунистік қызметті басу бюросы (БРАК) деп аталатын құпия полициясы, 26 шілде қозғалысы сияқты саяси қарсыластарын зорлықпен сұраққа алу сияқты әдістер арқылы басып-жабуға тырысты. Куба Коммунистік партиясы билікке келгеннен кейін, Ішкі істер министрлігі бірнеше құпия полиция функцияларын атқарды. 1999 жылға дейін Human Rights Watch ұйымы диссиденттерді қуғынға салу жиі кездесетінін, бірақ оппозициялық қызмет күшейген кезде оның одан да қатыгез болатынын хабарлады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің Демократия, адам құқықтары және еңбек бюросы Кубаның Ішкі істер министрлігі үкіметке қарсы шығушыларды бақылау үшін Революцияны қорғау комитеттері (CDR) деп аталатын желілі ақпарат берушілерді пайдаланатынын мәлімдеді. Құпия мемлекеттік полиция CDR ұйымдарының арасында жасырын жұмыс істейді, ал Кубаның көп бөлігі ересек халқы ресми түрде оның мүшесі болып табылады. CDR басқа кубалықтар туралы ақпарат беру және өз аудандарындағы жағдайды бақылау міндетін атқарады.

Мексика

Трумэн доктринасы кезінде Мексика президенті Мигель Алеман Вальдес коммунистік оппозициямен күресу үшін DFS құрды. DFS агенттері Гвадалахара картеліне жұмыс істегенінен кейін 1985 жылы ол DISEN агенттігімен алмастырылды. 1989 жылы DISEN CISEN-мен ауыстырылды.

Америка Құрама Штаттары

Миссисипи штатында Миссисипи мемлекеттік егемендік комиссиясы (немесе "Sov Com") – Миссисипи губернаторының 1956 жылдан 1977 жылға дейін нәсілдік сегрегацияны сақтау үшін жеке азаматтарды тергеуге және полициялық бақылауға алуға ерекше өкілеттік берген мемлекеттік мекеме. Бұл өкілеттік азаматтық құқықтар қозғалысының белсенділерінің және ақ үстемдікке қарсы көзқарас білдірген күдіктілердің қызметін басу және тыңдау үшін пайдаланылды. "Sov Com" агенттері Миссисипи азаматтарының телефондарын тыңдап, үйлеріне тыңдау құрылғыларын орнатысты, ал тарихшылар бұл агенттікті құпия полиция күші деп санайды. "Sov Com" Ку-клукс-кланмен ынтымақтасып, нысаналанған адамдарды мазалау үшін қазылар алқасының құрамын өзгертуге қатысты. Агенттік 1973 жылы қызметін тоқтатты, бірақ 1977 жылға дейін ресми түрде таратылмады. "Sov Com" Луизиана және Алабама штаттарының мемлекеттік егемендік комиссиялары үшін үлгі болды. 1945 жылы жеке жазбаларында президент Гарри С. Трумэн Федералдық Тергеу бюросының (директоры Дж. Эдгар Гувер басшылығымен) құпия полиция күшіне айналуға бейім екенін жазды: «Бізге гестапо немесе құпия полиция қажет емес. ФБР сондай бағытта қозғалып жатыр. Олар қылмыскерлерді ұстаудың орнына сексуалдық дау-дамалар мен қарапайым шантажбен айналысып жатыр. Сондай-ақ олар жергілікті құқық қорғау органдарына қара сөз айтады». Осы пікірлерге қарамастан, Трумэн ФБР-ді таратуға немесе оны реформалауға тырыспады. Он жыл өткен соң, 1956 жылы Гувердің ФБР-і ішкі саяси қарсыластарды басуға бағытталған COINTELPRO жобасын бастады. Бұл жобаның нысаналарының бірі Мартин Лютер Кинг кіші болды.

Бразилия

1930-1946 жылдар аралығында Гетулио Варгас диктатурасы кезінде Саяси және әлеуметтік тәртіп департаменті (DOPS) үкіметтің құпия полициясы болды. Бразилиядағы әскери диктатура кезінде DOPS әскери режиммен бірге Ішкі қорғаныс операциялары орталығы (DOI CODI) және Ұлттық барлау қызметі (SNI) органдарымен жұмыс істеді, сондай-ақ адамдарды ұрлау, азаптау және театрлар мен кітап дүкендеріне шабуыл жасау сияқты қылмыстарға қатысты.

Чили

Ұлттық барлау басқармасы, немесе DINA, Аугусто Пиночет билігі тұсында саяси қарсыластарды қуғындауға байланысты өлтірулер мен азаптауларға жауапты болған қуатты құпия полиция органы еді. Чили үкіметінің тергеулері нәтижесінде агенттік 30 мыңнан астам адамды азаптағаны анықталды.

Венесуэла

Маркос Перес Хименес диктатурасы кезінде, Seguridad Nacional құпия полициясы Венесуэла үкіметінің саяси қарсыластарын тергеп, тұтқындап, азаптап, өлтірді. 1951 жылдан 1953 жылға дейін Isla Guasina [es] аралында түрме лагері жұмыс істеді, ол тиімді түрде мәжбүрлі еңбек лагері болып табылды. Венесуэладағы дағдарыс және венесуэлалық наразылықтар кезінде вице-президенттер Тарек Эль Айсами мен Делси Родригес SEBIN арқылы саяси демонстрацияларды басуға тырысқандары айыпталды. SEBIN директоры және генерал Мануэль Кристофер Фигера SEBIN тергеу барысында саяси демонстрацияларды азаптайтынын мәлімдеді.

Функциялар мен әдістер

Илан Берман мен Дж. Майкл Уоллер құпия полицияны тоталитарлық режимдердің орталық құралы ретінде және "билікті консолидациялауға, оппозицияны бейтараптандыруға және бір партиялық мемлекет құруға қажетті құрал" деп сипаттайды. Құпия полиция көбінесе "қылмыс дегеніміз не" дегенді шешу үшін кең өкілеттіктермен әрекет етеді және саяси қарсыластарды бағыттап, заң үстемдігінен тыс жұмыс істейді. Құпия полиция ұстаған адамдар көбінесе негіссіз тұтқындалып, заңмен белгіленген тәртіпсіздіксіз қамауға алынады. Қамауда ұсталғандар азаптауға немесе адамдық емес қарауға ұшырауы мүмкін. Күдіктілерге ашық сот процесі өткізілмейді, олардың орнына, көлемді сот сияқты көрсетілімдік сотта немесе құпия трибуналда сотталуы мүмкін. Тарихтан осы тәсілдерді қолданған құпия полициялардың қатарында Шығыс Германияның құпия полициясы (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі немесе Штази) және Португалияның ПИДЕ бар.

Бақылау

Бір ғана құпия қызмет орталық саяси билікке қауіп тудыруы мүмкін. Саяси ғалым Шина Честнат Грейтенс былай деп жазады: Қауіпсіздік күштеріне келгенде, автократтар өкілеттендіру мен бақылау арасындағы негізгі "мәжбүрлеу дилеммасына" тап болады. Автократтар қауіпсіздік күштерін ішкі тәртіпті сақтау және сыртқы қорғаныс жүргізу үшін жеткілікті мәжбүрлеу мүмкіндіктерімен қамтамасыз етуі керек. Бірақ, олардың өмір сүруі үшін осы мүмкіндікті өздеріне қарсы пайдаланбау үшін бақылауда ұстауы да маңызды. Сондықтан авторитарлық режимдер "төңкерілмейтіндей ету" (төңкеріс қаупін азайту үшін институттарды жобалау) әрекеттерін жасайды. Мұны іске асырудың екі жолы бар:

Көбейтілген фрагментация (яғни, "бірде-бір мекеме төңкеріс жасауға жеткілікті саяси билік жинамайтындай" болу үшін режимнің қауіпсіздік құрылымдары арасында билікті бөлу) және
Көбейтілген эксклюзивтілік (яғни, отбасылық, әлеуметтік, этникалық, діни және тайпалық топтарға көбірек адал деп есептелетін режимнің қауіпсіздік құрылымдарын тазарту).