Кіріспе
Израильдің ішкі қауіпсіздік қызметі Израиль қауіпсіздік агенттігі (ISA; שֵׁירוּת הַבִּיטָּחוֹן הַכְּלָלִי; جهاز الأمن العام), Шабак (שב״כ; ; شاباك) немесе Шин Бет (иврит тілінде "Қауіпсіздік қызметі" деген мағынада) деп кеңінен танымал, Израильдің ішкі қауіпсіздік қызметі. Оның ұраны – "Маген веЛо Йера'е" (מָגֵן וְלֹא יֵרָאֶה). Шин Беттің бас кеңсесі Тель-Авивтің солтүстік-батысында, Яркон паркінен солтүстікке қарай орналасқан. Ол Израильдің барлау қауымдастығының үш маңызды ұйымының бірі, Аман (әскери барлау) және Моссад (сыртқы барлау қызметі) қатарында.
The Israel Security Agency (ISA; שֵׁירוּת הַבִּיטָּחוֹן הַכְּלָלִי;
جهاز الأمن العام), better known by the acronyms Shabak (שב״כ; ; شاباك) or Shin Bet (from the Hebrew term for "Security Service"), is Israel's internal security service. Its motto is "Magen veLo Yera'e" (מָגֵן וְלֹא יֵרָאֶה). The Shin Bet's headquarters are located in northwest Tel Aviv, north of Yarkon Park. It is one of three principal organizations of the Israeli intelligence community, alongside Aman (military intelligence) and Mossad (foreign intelligence service).
Міндеттері мен рөлдері
Шабақтың міндеттері мемлекеттік қауіпсіздікті сақтау, террористік ұйымдарды әшкерелеу, терроризм күдіктілерін сұраққа алу, Батыс жағалау мен Газа секторындағы терроризмге қарсы операциялар үшін ақпарат беру, контр-эшкіру, жоғары лауазымды мемлекеттік шенеуніктердің жеке қауіпсіздігін қамтамасыз ету, маңызды инфрақұрылым және үкіметтік ғимараттарды қорғау, сондай-ақ Израиль әуе компаниялары мен шетелдегі елшіліктерді қорғау болып табылады.
Тарих
1948 жылы Израильдің тәуелсіздік жариялауымен Шабак Израиль қорғаныс күштерінің бір бөлімі ретінде құрылды және бастапқыда оны Иссер Харел (Израиль барлау қызметінің әкесі, кейіннен Моссадтың басшысы) басқарды. Шабак қызметіне жауапкершілік кейіннен ИҚК-ден премьер-министр кеңсесіне ауыстырылды. 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Шабақтың жауапкершілігі тек ішкі қауіпсіздік мәселелерін қамтыды. 1949 жылдың ақпан айында (соғыс аяқталуға аз уақыт қалғанда) оның жауапкершілігі тыңшылыққа қарсы күреспен кеңейтілді. Шабақтың маңызды табыстарының бірі – Никита Хрущевтің 1956 жылы Сталинді айыптаған құпия сөзінің көшірмесін алу болды. Польшалық коммунист шенеунігінің хатшысының жігіті Варшавадағы Израиль елшілігіне сөздің польша тіліндегі нұсқасын ұсынды. Шабақтың Польшадағы байланыс адамы көшірмені Израильге жеткізді. Израиль үкіметі ақпаратты АҚШ-пен бөлісуге шешім қабылдады, ол Израильдің келісімімен жариялады. 2013 жылы Матиаху Мейзелдің зерттеуі бұл сөздің құпия емес екенін және оның Батысқа бірнеше көздер арқылы, соның ішінде Кеңес Одағының саяси және барлау органдары арқылы жеткізілгенін көрсетті. Тыңшылыққа қарсы күрестегі маңызды жетістік – 1961 жылы Израиль Биердің тұтқындалуы болды, ол кеңес тыңшысы болып шықты. Биер резервтегі подполковник, қауіпсіздік жөніндегі аға сарапшы және Бен-Гурионның жақын досы болды, Израильдің жоғары қабаттарына жете алды. Сотталып, он жылға бас бостандығынан айырылды (кейіннен Жоғарғы Сот оны он бес жылға ұзартты), ол сол жерде қайтыс болды. Бір жыл бұрын Судеттен шыққан, Германияның христиан дінін ұстанушысы Курт Ситте, Технион профессоры, Чехословакия тыңшысы екені анықталды. 1967 жылы египеттік-израильдік қос агент Рефаат Аль-Гаммал Египетке Израильдің соғыс жоспарлары туралы жалған ақпарат берді, ол жердегі операциялардан басталатынын мәлімдеді. Египеттіктер өз ұшақтарын ашық ұшу-қону жолақтарында қалдырды, бұл Израиль әуе күштеріне алты күндік соғыс басталғаннан кейін үш сағат ішінде Египет әуе күштерін жоюға мүмкіндік берді. Кейіннен «Ятет» операциясы деп аталған бұл операция Израиль барлау тарихындағы ең табысты алдаулардың бірі болып саналады, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның «Минцет» операциясымен теңестіріледі. Бұл оқиғадан кейін Шабақтың басшысы Авраам Шалом отставкаға кетуге мәжбүр болды. Шабақтың тергеу әдістерін зерттеу үшін құрылған Ландау комиссиясы ұйымды сынап, тұтқындарға қолданылатын физикалық қысым түрлерін реттеу үшін нұсқаулар әзірледі. Рұхсат етілген практикалардың арасында «тұтқындарды өте қолайсыз күйде ұстау, басын лас, жаман иісті қаппен жабу және ұйықтаудан айыру» болды. Израильдегі адам құқықтары жөніндегі топтар мұны азаптау деп санайды. 2000 жылы жарияланған Мириам Бен-Пораттың 1995 жылғы ресми баяндамасы Шин Беттің Ландау комиссиясы рұхсат еткен «орташа физикалық қысымнан» асып кеткенін көрсетті. Баяндамада Израиль алғаш рет 1988-1992 жылдар аралығында Бірінші интифада кезінде палестиналық тұтқындарды азаптағанын мойындады. Кейін Равив Игал Амирді Ысқақ Рабинді өлтіруге итермелеген деген айыптан ақталды. Рабинді өлтіргеннен кейін бірнеше ай өткен соң Хамас бомба жасаушысы Яхья Айяш өзінің ұялы телефонына жарылғыш зат орнатылғаннан кейін қаза тапты. Гиллонның орнына Израиль теңіз күштерінің адмиралы Ами Айалон тағайындалды, ол Рабинді өлтіргеннен кейін ұйымды қалпына келтіруге және оның қоғамдық беделін жақсартуға көмектесті. 2000 жылы Айалонның орнына Ави Дихтер келді, ол бұрынғы Сайерет Маткал коммандосы және тәжірибелі Шабак агенті болды, ол Израиль қорғаныс күштерімен және Израиль полициясымен жұмыс қарым-қатынасын жақсартты. Аль-Акса интифадасы басталған кезде Дихтер басшылық етті. Ол 2000 жылғы Кэмп-Дэвид саммиті сәтсіз аяқталғаннан кейін Шабақты терроризмге қарсы күресте маңызды ойыншыға айналдырды. 2003 жылдың қарашасында Шабақтың төрт бұрынғы басшысы (Авраам Шалом, Яков Пери, Карми Гиллон және Ами Айалон) Израиль үкіметін палестиналықтармен бейбіт келісімге қол жеткізуге шақырды. 2005 жылдың мамырында Дихтердің орнына Юваль Дискин тағайындалды, ол 2011 жылға дейін қызмет етті. 2007 жылы қызмет алғаш рет қоғамдық жұмысқа алу науқанын бастады, «жақсы веб-сайтты» ашты және Израильде және шетелде «жоғары деңгейдегі компьютерлік бағдарламалаушыларды» өзінің «жетілген» IT бөліміне тарту мақсатында онлайн жарнамалар сатып алды. 2008 жылдың 18 наурызында Шабақтың ресми веб-сайтында блог ашылатыны хабарланды, онда төрт агенті олардың қалай жұмысқа алынғаны және қандай жұмыс атқаратыны туралы анонимді түрде талқылайды, сондай-ақ қоғам мүшелері жіберген сұрақтарға жауап береді. Блогты іске қосу туралы шешімді Шин Беттің жоғары лауазымды тұлғалары, соның ішінде басшысы Юваль Дискин қабылдады, бұл агенттіктің өсіп келе жатқан IT бөліміне жоғары технологиялық мамандарды тартуға бағытталған әрекеттің бір бөлігі болды. Шабак қызметкерлерінің сөзіне қарағанда, веб-сайт пен блог құпия қызметтің беделін жақсартуға, оның ұзақ уақыт бойы «қараңғы, жасырын және тіпті зорлық-зомбылық әрекеттерімен» байланысты екенін көрсетуге бағытталған. 2011 жылы Йорам Коэн Шабақтың жаңа басшысы болып тағайындалды және 2016 жылға дейін қызмет етті. 2016 жылы Надав Аргаман Шабақтың жаңа басшысы болып тағайындалды және 2016 жылдың 8 мамырында қызметке кірді. 2021 жылдың 11 қазанында Ронен Бар келесі ИҚА басшысы болып тағайындалды және 2021 жылдың 13 қазанында қызметке кірді. 2023 жылдың 16 қазанында Хамас Израильге жасаған сәтті шабуылдардан кейін және 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысының басталуынан кейін ИҚА директоры Ронен Бар Газадан соғыс жақындап келе жатқанын ізраилдік барлаудың болжамауына байланысты өзінің рөлі үшін жауапкершілікті мойындады.
Жауапкершілік
Shin Bet-тің бұрынғы директорының арнайы көмекшісі Барак Бен Зур 1948 жылдан бері (немесе, дәлірек айтқанда, 1957 жылдан бері) аталған ұйымның бюджетін бақылау мақсатында Кнессет бақылауына алынғанын мәлімдеді. 2002 жылдың мамырында Shin Bet Кнессеттің Сыртқы істер және қауіпсіздік комитетінің қарауына берілді, ол ұйымның заң шегінде жұмыс істеп жатқанын тексеруге құқылы, бұл өз кезегінде Конституция, Заң және Әділет комитетінің жұмысын қамтиды. Үкіметтің заң кеңесшісі Shin Bet-тің қызметін бекітеді, ал Саяси қауіпсіздік кабинеті Shin Bet директорынан тікелей есеп алады және әрбір ұсталған адамның шағымдану құқығын қамтамасыз етеді.
Ақпарат жинау, тергеу әдістері және азаптау
Шабак күдіктілерді сұраққа тартып ақпарат жинайды, және оның әдістеріне қатысты алаңдаушылық тарихы бар. 1987 жылы, шамадан тыс зорлық-зомбылық қолдану туралы шағымдардан кейін, Ландау комиссиясы қажет болған жағдайда "шамалы физикалық күш қолдануды" рұхсаттайтын нұсқаулар жасады, бірақ 1994 жылы Мемлекеттік бақылаушы Мириам Бен Порат бұл ережелер бұзылғанын және жоғары деңгейдегі GSS командирлері бұған кедергі келтірмегенін анықтады. Кейін, 1999 жылы Израиль Жоғарғы Соты Шабак әдістеріне қарсы бірнеше шағымды қарады, олардың ішінде (1) "күдіктінің мойны мен басын жылдам қозғалысқа келтіретіндей етіп, жоғарғы денесін күшпен және қайталап шайқау", (2) күдіктіні ұзақ уақыт бойы ауыр "Шабах позасында" шектеп қою, (3) "құрбақа позасы" – "саусақ ұштарында тікелей, үзіліссіз және кезең-кезеңмен иілу", және басқа да әдістер. Сот Шабақтың тіпті "қажеттілік" қорғанысымен де мұндай әдістерді қолдануға құқығы жоқ деп шешті. Бұл шешім палестиналық тұтқындарға қатысты азаптауды қолдануға қарсы маңызды қадам ретінде қабылданды. Шабак қазір тек психологиялық әдістерді қолданатынын мәлімдейді, бірақ Б'Целем және Amnesty International Шабақтың халықаралық конвенциялар бойынша азаптауға тең келетін физикалық әдістерді қолдануда айыптайды. 2015 жылы "Адам құқықтары үшін дәрігерлер" – Израиль 2012 жылдан бері "Шин Бетке" қарсы шағымдардың саны төрт есеге артқанын атап өтті және соңғы бірнеше жылда "Шин Бетке" қарсы 850 шағымның ешқайсысы тергелмегенін мәлімдеді. Сондай-ақ, қауіпсіздік органдарына қарсы заңдық қорғаныс жүйесінің жоқтығын жеткізді. Шабак Израиль Әуе Күштерімен Хамас, Исламдық Джихад, Аль-Акса шейіттері бригадасы және ФАТХ палестиналық әскери ұйымдарының далалық командирлері мен жоғары лауазымды басшыларын "жойғысыздау" операцияларында тығыз жұмыс істейді. Бұл операциялар көбінесе тікұшақтар арқылы жүзеге асырылады. Әуе күштерінің командирлері мен Шабак агенттері операцияны бақылау үшін бірге командалық орталықта отырады. Шабақтың міндеті – нысананың қайда және қашан қол жеткізуге болатыны туралы барлау ақпаратын беру, содан кейін ИАФ дрондарынан келетін мәліметтерге жауап беру және сол жердегі адамдардың дұрыс нысана екеніне көз жеткізу.
Тұтқындау
"Адам құқықтары үшін дәрігерлер" ұйымының мобильді клиникаларын басқаратын палестиналық Салах Хадж Йихье Шин Бет қызметкерлерімен сұраққа алу үшін ұсталды. Сұрақ барысында Йихье ұйымның қызметі, оның бюджеті, демеушілердің кім екендігі және PHR-де жұмыс істейтін басқа адамдар туралы сұрақтарға жауап берді. "Адам құқықтары үшін дәрігерлер" ұйымының басшылығы Шин Бет басшысы Юваль Дискинге жолдаған хатында "демократиядағы шектен шығу" деп бағалады. Хатта, ұйымның қызметкерін шақырудың жалғыз мақсаты оны қорқыту болғандықтан, мұндай тактикалар қабылдаусыз және заңсыз екені айтылды. Палестиналық журналист Мохаммед Омер 2008 жылдың шілде айында Шин Бет қызметкерлерімен ұсталды. Лондоннан келген рейсте Омерді Шин Бет өкілі жеке сұраққа алған. Democracy Now! хабарлағандай, кейін Омерді сегіз қарулы Шин Бет қызметкері сұраққа алып, жалаңаштап тексеріп, содан кейін ұрып-сапты. Оқиға кесірінен Мохаммед Омер бір апта ауруханада жатты. Израиль үкіметі Омердің мәлімдемесін толығымен жоққа шығарып, оның айтқандарындағы қайшылықтарды көрсетіп, мұндай тергеулер қатаң түрде бақыланатынын мәлімдеді.
Shin Bet танымал мәдениетте
2012 жылы Шабақтың алты бұрынғы басшысы (Шалом, Пери, Гиллон, Айалон, Дихтер және Дискин) «Қораушылар» атты деректі фильмде пайда болды және олардың қызмет мерзіміндегі негізгі оқиғаларды талқылады. Том Клэнсидің «Сплинтер жасушасы: Ертеңгі Пандора» фильмінде Шин-Беттің жасырын агенты көмекші рөлде көрінеді. «Мессия» сериалында Томер Сисли Авирам Дахан рөлін ойнайды, ол өзінің елінің қауіпсіздігін қорғау үшін терроризммен күресетін Шин-Бет операторы. «Мюнхен» фильмінде Матье Кассовиц Робертті ойнайды, ол бельгиялық ойыншық жасаушы және жарылғыш заттар жөніндегі сарапшы, Шин-Бет үшін бомбаларды залалсыздандырушы болып жұмыс істеген.